Rồng đá ở bậc thềm là đôi rồng chạm bằng đá nằm dọc hai bên lối bậc dẫn lên điện, chùa hay lăng, thân chạy theo độ dốc của bậc, đầu thường ở chân bậc hướng ra phía người đến, đuôi vắt lên phía trên. Phần đá chạy hai bên bậc ấy gọi là thành bậc, và ở nhiều công trình cung đình, thành bậc chính là thân rồng.
Bài này nói rồng nằm ở đâu trên lối bậc, vài nơi hay được nhắc khi nói tới rồng đá, cách đọc một con rồng đá từ đầu tới đuôi, khác biệt giữa rồng đá và rồng vữa trên mái, cách nhận ra phần nguyên gốc với phần bổ sung, và những điều nên giữ khi đứng cạnh rồng đá cùng trẻ nhỏ.
Thành bậc là gì và rồng nằm ở đâu
Lối bậc lên một toà điện hay một ngôi chùa xây trên nền cao thường có hai dải đá hoặc gạch chạy dọc hai bên, vừa giữ cho bậc khỏi lở, vừa làm chỗ vịn. Dải ấy là thành bậc. Ở công trình bình thường, thành bậc chỉ là một gờ phẳng. Ở công trình quan trọng, thành bậc được chạm thành thân rồng, đầu rồng đặt ở chân bậc, thân uốn lượn chạy lên theo bậc, đuôi kết ở bậc trên cùng hoặc cuộn lại trên mặt thềm.
Người bước lên vì thế đi giữa hai con rồng, như được rồng đón từ dưới và dẫn lên. Đó là cách hiểu phổ biến nhất về vai trò của rồng đá ở lối bậc. Nhiều tài liệu nói thêm rằng ở cung điện xưa, lối giữa thường dành cho vua hay nghi lễ lớn, các lối hai bên dành cho quan lại; điều này hợp với việc rồng đá thường đặt ở lối chính, lối được coi trọng nhất.
Ngoài thành bậc, rồng đá còn có thể nằm ngay giữa các bậc, chạm nổi trên một tấm đá phẳng chạy dọc theo độ dốc, gọi chung là bậc rồng hay ngự đạo ở một số công trình cung đình. Tấm đá ấy không để bước lên, người đi phải đi hai bên. Khi đứng ở chân bậc, bạn nhìn thử xem rồng nằm ở hai bên thành bậc hay nằm ở giữa, để biết mình đang đứng trước kiểu lối lên nào.
Vài nơi hay được nhắc tới khi nói về rồng đá
Nổi tiếng bậc nhất ở Hà Nội là đôi rồng đá ở bậc thềm điện Kính Thiên trong khu Hoàng thành Thăng Long. Điện chính nay không còn, nhưng nền và bậc thềm với đôi rồng đá vẫn ở đó, nhiều tài liệu xếp đôi rồng này vào thời Lê sơ. Đầu rồng to, mắt lồi, thân uốn lượn chạy theo bậc, là một trong những hình ảnh rồng đá hay được in trong sách mỹ thuật phổ thông.
Ở khu di tích Lam Kinh, quê hương của nhà Lê sơ, các bậc thềm lên nền điện cũ cũng được nhắc tới với thành bậc chạm rồng. Ở cố đô Huế, lối bậc lên nhiều điện và lăng thời Nguyễn có thành bậc hình rồng, nổi bật nhất là các dãy rồng lớn dọc bậc lên lăng Khải Định, nơi rồng được làm khối lớn, nhìn từ chân bậc thấy rồng uốn chồng tầng này lên tầng khác.
Với chùa cổ thời Lý, Trần, dấu tích rồng đá hay còn lại ở bệ tượng, chân tảng, bia đá hơn là ở thành bậc nguyên vẹn, vì phần bậc chịu mưa nắng, người qua lại nên dễ mất. Khi đi chùa cổ, nếu không thấy thành bậc rồng, bạn thử tìm ở bệ đá dưới tượng hoặc diềm bia, có khi rồng nằm ở đó. Những chi tiết về niên đại từng hiện vật nên đọc ở bảng giới thiệu tại chỗ hoặc hỏi người hướng dẫn, đừng tự đoán.
Đọc một con rồng đá từ đầu tới đuôi
Rồng đá nằm sát tầm tay, nên là loại rồng dễ đọc chi tiết nhất. Đứng ở chân bậc và đi dần lên, theo thứ tự này.
- Nhìn đầu rồng ở chân bậc: hàm há hay ngậm, có ngậm ngọc không, mắt lồi hay dẹt, có sừng không, mũi to hay thanh. Đầu rồng là chỗ thợ chạm kỹ nhất.
