Trên đỉnh đồng, tức chiếc lư hương có nắp đặt giữa bàn thờ ở đình, chùa, nhà thờ họ, rồng thường nằm ở ba chỗ: hai quai dựng hai bên, thân đỉnh và nắp đỉnh. Riêng cái mặt thú to nhìn thẳng ra ở giữa thân hoặc ở chân đỉnh thì phần lớn là mặt hổ phù, không phải đầu rồng. Phân biệt được hai thứ này, bạn đọc được gần hết trang trí trên một bộ đồ đồng thờ.
Bài đi qua tên gọi các món đồ đồng trên bàn thờ, cấu tạo một chiếc đỉnh từ chân lên nắp, chỗ rồng hay xuất hiện, cách nhận ra mặt hổ phù, rồi tới những con vật khác hay đứng chung như lân, hạc, rùa. Cuối bài là cách xem đồ đồng ở đình chùa mà không làm phiền việc thờ cúng.
Tên các món đồ đồng trên bàn thờ
Trước khi tìm rồng, nên gọi đúng tên đồ vật. Ở đình, chùa và nhà thờ họ, các món đồ đồng hay gặp gồm:
- Đỉnh: lư hương lớn có nắp, thân tròn hoặc vuông, đứng trên ba hay bốn chân, hai bên có quai dựng. Dùng đốt trầm, đặt giữa bàn thờ.
- Chân nến, đèn: một đôi đặt hai bên đỉnh, có khi tạo dáng cột cao có đĩa hứng.
- Ống hương: một đôi ống tròn cao để cắm hương, có ở bộ năm món.
- Hạc đứng trên lưng rùa: một đôi hạc đồng cao đặt hai bên ban thờ ở đình, đền.
- Mâm bồng, đài: đồ đựng lễ vật có chân cao.
Ba món đỉnh và đôi chân nến gọi chung là bộ tam sự; thêm đôi ống hương thành bộ ngũ sự. Rồng xuất hiện nhiều nhất trên chiếc đỉnh, rồi tới chân nến; hạc, rùa và mâm bồng thì thường mang trang trí khác.
Một chiếc đỉnh từ chân lên nắp: rồng nằm ở đâu
Đỉnh đồng có nhiều kiểu, bảng dưới là cách bố trí hay gặp ở đình chùa Bắc Bộ, đọc từ dưới lên như khi bạn ngồi xổm nhìn rồi đứng dậy dần.
| Phần | Hình hay gặp | Rồng hay không |
|---|---|---|
| Chân đỉnh | Ba hoặc bốn chân cong, đầu chân hình mặt thú ngậm chân, bàn chân như móng thú | Mặt thú ở đầu chân thường là hổ phù hoặc đầu lân, ít khi là rồng |
| Thân đỉnh | Mặt thú lớn chính giữa, hai bên là rồng mây hoặc hoa lá | Có rồng uốn hai bên, mặt giữa là hổ phù |
| Quai đỉnh | Hai quai dựng đứng hai bên miệng, có khi tạo hình rồng uốn hoặc đầu rồng | Chỗ hay có rồng nhất |
| Nắp đỉnh | Mái vòm chạm thủng cho khói thoát, có khi rồng mây uốn quanh | Hay có rồng hoặc mây lửa |
| Núm nắp | Con thú ngồi trên đỉnh nắp, hay gặp nhất là lân hoặc sư tử | Thường không phải rồng |
Nhìn theo bảng, bạn sẽ thấy rồng trên đỉnh đồng thường ở phần giữa và phần trên: quai, thân, nắp. Phần chân và núm là chỗ của các con thú khác.
Mặt hổ phù: cái mặt thú nhìn thẳng ra người xem
Ở giữa thân đỉnh, trên trán bia, trên cửa đình và nhiều đồ thờ, bạn hay gặp một khuôn mặt thú to, nhìn thẳng ra, mắt lồi, lông mày xoắn, mũi to, miệng rộng, có khi ngậm một vòng tròn hoặc một chữ. Đặc điểm dễ nhận nhất: không có thân, chỉ có mặt, đôi khi thêm hai bàn tay bám hai bên. Người Việt quen gọi là mặt hổ phù.
Về nguồn gốc mặt hổ phù, có nhiều cách giải thích: có ý kiến cho rằng đó là mặt hổ cách điệu, có ý kiến nối với mặt thú trên đồ đồng cổ Trung Hoa, có ý kiến gắn với một nhân vật trong chuyện kể. Giới nghiên cứu còn bàn, nên người xem chỉ cần nhận ra hình và biết đây là một hình trang trí khác với rồng, thường được hiểu là canh giữ, xua điều xấu ra ngoài.
