Muốn tìm rồng trên một mái đình, bạn đọc từ trên xuống rồi từ ngoài vào: bờ nóc ở giữa (thường có hai rồng chầu), hai đầu bờ nóc (đầu kìm hình đầu rồng), các bờ dải chạy xuôi (có khi là thân rồng), đầu đao ở bốn góc (rồng hoá lá cuốn lên), rồi bước vào hiên ngước nhìn bẩy và đầu dư. Đi đúng thứ tự ấy, mười phút là đủ để thấy gần hết rồng trên một ngôi đình làng.
Dưới đây là tên các phần mái để bạn khỏi lạc, một lộ trình mười phút theo chỗ đứng, cách chọn giờ và ánh sáng, những con vật trên mái hay bị nhận nhầm là rồng, và cách ghi lại những gì đã thấy cho buổi sau.
Gọi đúng tên từng phần mái trước khi tìm
Mái đình làng Bắc Bộ thường thấp, rộng, xoè ra bốn phía, phần mái chiếm gần hết chiều cao khi nhìn từ sân. Biết tên các phần, bạn sẽ hỏi người trông đình dễ hơn và đọc tài liệu không bị lạc.
| Bộ phận | Nằm ở đâu | Rồng thường hiện ra thế nào |
|---|---|---|
| Bờ nóc | Đường sống ngang trên cùng, chỗ hai mặt mái gặp nhau | Hai rồng chầu vào mặt nguyệt ở giữa |
| Đầu kìm | Hai đầu mút của bờ nóc | Đầu rồng há miệng ngậm vào bờ nóc, có khi đuôi cá cong lên |
| Bờ dải (bờ guột) | Các đường gờ chạy chéo xuống từ nóc về bốn góc | Có nơi đắp thành thân rồng trườn xuống, có nơi chỉ là gờ trơn |
| Đầu đao | Bốn góc mái cong vút lên | Rồng hoá lá, hoá mây, đầu rồng ngẩng ở mũi đao |
| Đầu hồi, tường hồi | Hai mặt bên hông của đình | Có khi đắp rồng, phượng hoặc chỉ vẽ hoa văn |
| Bẩy, đầu dư dưới hiên | Dưới mép mái, phía trên đầu người | Đầu rồng chạm gỗ, rồng cuốn trên bẩy đỡ mái |
Tên gọi có thể khác chút ít theo vùng và theo thợ. Có nơi gọi đầu kìm là "con kìm", "đầu kìm cá", có nơi gọi bờ dải là "bờ guột". Bạn cứ dùng tên phổ biến, người trông đình sẽ hiểu.
Lộ trình mười phút theo chỗ đứng
Đây là thứ tự đứng và nhìn. Không cần đồng hồ, chỉ cần không vội bước vào trong ngay.
- Phút đầu tiên, đứng ở cổng hoặc nghi môn, nhìn toàn bộ khối mái. Để ý mái có một tầng hay hai tầng, góc mái cong nhiều hay ít, bờ nóc có đôi rồng hay không.
- Phút thứ hai và ba, tiến vào giữa sân, nhìn bờ nóc. Đếm số rồng, xem chúng quay về đâu, khối tròn ở giữa có tua lửa không.
- Phút thứ tư, dời mắt ra hai đầu bờ nóc tìm đầu kìm. Xem miệng có ngậm vào bờ nóc không, có đuôi cá vểnh lên không.
- Phút thứ năm và sáu, lần theo bờ dải xuống bốn góc. Đứng chéo góc sân sẽ thấy rõ một đầu đao đang cuốn lên trời.
- Phút thứ bảy, đi vòng sang một bên hông, nhìn đầu hồi và tường hồi. Một số đình đắp rồng ở đây, nhiều đình thì không.
- Phút thứ tám đến mười, bước vào hiên, đứng sát mép mái mà ngước lên. Đây là chỗ thấy bẩy, kẻ và đầu dư chạm gỗ, nơi rồng hiện ra gần mắt nhất.
Đi hết vòng ấy, bạn đã có trong đầu một bức tranh đủ: rồng ở trên cao do thợ nề đắp, rồng ở dưới hiên do thợ mộc chạm. Hai loại thợ, hai chất liệu, hai lối nhìn khác nhau trên cùng một ngôi đình.
Mái nhìn xa và mái nhìn gần là hai chuyện khác nhau
Từ cổng, mái đình như một khối lớn đè xuống, rồng trên nóc chỉ là những đường cong nhỏ in lên trời. Đây là cách người xưa nhìn đình trong ngày hội: từ xa đi tới, thấy mái trước, thấy góc đao vút lên như cánh chim, rồi mới thấy tới chi tiết. Đừng vội bỏ qua góc nhìn này, vì nó cho bạn hiểu rồng ở trên mái để làm gì: để cái mái nặng có những đường bay lên, bớt nặng nề.