- Nhìn râu và bờm: râu dài chạy ra sau, bờm toả lên hay uốn sóng, có lọn lửa quanh đầu không.
- Lần theo thân: thân tròn hay dẹt, uốn mấy khúc trên quãng bậc, khúc uốn đều hay có khúc lớn khúc nhỏ.
- Tìm vảy và vây lưng: vảy chạm kỹ từng chiếc hay chỉ gợi bằng đường khắc, vây lưng răng cưa hay hình ngọn lửa.
- Tìm chân và móng: rồng có chân không, mấy chân lộ ra, mỗi chân mấy móng. Đếm móng là thói quen của nhiều người, nhưng nhớ số móng chỉ là một dấu hiệu, không phải luật tuyệt đối.
- Tới đuôi ở bậc trên cùng: đuôi xoắn, nhọn hay hoá lá, kết vào mặt thềm thế nào.
Đọc xong một con, bạn sang con bên kia và so. Hai con thường là một đôi đối xứng, nhưng vì chạm tay nên có chỗ khác nhau, nhất là những chỗ đã sứt mẻ và được sửa lại.
Rồng đá ở bậc thềm và rồng vữa trên mái
Cùng là rồng trên công trình, nhưng rồng đá dưới chân và rồng vữa trên mái khác nhau gần như mọi mặt. Biết những khác biệt này giúp bạn nhìn mỗi loại đúng cách.
| Mặt so | Rồng đá ở bậc thềm | Rồng vữa trên mái |
|---|---|---|
| Khoảng cách nhìn | Sát tầm tay, nhìn từ trên xuống hoặc ngang | Cao và xa, phải ngẩng lên từ sân |
| Chất liệu | Đá xanh, đá sa thạch, tuỳ nơi | Gạch, vôi vữa, có khi khảm sành sứ |
| Độ bền | Bền, giữ được lâu dù bị mòn | Dễ bong, hay được đắp lại |
| Chi tiết | Vảy, móng, râu thấy rõ từng nét | Chủ yếu đọc theo dáng và bóng |
| Màu sắc | Màu đá, có khi phủ rêu, mòn bóng ở chỗ hay bị chạm | Màu vôi, màu sơn hoặc màu sành |
| Giá trị đoán tuổi | Gần với lớp gốc hơn, nhưng vẫn cần hồ sơ di tích | Thường là lớp tu bổ, ít giá trị đoán tuổi |
Vì rồng đá gần với lớp gốc hơn, đây là chỗ người nghiên cứu mỹ thuật hay dừng lâu. Với người xem bình thường, rồng đá là dịp nhìn rõ những chi tiết mà rồng trên mái giấu đi: đường vảy, nếp râu, khớp chân.
Rồng đá ngoài lối bậc: lan can, cột trụ và nền sân
Lối bậc là chỗ quen thuộc nhất, nhưng rồng đá còn xuất hiện ở vài chỗ khác trên công trình mà người xem hay bỏ qua. Ở một số cung điện, lăng tẩm và đền lớn, lan can đá quanh sân, quanh hồ được chạm rồng ở đầu trụ hoặc trên thân lan can, rồng nhỏ, nằm ngang, đầu quay về một hướng. Ở đây rồng thường thấp hơn đầu gối, nên phải cúi xuống mới thấy.
Cột trụ đá ở cổng, ở hai bên lối vào, có khi được chạm rồng cuốn quanh thân trụ hoặc chạm nổi một đầu rồng ở mặt trước. Ở các hội quán người Hoa và một số đền miếu phía Nam, cột đá chạm rồng cuốn là kiểu quen thuộc, rồng quấn theo vòng xoắn từ chân cột lên tới đỉnh. Ở đình làng Bắc Bộ, cột thường là gỗ, ít khi gặp cột đá chạm rồng.
Trên nền sân, có nơi lát một tấm đá lớn chạm rồng ngay giữa trục chính, hoặc chạm rồng vào các phiến đá bó nền quanh thềm. Rồng ở những chỗ này dễ bị mòn vì người đi lại, có khi chỉ còn những đường nét mờ. Khi đi qua sân di tích, bạn nhìn xuống chân một chút, thử xem có tấm đá nào khác màu, có nét chạm, rồi bước tránh sang bên. Nhiều người đã đi qua chỗ ấy mấy lần mà không biết mình vừa bước cạnh một con rồng.