Vì mặt hổ phù có râu, có bờm cuộn như mây, đôi khi có cả sừng nhỏ, nên người mới xem hay gọi nhầm là đầu rồng. Cách tự kiểm đơn giản: đầu rồng thường nhìn nghiêng hoặc ba phần tư và nối liền với một thân dài uốn khúc; mặt hổ phù thì nhìn thẳng chính diện và không có thân. Trên nhiều chiếc đỉnh, hai thứ đứng cạnh nhau: mặt hổ phù ở giữa, hai con rồng hai bên quay đầu về phía nó.
Rồng trên quai và nắp đỉnh: đọc dáng
Quai rồng uốn. Ở nhiều chiếc đỉnh, quai là một con rồng uốn thân thành vòng, đầu ngẩng lên trên, đuôi bám vào miệng đỉnh. Đứng ngang tầm đỉnh, bạn thấy hai con rồng đối xứng như hai cái tai lớn.
Quai đầu rồng. Có đỉnh chỉ tạo đầu rồng ở góc quai, phần còn lại là khung vuông trơn hoặc chạm mây. Kiểu này gọn, hay gặp trên đỉnh nhỏ ở nhà thờ họ.
Nắp chạm thủng. Nắp đỉnh phải có lỗ cho khói trầm thoát ra, nên người thợ chạm thủng thành hình mây, hình rồng. Khi đỉnh đang đốt trầm, khói bay ra từ thân rồng và mây, đó là lúc chiếc nắp trông đúng ý người làm nhất.
Núm nắp. Con thú ngồi trên chóp nắp thường là lân hoặc sư tử, chân trước chống, đầu ngẩng. Đừng vội gọi nó là rồng: nó ngồi được, có bốn chân dài, thân ngắn của loài thú.
Rồng trên chân nến, đèn đồng và đôi ống hương
Đôi chân nến hai bên đỉnh là chỗ thứ hai hay gặp rồng trong bộ đồ đồng thờ. Kiểu quen là một cột tròn cao, có rồng quấn quanh thân cột từ dưới lên, đầu rồng ngẩng ngay dưới đĩa hứng nến. Có kiểu thấp hơn, chân nến là một con vật đứng, lưng đỡ đĩa, và con vật ấy có khi là lân chứ không phải rồng.
Với rồng quấn cột, hãy nhìn chiều quấn: rồng đi lên theo vòng xoắn, đầu ở trên, đuôi ở chân. Hai chân nến trong một đôi thường quấn ngược chiều nhau cho đối xứng, đầu rồng của cây bên trái nhìn sang phải và ngược lại, cả hai cùng hướng về chiếc đỉnh ở giữa. Đó là cách người đúc khép cả bộ đồ thành một bố cục.
Đôi ống hương trong bộ ngũ sự thường đơn giản hơn: thân tròn, chạm băng hoa lá hoặc mây, ít khi có rồng nổi. Nếu có, rồng thường uốn quanh thân ống như rồng cuốn cột thu nhỏ. Khi đứng trước một bộ ngũ sự, thử đếm xem rồng xuất hiện ở bao nhiêu món, con nào lớn nhất, con nào nhỏ nhất; phép đếm này giúp bạn thấy chiếc đỉnh luôn là trung tâm.
Lân, hạc, rùa đứng cạnh rồng trên bàn thờ
Trên một ban thờ ở đình, rồng ít khi đứng một mình. Lân ngồi trên nắp đỉnh, hạc đứng trên lưng rùa hai bên, có khi đôi chân nến cũng tạo dáng con vật. Lân, rồng, rùa cùng với phượng là bốn con vật được gọi chung là tứ linh trong trang trí cổ, và chúng hay xuất hiện cùng nhau, mỗi con ở một chỗ quen.
Đôi hạc đồng đứng trên lưng rùa là hình rất quen ở đình, đền miền Bắc. Hạc cao, cổ dài, mỏ có khi ngậm một cành hoa; rùa thấp, đầu ngẩng. Chúng thường được đặt đối xứng hai bên, cao ngang hoặc vượt chiếc đỉnh. Khi chụp ảnh toàn ban thờ, bạn sẽ thấy rồng ở giữa thấp hơn, hạc hai bên cao hơn, tạo một khung ba điểm.
Hiểu sự phân công này giúp bạn khỏi gọi mọi con vật bằng đồng là rồng, và khi kể cho con nghe thì có cả một nhóm nhân vật: con rồng uốn quanh đỉnh, con lân ngồi canh trên nắp, đôi hạc đứng chân trên lưng rùa. Hỏi con: "Con thấy con nào đang đứng, con nào đang ngồi, con nào đang bay?" là một cách để con nhìn kỹ mà không phải ghi nhớ tên.
