Lưỡng long chầu nguyệt là bố cục hai con rồng đắp trên bờ nóc đình, chùa, đền, mỗi con một bên, cùng quay đầu vào một khối tròn ở chính giữa gọi là mặt nguyệt. "Lưỡng long" là hai rồng, "chầu" là hướng về, chầu vào, còn "nguyệt" là mặt trăng, dù nhiều người nhìn khối tròn ấy như mặt trời hay viên ngọc lửa. Đây là kiểu trang trí nóc mái quen thuộc bậc nhất ở công trình cổ Việt Nam, nhìn từ sân là thấy ngay.
Bài này đi từ chỗ tả cho đúng thứ bạn đang thấy trên bờ nóc, qua mấy cách giải nghĩa mặt nguyệt mà sách vở và người làng hay nói, tới chuyện vì sao không nên dùng đôi rồng ấy để đoán tuổi ngôi đình. Cuối bài có chỗ đứng tốt nhất trong sân, những cái hay nhầm và một lời kể mẫu nếu bạn đi cùng con.
Tả cho đúng: trên bờ nóc thật ra có những gì
Bờ nóc là đường sống mái chạy ngang trên cùng, nơi hai mặt mái trước và sau gặp nhau. Ở phần lớn đình, chùa miền Bắc, bờ nóc được đắp nổi lên bằng gạch và vôi vữa, cao chừng một hai gang tay, mặt ngoài có khi trang trí hoa chanh, dải hồi văn hay chữ thọ cách điệu. Lưỡng long chầu nguyệt nằm đúng quãng giữa đường ấy, chỗ nhìn từ cửa giữa đi thẳng lên.
Mỗi con rồng thường được đắp với đầu ngẩng cao, miệng há, râu và bờm toả ra phía sau, thân uốn hai ba khúc như sóng, lưng có vây răng cưa, chân bám xuống bờ nóc. Đuôi rồng chạy về phía hai đầu mái, có khi xoắn thành lọn mây hay lá lửa. Ở giữa là mặt nguyệt: một khối tròn, quanh viền có tua lửa nhọn như tia, đôi khi đặt trên một đám mây hay một bệ hình hoa sen nhỏ.
Chất liệu khác nhau theo vùng và theo lần tu bổ. Đình làng Bắc Bộ hay đắp vôi vữa rồi quét màu hoặc để mộc, lâu ngày ngả xám, có rêu. Đình, chùa ở miền Trung và miền Nam, cũng như nhiều đền mới tu sửa, thường khảm mảnh sành, mảnh sứ men màu lên thân rồng, nắng lên thì lấp lánh. Có nơi dùng rồng gốm đúc sẵn từng khúc rồi ghép lại. Nhận ra chất liệu trước giúp bạn đoán được công trình đã qua tay thợ vùng nào, lần sửa nào. Một mẹo nhỏ: rồng vữa để mộc thường có màu không đều, chỗ đậm chỗ nhạt theo vệt nước mưa; rồng khảm sành thì màu tươi, mặt rồng lổn nhổn những mảnh nhỏ có cạnh sắc, đứng dưới sân vẫn thấy ánh phản chiếu khi nắng lên.
Mặt nguyệt là trăng, là trời hay là ngọc
Cách gọi theo tên. Tên bố cục ghi rõ chữ "nguyệt", nên nhiều người giải là mặt trăng, gắn với âm, với nước, với mùa màng. Người làm nông cần mưa đúng lúc, rồng lại là con vật gắn với mây nước trong quan niệm dân gian, nên hai rồng hướng về mặt trăng được hiểu như lời cầu mưa thuận gió hoà.
Cách nhìn theo hình. Khối tròn có tia lửa toả quanh trông giống mặt trời hơn mặt trăng, nên không ít người gọi là "lưỡng long chầu nhật". Hai cách gọi cùng tồn tại, ở nhiều làng các cụ dùng lẫn mà không ai cho là sai.
Cách giải là viên ngọc. Có ý kiến cho rằng khối tròn là hoả châu, viên ngọc lửa mà rồng thường được vẽ đuổi theo trong mỹ thuật Á Đông. Khi hai rồng như đang giành nhau viên ngọc, người ta gọi là "lưỡng long tranh châu". Nhìn trên mái, khó phân định rạch ròi hai kiểu này, vì cùng một bố cục.
Cách giải theo âm dương. Một số sách mỹ thuật giải hai rồng đối xứng quanh một tâm là hình ảnh cân bằng, hai bên hướng về một điểm chung. Đây là cách đọc mang tính khái quát, nên coi là một góc nhìn chứ không phải nghĩa gốc duy nhất.