Phần gốc và phần sửa lại trên cùng một con rồng
Rồng đá nằm ở lối đi nên hay sứt mẻ: mất một khúc râu, vỡ một mảnh hàm, gãy một đoạn thân. Qua các lần trùng tu, những chỗ mất được bổ sung bằng đá mới, có khi bằng vữa. Đứng gần, bạn có thể nhận ra phần bổ sung qua màu đá khác nhau, đường nối, và độ sắc của nét chạm: phần mới thường sáng màu hơn, cạnh sắc hơn, chưa mòn.
Phần gốc lâu năm thường mòn tròn ở các cạnh, có chỗ bóng lên vì bao nhiêu bàn tay đã vịn vào. Rêu, địa y bám vào các rãnh vảy, màu đá sẫm đi. Nhìn những dấu mòn ấy, bạn hiểu ra rồng đá không chỉ để ngắm, nó đã là chỗ vịn, chỗ dựa của biết bao người lên xuống bậc.
Việc nhận ra phần gốc và phần sửa không phải để chê lần trùng tu. Phần sửa giúp con rồng giữ được dáng, người xem đời sau vẫn hiểu được tổng thể. Biết đâu là gốc chỉ để bạn nhìn kỹ hơn những nét chạm cũ, và đọc bảng giới thiệu tại chỗ với con mắt hiểu chuyện hơn.
Đứng cạnh rồng đá cùng trẻ nhỏ
Rồng đá thấp, gần, nên trẻ rất muốn sờ, muốn trèo, có khi muốn ngồi lên lưng rồng để chụp ảnh. Nhiều nơi đã rào lại hoặc đặt biển nhắc, nhưng cũng có nơi để trống. Trước khi tới, bạn dặn con một câu đơn giản: rồng đá này là của cả làng, cả nước giữ gìn, mình nhìn bằng mắt, không trèo, không ngồi, không lấy gì cào lên.
Thay vì cấm suông, hãy cho con một việc để làm bằng mắt. Ví dụ: "Con tìm xem rồng có mấy chân, mỗi chân mấy móng." Hoặc: "Con đi theo thân rồng từ dưới lên, đếm xem rồng uốn mấy khúc." Trẻ có việc để tìm sẽ đứng yên nhìn lâu hơn, và tự nhiên giữ khoảng cách.
Bạn cũng có thể kể ngắn: "Ngày xưa, ai bước lên điện cũng đi giữa hai con rồng này, như được rồng đón. Rồng nằm ở đây mấy trăm năm, mưa nắng làm nó mòn đi, nên mình càng phải nhẹ tay." Không cần chấm con nhớ được bao nhiêu, chỉ cần con về nhà còn nhớ con rồng nằm dọc bậc đá là được. Nếu con muốn, tối hôm đó cho con vẽ lại một lối bậc với hai con rồng hai bên, rồi hỏi con rồng của con đang đón ai bước lên.
Câu hỏi thường gặp
Thành bậc rồng đá là gì?
Thành bậc là hai dải đá hoặc gạch chạy dọc hai bên lối bậc lên điện, chùa hay lăng. Ở công trình quan trọng, thành bậc được chạm thành thân rồng, đầu ở chân bậc, đuôi ở trên, như hai con rồng nằm dọc lối lên đón người bước tới.
Đôi rồng đá ở điện Kính Thiên thuộc thời nào?
Nhiều tài liệu xếp đôi rồng đá ở bậc thềm điện Kính Thiên trong khu Hoàng thành Thăng Long vào thời Lê sơ. Điện chính nay không còn, nhưng nền và bậc thềm vẫn giữ. Chi tiết nên đọc thêm ở bảng giới thiệu tại di tích.
Vì sao rồng đá thường nằm ở lối bậc chính?
Lối chính là lối được coi trọng nhất, dành cho nghi lễ hoặc người có vị trí cao nhất trong cung điện xưa theo nhiều tài liệu. Đặt rồng ở đó vừa trang trí, vừa nhấn vào ý nghĩa của lối đi, người bước lên như được rồng đón.
Đếm móng rồng đá có biết được thời đại không?
Số móng chỉ là một dấu hiệu tham khảo, không phải luật tuyệt đối. Nhiều rồng đá đã mòn, sứt hoặc được sửa nên số móng nhìn thấy có thể không đúng như ban đầu. Muốn biết thời đại, nên đọc hồ sơ di tích và hỏi người hướng dẫn.
Có được cho trẻ ngồi lên rồng đá để chụp ảnh không?
Không nên. Rồng đá là hiện vật của di tích, đã mòn và nứt theo thời gian, sức nặng và việc cọ xát làm nó hư nhanh hơn. Hãy cho con đứng cạnh, chụp từ phía trước, và gợi cho con tìm chân, móng, khúc uốn bằng mắt.