Đứng gần mép hiên thì chuyện ngược lại. Mái che mất bờ nóc, nhưng gỗ chạm dưới mái lại hiện ra rõ từng vảy, từng lọn râu. Rồng gỗ ở đây thường sống động, đời thường hơn rồng trên nóc, có khi lẫn với hoa lá, người, thú. Bạn sẽ thấy rồng trên mái là một kiểu rồng đứng xa để được nhìn, còn rồng dưới hiên là rồng đứng gần để được ngắm.
Vì thế, mười phút ấy nên chia đều cho hai khoảng cách. Người mới đi đình hay chỉ nhìn một trong hai: hoặc đứng xa chụp toàn cảnh rồi đi, hoặc lao vào trong xem chạm gỗ mà quên ngẩng lên mái. Thử dừng lại ở cả hai, cảm giác về ngôi đình sẽ khác hẳn.
Chọn giờ và ánh sáng cho mắt thường
Rồng đắp vôi vữa trên mái không có màu sắc nổi, nên ánh sáng quyết định bạn thấy được bao nhiêu. Giờ tốt nhất là buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng chiếu xiên làm mỗi vảy, mỗi vây có một vệt bóng nhỏ. Hướng nhìn nên để mặt trời ở sau lưng hoặc chếch một bên, đừng nhìn ngược nắng.
Phần lớn đình làng Bắc Bộ quay mặt ra hướng có ao, có khoảng trống, nhiều nơi quay về hướng nam hoặc gần nam, nhưng không phải đình nào cũng vậy. Khi tới nơi, bạn đứng giữa sân vài giây, xem nắng đang rọi vào mặt mái trước hay mặt sau, rồi quyết định nên đứng phía trong sân hay vòng ra phía sau đình.
Ngày nhiều mây, trời sáng đều, lại là lúc dễ nhìn thân rồng trên nền trời mà không chói. Sau mưa, vữa sẫm màu, rêu xanh nổi lên, rồng trên nóc trông như mới hiện ra. Còn ngày nắng gắt giữa trưa thì nên vào trong xem chạm gỗ trước, để lúc khác hãy ra sân ngắm mái.
Ngày hội làng là lúc đình đẹp nhất nhưng cũng khó nhìn mái nhất: cờ, phướn, rạp che kín sân, người đông, khói hương bay lên. Nếu mục đích là đọc mái, bạn nên tới một ngày thường hoặc tới thật sớm trước giờ rước. Còn khi đã đi đúng ngày hội, cứ dành mười phút ấy cho không khí, phần mái để hôm khác quay lại cũng được, ngôi đình vẫn ở đó.
Mái một tầng, mái hai tầng và số rồng trên đó
Phần lớn đình làng Bắc Bộ chỉ có một tầng mái lớn, bốn mặt xuôi xuống, bốn góc đao cong lên. Một số đình, nhất là phần tiền tế hay nghi môn, làm mái chồng hai tầng, tầng trên nhỏ hơn đặt lên tầng dưới. Mỗi tầng mái là một bộ bờ nóc, bờ dải, đầu đao riêng, nên số chỗ có thể đắp rồng tăng gấp đôi. Đứng ở cổng mà thấy hai lớp góc đao chồng lên nhau, bạn biết ngay sẽ có nhiều rồng để tìm hơn.
Ở chùa và đền, kiểu mái chồng diêm hai ba tầng gặp nhiều hơn, đặc biệt ở gác chuông, tam quan. Trên các tầng mái ấy, thợ hay chia vai: tầng trên cùng là đôi rồng chầu, các tầng dưới là đầu đao rồng hoá lá, có khi xen phượng hoặc cá hoá rồng. Nhìn theo tầng từ trên xuống, bạn sẽ thấy rồng to và rõ nhất luôn nằm ở chỗ cao nhất, càng xuống thấp càng nhỏ và càng hoá thành lá, thành mây.
Nhà tiền tế, nhà tả vu, hữu vu hai bên sân thường mái thấp và trơn hơn, ít khi có đôi rồng chầu. Nếu đi đình mà thấy rồng đắp khắp mọi mái, kể cả nhà phụ, rất có thể đó là lần trùng tu gần đây làm đồng bộ. Đây không phải chuyện tốt hay xấu, chỉ là một dấu vết nữa để bạn đọc lịch sử sửa chữa của ngôi đình.