Màu đồng, độ bóng và chuyện lau đồ đồng cuối năm
Đồ đồng thờ ở đình chùa có màu rất khác nhau: có chiếc đen sẫm, có chiếc vàng bóng như mới, có chiếc xanh loang ở các khe chạm. Màu đen sẫm là lớp bề mặt hình thành sau nhiều năm khói hương và không khí ẩm. Lớp xanh ở khe là gỉ đồng, hay gặp ở những chỗ khó lau. Còn vàng bóng thường là đồ mới đúc hoặc vừa được đánh bóng.
Ở nhiều gia đình và nhà thờ họ, có tục lau dọn đồ thờ vào những ngày cuối năm âm lịch, trong đó có đánh bóng đồ đồng. Ở đình chùa, có nơi giữ màu sẫm cũ vì muốn giữ vẻ lâu đời, có nơi đánh bóng định kỳ. Hai cách đều là lựa chọn của nơi thờ, người xem không nên bình phẩm.
Với người xem rồng, màu đồng ảnh hưởng tới việc nhìn nét chạm. Trên đồ đen sẫm, nét chạm khó thấy nếu ánh sáng chiếu thẳng; bạn nên đứng sao cho ánh sáng từ cửa đi xiên ngang mặt đồng. Trên đồ vàng bóng, ánh phản chiếu lại làm chói; bước sang bên một chút cho khỏi thấy bóng của chính mình trên thân đỉnh.
Xem đồ đồng ở đình chùa mà không làm phiền
Đồ đồng trên ban thờ là đồ đang dùng, không phải hiện vật bảo tàng. Bạn nên đến ngoài giờ lễ, đứng ngoài khu vực ban thờ, không bước lên bậc nếu không được mời. Chào người trông coi và nói mình muốn xem hoa văn trên đỉnh đồng; nhiều người sẽ vui vẻ chỉ cho, có khi còn kể đỉnh do ai cung tiến, đã có từ bao giờ theo lời các cụ trong làng.
Không chạm vào đỉnh, không nhấc nắp, không đặt điện thoại hay mũ nón lên ban thờ. Nếu muốn chụp ảnh, hỏi trước và tắt đèn flash. Ảnh chụp đẹp nhất thường là ảnh cận một quai rồng hoặc một góc nắp, chụp từ chếch dưới lên, nền là bóng tối trong toà. Đừng cố chụp toàn bộ ban thờ chính diện khi có người đang lễ.
Đi cùng trẻ, dặn con trước ở ngoài sân: vào trong nói nhỏ, tay để sau lưng, chỉ nhìn bằng mắt. Khi ra ngoài, hỏi con nhớ được con vật nào, nằm ở đâu. Một buổi xem ngắn mà con nhớ được hai con rồng trên quai đỉnh đã là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Đỉnh đồng là gì?
Đỉnh đồng là chiếc lư hương lớn có nắp, thân tròn hoặc vuông, đứng trên ba hay bốn chân, hai bên có quai dựng, dùng để đốt trầm và đặt ở giữa bàn thờ đình, chùa, nhà thờ họ. Đỉnh cùng đôi chân nến gọi là bộ tam sự.
Rồng trên đỉnh đồng thường nằm ở chỗ nào?
Rồng hay nằm ở hai quai dựng hai bên miệng đỉnh, ở thân đỉnh hai bên mặt thú giữa, và trên nắp chạm thủng cho khói thoát. Chân đỉnh và núm nắp thường là chỗ của mặt thú và con lân hay sư tử.
Mặt hổ phù khác đầu rồng thế nào?
Mặt hổ phù là khuôn mặt thú nhìn thẳng chính diện, không có thân, mắt lồi, miệng rộng, có khi ngậm vòng hoặc chữ. Đầu rồng thường nhìn nghiêng hoặc ba phần tư và nối liền một thân dài uốn khúc. Trên nhiều đỉnh, mặt hổ phù ở giữa, hai rồng hai bên.
Bộ tam sự và bộ ngũ sự khác nhau ở đâu?
Bộ tam sự gồm ba món: chiếc đỉnh ở giữa và đôi chân nến hai bên. Bộ ngũ sự thêm đôi ống hương để cắm hương, thành năm món. Cách bày và tên gọi có thể khác một chút tuỳ vùng và tuỳ nơi thờ.
Con vật ngồi trên nắp đỉnh đồng là con gì?
Phần lớn là lân hoặc sư tử, ngồi chống chân trước, đầu ngẩng, thân ngắn của loài thú bốn chân. Đó không phải rồng, vì rồng thường được tạo hình với thân dài uốn khúc chứ không ngồi gọn trên một chóp nắp.
Có nên chạm vào đỉnh đồng ở đình chùa để xem kỹ không?
Không nên. Đồ đồng trên ban thờ là đồ đang dùng cho việc thờ cúng. Bạn nên đứng ngoài khu vực ban thờ, hỏi người trông coi trước, không nhấc nắp, không đặt đồ lên ban thờ và tắt đèn flash khi chụp ảnh.