Nên kể thế nào cho gọn. Khi có người hỏi, bạn cứ nói đây là hai rồng chầu vào mặt trăng, có người gọi là mặt trời, có người cho là viên ngọc, các cách hiểu đều xoay quanh mong ước mưa thuận, mùa tốt, làng yên. Giới nghiên cứu còn bàn, nên không cần chốt một đáp án.
Đừng dùng đôi rồng trên nóc để đoán tuổi ngôi đình
Đây là chỗ nhiều người đi di tích hay vấp. Thấy đôi rồng trên nóc rồi đoán "đình này thời Lý" hay "rồng này thời Lê" là đoán rất dễ trật. Lý do đơn giản: bờ nóc là phần chịu mưa nắng nặng nhất, ngói vỡ, vữa bong, nên được sửa đi sửa lại nhiều lần nhất. Bộ khung gỗ bên trong có thể giữ được vài trăm năm, nhưng đôi rồng trên nóc thường là lớp đắp của lần tu bổ gần đây.
Nhiều tài liệu cho rằng lối trang trí lưỡng long chầu nguyệt trên bờ nóc trở nên phổ biến ở các công trình thời Nguyễn và về sau, rồi lan rộng tới mức gần như đình, chùa nào cũng có trong các đợt trùng tu thế kỷ trước và gần đây. Có ý kiến cho rằng một số mái đình Bắc Bộ trước kia để bờ nóc khá đơn giản, chỉ đắp hoa văn, còn đôi rồng là phần thêm vào sau. Bạn không cần chốt chuyện này, chỉ cần nhớ là đôi rồng mới không có nghĩa đình mới, và ngược lại.
Muốn đoán tuổi một ngôi đình, người trong nghề nhìn vào bộ khung gỗ, kiểu chạm ở cốn, đầu dư, bẩy, rồi đối chiếu với hồ sơ di tích. Còn với đôi rồng trên nóc, câu hỏi đúng hơn là: lớp này đắp lần nào, thợ vùng nào, có khảm sành hay không. Nếu làng có bia hay sổ ghi các lần tu bổ, hỏi thủ từ hoặc các cụ trong ban quản lý là nhanh nhất.
Đứng chỗ nào trong sân để nhìn cho rõ
Đôi rồng trên nóc nằm cao và xa, đứng sai chỗ thì chỉ thấy một vệt đen trên nền trời. Lần lượt thử các vị trí dưới đây, mỗi chỗ đứng chừng một phút.
- Đứng ở cổng hoặc nghi môn, thẳng trục cửa giữa. Từ đây bạn thấy cả bờ nóc, hai rồng cân hai bên và mặt nguyệt nằm đúng trên cửa giữa. Đây là góc để hiểu bố cục.
- Đi vào khoảng giữa sân gạch, dừng lại khi mái chưa che mất bờ nóc. Ở khoảng cách này bắt đầu nhìn ra đầu rồng, bờm, vây lưng và tua lửa của mặt nguyệt.
- Bước lệch sang một bên sân, đứng chéo chừng nửa vòng tay so với trục giữa. Nhìn nghiêng thấy rõ độ uốn của thân rồng, khúc nào nhô lên, khúc nào lặn xuống, điều mà nhìn thẳng không thấy.
- Chọn giờ có nắng xiên, tức buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, để bóng đổ làm nổi vảy và vây. Giữa trưa nắng đứng thì khối đắp bị bẹt, còn khi ngược sáng chỉ thấy bóng đen viền trời.
- Nếu mang ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng của điện thoại, nhìn vào mắt rồng và chỗ thân giáp mặt nguyệt. Những chỗ ấy hay lộ lớp vữa cũ, lớp sành mới, giúp bạn đọc được các lần sửa.
Ngày hội làng sân đông, bạn nên đi trước hoặc sau giờ tế lễ để có chỗ đứng thoải mái, và nhớ không trèo lên bậc, lên tường để nhìn cho gần.
Những cái hay nhầm trên bờ nóc
Bờ nóc thường không chỉ có đôi rồng. Bảng dưới gom những nhầm lẫn hay gặp và cách tự kiểm khi đứng dưới sân.