Những con trên mái không phải là rồng
Phượng. Có cổ dài, mỏ nhọn, đuôi dài xoè nhiều dải, thường đứng ở bờ nóc hoặc đầu hồi, có khi xen giữa các rồng. Nhìn đầu là phân biệt được ngay: phượng có mỏ, rồng có miệng há và râu.
Cá chép hoá rồng. Thân cá, có vảy tròn, đuôi cá xoè, nhưng đầu đã thành đầu rồng. Hay gặp ở đầu kìm hoặc bờ dải. Đây là một hình tượng riêng, gắn với chuyện cá vượt Vũ Môn, chứ không phải rồng hoàn chỉnh.
Nghê và lân. Thân ngắn, bốn chân rõ, ngồi hoặc đứng, đầu to, bờm xoăn. Thường đứng ở góc mái, đầu cột trụ cổng hay trên bờ tường. Ở xa trông na ná rồng vì đầu cũng có bờm, nhưng không có thân dài uốn khúc.
Rồng hoá lá ở đầu đao. Đây vẫn là rồng, chỉ có điều thân đã biến thành những lá cuốn, chỉ còn đầu hoặc chỉ còn mắt và bờm. Người mới hay tưởng đây là hoa lá thuần, nên bỏ qua.
Hồ lô, bình hoa, chữ thọ. Đặt giữa bờ nóc ở một số đình, chùa thay cho mặt nguyệt. Khi giữa nóc không có khối tròn mà là một vật khác, bố cục không còn là lưỡng long chầu nguyệt nữa, dù hai bên vẫn có rồng.
Ghi lại những gì đã thấy để lần sau so
Đi một ngôi đình thì nhớ, đi tới ngôi thứ ba thì bắt đầu lẫn. Cách đơn giản để giữ lại là ghi ngay tại sân, chừng hai ba dòng: bờ nóc có mấy rồng, giữa là gì; đầu kìm hình gì; đầu đao rồng hoá lá hay đầu rồng; dưới hiên có rồng gỗ không. Vài chữ như vậy đủ để lần sau đặt hai ngôi đình cạnh nhau mà so.
Nếu thích vẽ, một bản phác nhanh bằng bút chì giúp bạn nhớ dáng hơn ảnh chụp. Chỉ cần vẽ đường nóc, hai đường cong của rồng, khối tròn giữa, bốn góc đao. Lúc vẽ, bạn buộc phải nhìn kỹ xem thân rồng uốn mấy khúc, đuôi chạy về đâu, những chi tiết mà lướt qua sẽ không để ý.
Đi cùng trẻ, bạn có thể biến việc ghi chép thành việc của con: con là người đếm rồng, mẹ là người ghi. Hỏi con "con thấy con nào giống rồng nhất, con nào không phải rồng?" và để con giải thích vì sao. Không cần đúng tên, chỉ cần con nhìn kỹ và nói ra được chỗ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Mái đình làng Bắc Bộ thường có rồng ở những chỗ nào?
Rồng hay có mặt ở giữa bờ nóc, ở hai đầu bờ nóc dưới dạng đầu kìm, ở bốn đầu đao dưới dạng rồng hoá lá, đôi khi trên bờ dải và đầu hồi. Dưới hiên, rồng chạm gỗ trên bẩy và đầu dư là chỗ nhìn gần rõ nhất.
Bờ nóc, bờ dải và đầu đao khác nhau thế nào?
Bờ nóc là đường ngang trên cùng của mái. Bờ dải là các đường gờ chạy chéo từ nóc xuống bốn góc. Đầu đao là chỗ mỗi góc mái cong vút lên, nơi thợ hay đắp rồng hoá lá hoặc đầu rồng.
Nên đi xem mái đình vào giờ nào trong ngày?
Buổi sáng sớm và chiều muộn là dễ nhìn nhất vì nắng xiên làm nổi vảy và vây của rồng đắp. Ngày nhiều mây cũng dễ nhìn. Giữa trưa nắng gắt hoặc khi phải nhìn ngược sáng thì rồng trên nóc chỉ còn là một bóng tối.
Làm sao phân biệt rồng với phượng và nghê trên mái?
Rồng có thân dài uốn khúc, vây lưng và miệng há có râu. Phượng có mỏ nhọn, cổ dài và đuôi nhiều dải. Nghê và lân thân ngắn, bốn chân rõ, ngồi hay đứng, không có thân trườn dài như rồng.
Có cần xin phép khi vào xem đình làng không?
Ngày thường, đình nhiều nơi khoá cửa, bạn có thể hỏi người trông đình hoặc người ở nhà gần đó. Xem mái từ sân thường không có gì trở ngại. Vào trong thì nên ăn mặc gọn, nói khẽ và không chạm vào đồ thờ, đồ gỗ chạm.