| Hay nhầm | Vì sao nhầm | Nhìn lại thế nào |
|---|---|---|
| Con cá đầu rồng ở hai đầu bờ nóc cũng là rồng chầu | Nó cũng có đầu rồng, miệng há, đặt cùng hàng | Đó thường là con kìm, ngậm vào đầu bờ nóc, có khi mang đuôi cá; nó quay vào bờ nóc chứ không quay vào mặt nguyệt |
| Hai con trên nóc là lân hoặc nghê | Ở xa, đầu to, bờm toả, khó phân biệt | Rồng có thân dài uốn khúc và vây lưng; lân, nghê thân ngắn, bốn chân đứng hoặc ngồi, có đuôi xoè |
| Mặt nguyệt là quả cầu trang trí | Ở nhiều mái mới, khối giữa làm tròn trơn, ít tua lửa | Vẫn là mặt nguyệt hay viên ngọc trong bố cục; tìm tua lửa hoặc đám mây đỡ phía dưới |
| Lưỡng long chầu nguyệt là dấu hiệu đình cổ | Đôi rồng có mặt ở rất nhiều đình chùa cổ | Bờ nóc là phần được sửa nhiều nhất; tuổi công trình nằm ở bộ khung gỗ và hồ sơ di tích |
| Hai rồng phải giống hệt nhau | Bố cục đối xứng | Thợ đắp tay nên hai con thường lệch nhau chút ít về độ uốn, số khúc, độ dài râu; đó là dấu tay người làm, không phải lỗi |
Khi không chắc, hãy tả lại đúng điều mình thấy, ví dụ "hai con đầu rồng thân dài quay vào một khối tròn có lửa", rồi mới gọi tên. Tả trước, gọi tên sau, đỡ nhầm hơn nhiều.
Kể cho con nghe khi đứng giữa sân đình
Trẻ con thường là người đầu tiên chỉ lên mái và hỏi "con gì kia". Đó là lúc tốt để kể, nhưng kể ngắn thôi, vì trẻ đứng ngửa cổ lâu sẽ mỏi. Bạn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi để con tự nhìn: "Con đếm xem trên nóc có mấy con rồng? Hai con quay mặt về đâu?" Chờ con trả lời rồi mới kể tiếp.
Một lời kể mẫu cho bé năm sáu tuổi: "Ngày xưa ông bà mình trồng lúa, cần mưa đúng lúc. Người ta nghĩ rồng ở trên mây, làm ra mưa. Nên khi làm đình cho cả làng, các cụ đắp hai con rồng trên nóc, cùng quay về mặt trăng ở giữa, như hai bạn cùng nhìn về một chỗ, mong năm nào cũng mưa vừa đủ, lúa tốt." Với trẻ lớn hơn, bạn thêm chuyện có người gọi khối tròn là mặt trời hay viên ngọc, và hỏi con thấy giống cái nào hơn.
Đừng biến buổi đi đình thành giờ kiểm tra. Con nhớ sai tên, gọi lân là rồng cũng không sao, cứ cùng con chỉ ra chỗ khác nhau: con này thân dài, con kia thân ngắn. Về nhà, nếu con muốn vẽ lại, gợi ý con vẽ hai rồng và một mặt tròn ở giữa, rồi để con tự thêm mây, thêm lửa theo ý mình.
Câu hỏi thường gặp
Lưỡng long chầu nguyệt và lưỡng long tranh châu khác nhau thế nào?
Cả hai đều là hai rồng đối xứng quanh một khối tròn ở giữa. Chầu nguyệt nhấn vào ý hai rồng cùng hướng về mặt trăng, còn tranh châu nhấn vào ý hai rồng đang giành viên ngọc. Trên bờ nóc, hình dạng gần như giống nhau, nên nhiều nơi gọi lẫn.
Vì sao gần như đình chùa nào cũng có lưỡng long chầu nguyệt?
Bố cục này dễ đắp, cân đối, đẹp khi nhìn từ sân và mang ý mưa thuận gió hoà mà làng nào cũng mong. Qua các đợt trùng tu, thợ ở nhiều vùng dùng chung một mẫu, nên nó phủ rộng tới hầu hết công trình.
Nhìn đôi rồng trên nóc có biết đình được xây thời nào không?
Gần như không. Bờ nóc là phần bị mưa nắng phá nhiều nhất nên được sửa nhiều lần, đôi rồng thường là lớp đắp gần đây. Tuổi ngôi đình nên đọc ở bộ khung gỗ, kiểu chạm bên trong và hồ sơ di tích.
Con cá có đầu rồng ở hai đầu bờ nóc gọi là gì?
Thường được gọi là con kìm hay đầu kìm, có khi tạo hình cá chép đang hoá rồng. Nó há miệng ngậm vào đầu bờ nóc, như giữ cho đường nóc chắc, và không thuộc bố cục hai rồng chầu ở giữa.
Đi cùng trẻ nhỏ thì nên kể chuyện lưỡng long chầu nguyệt ra sao?
Kể ngắn, bắt đầu bằng câu hỏi cho con đếm và chỉ hướng hai con rồng. Sau đó nói rồng gắn với mây mưa, hai rồng cùng nhìn về mặt trăng là mong mùa màng tốt. Không cần bắt con nhớ tên, để con tự vẽ lại ở nhà là đủ.