SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên mái đình, bậc đá và cung điện

Rồng ổ và tiên cưỡi rồng trên cốn đình: đọc mảng chạm gỗ trong đình làng

Trong đình làng, rồng chạm gỗ nằm trên cốn, đầu dư, kẻ, bẩy, có khi là rồng ổ với đàn rồng con hay tiên cưỡi rồng. Cách tìm, cách nhìn trong gian tối và chỗ hay nhầm.

Dim interior of a village communal hall: carved wooden dragon brackets and dark rafters overhead, a man in an ochre shirt seen from behind tilts his head up, soft side light

Bước vào trong đình làng và ngước lên, rồng chạm gỗ nằm ở bốn chỗ chính: đầu dư (đầu rồng thò ra trên đầu cột), cốn (mảng gỗ lớn giữa hai hàng cột, rồng lẫn trong mây lá), kẻ và bẩy (thanh gỗ đỡ mái ở hiên, rồng uốn theo thân gỗ). Ở nhiều đình cổ Bắc Bộ, rồng ở đây gần gũi đến bất ngờ: rồng mẹ với đàn rồng con bám quanh, tiên nữ ngồi trên lưng rồng, người và thú chen vào giữa vảy rồng.

Bài này đi qua tên từng bộ phận để bạn biết ngước lên chỗ nào, cách đọc đầu rồng ở đầu dư, mảng rồng trên cốn, hai đề tài rồng ổ và tiên cưỡi rồng mà sách mỹ thuật hay nhắc, rồi tới cách nhìn cho rõ trong gian đình tối và những cái hay nhầm khi đứng dưới khung gỗ.

Ngước lên chỗ nào: các bộ phận gỗ hay có rồng

Bộ khung gỗ của đình làng gồm các hàng cột lớn, nối với nhau bằng xà, kẻ, cốn, tạo thành từng vì đỡ mái. Rồng không nằm rải rác ngẫu nhiên mà theo đúng vị trí bộ phận.

Bộ phậnNằm ở đâuRồng hay hiện ra thế nào
Đầu dưĐầu thanh gỗ nhô ra ngay trên đỉnh cột, phía trong gianMột đầu rồng nhìn xuống, miệng há, có khi ngậm ngọc
CốnMảng gỗ lớn nằm giữa hai cột, dưới xàRồng uốn trong mây, lá, có khi kèm người, thú, cảnh sinh hoạt
KẻThanh gỗ xiên đỡ phần mái từ cột ra ngoàiThân rồng chạy dọc theo thanh gỗ, đầu ở phía dưới
BẩyThanh gỗ đỡ mái hiên, nhô ra ngoài cột hiênRồng uốn, rồng hoá lá, nhìn rõ từ ngoài sân
Xà, ván nongThanh ngang nối cột, tấm ván bưng giữa các bộ phậnRồng chạy dài, rồng chầu, diềm rồng mây

Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng và giữa sách vở với lời thợ. Khi hỏi các cụ trong làng, bạn chỉ tay và hỏi "chỗ này các cụ gọi là gì" là cách lịch sự và nhanh nhất để học thêm một từ.

Đầu dư: con rồng nhìn xuống ngay trên đầu người

Đầu dư là chỗ dễ tìm nhất. Đứng giữa gian, nhìn lên đỉnh mỗi cột lớn, bạn sẽ thấy một đầu gỗ nhô ra phía trong, được chạm thành đầu rồng nhìn xuống. Mắt rồng lồi, miệng há, hàm trên cong lên, râu và bờm chạy ngược ra sau ôm lấy thân gỗ. Nhiều đầu dư có một viên ngọc tròn ngậm trong miệng, viên ngọc ấy chạm rời mà vẫn nằm gọn trong hàm, không rơi ra được.

Vì đầu dư nằm cao và hướng xuống, rồng ở đây như đang quan sát người trong đình. Một ngôi đình có nhiều cột thì có nhiều đầu dư, và hiếm khi chúng giống hệt nhau: con mắt to, con mắt nhỏ, con có sừng rõ, con chỉ có mào. Đó là dấu tay của nhiều người thợ cùng làm một ngôi đình, mỗi người một nét.

Đi dọc gian và nhìn lần lượt từng đầu dư là một cách tốt để luyện mắt, vì cùng một đề tài mà mỗi con một vẻ. Bạn so đầu dư ở gian giữa với đầu dư ở gian bên: thường gian giữa chạm kỹ hơn, rồng to hơn, vì đó là gian quan trọng nhất. Nếu có một đầu dư khác hẳn về màu gỗ hoặc độ sắc của nét chạm, rất có thể nó đã được thay trong một lần tu bổ.

Rồng trên cốn: một mảng gỗ, nhiều lớp chuyện

Cốn là chỗ người thợ có nhiều đất nhất để kể chuyện. Mảng gỗ rộng, nằm ngang tầm nhìn hơi cao, được chạm thủng nhiều lớp: lớp trước là rồng và mây, lớp sau là lá, là sóng, có khi xen người, thú, chim. Đứng dưới nhìn lên, bạn sẽ thấy ánh sáng lọt qua các lỗ chạm, khiến mảng gỗ như nhẹ đi.

Rồng trên cốn ít khi đứng một mình như rồng trên nóc. Thường là rồng uốn trong mây, đầu ngoảnh lại, thân đi qua đi lại giữa các lọn mây xoắn; hoặc đôi rồng chầu vào một bông hoa, một mặt tròn ở giữa cốn. Ở nhiều đình, đầu rồng trên cốn được chạm to và nổi hơn hẳn thân, để người đứng xa vẫn nhận ra.

Để đọc một mảng cốn, bạn tìm đầu rồng trước, vì đầu luôn là chi tiết rõ nhất. Từ đầu, lần theo cổ ra thân, thân sẽ lặn vào mây rồi trồi ra chỗ khác, có khi thành hai ba khúc rời nhau trên mặt gỗ. Đếm xem mảng ấy có mấy đầu rồng, mấy khúc thân, rồi tìm xem giữa đám mây có gì lạ: một con rồng nhỏ, một người, một con vật. Đó thường là chỗ thú vị nhất của mảng chạm.

Bẩy và kẻ ở hiên: con rồng nhìn được từ ngoài sân

Không phải rồng gỗ nào cũng phải vào trong mới thấy. Ở hàng hiên phía trước, những thanh gỗ chống chéo đỡ phần mái vươn ra gọi là bẩy, phía trong hơn là kẻ. Ở nhiều đình, bẩy được chạm thành thân rồng uốn theo chiều thanh gỗ, đầu rồng ở phía dưới gần cột hiên, đuôi vắt lên phía mép mái. Đứng ngoài sân, dưới bóng hiên, bạn đã nhìn thấy những con rồng này.

Vì bẩy nằm ngoài trời, gần mưa gió, nên rồng ở đây thường mòn hơn rồng trong gian, nét chạm tròn đi, có khi đã thay gỗ mới. Bù lại, ánh sáng ngoài hiên tốt hơn hẳn, nhất là khi nắng xiên chiếu vào hàng hiên buổi sáng hoặc chiều. Rồng trên bẩy hay được chạm theo lối rồng hoá lá: thân đã thành những lá cuốn nối nhau, chỉ đầu rồng còn rõ.

Một cách đọc vui là đi dọc hàng hiên, đếm xem có bao nhiêu bẩy, bao nhiêu bẩy có rồng, rồi so hai bẩy đứng cạnh nhau. Thường các bẩy được làm thành cặp đối xứng hai bên gian giữa, rồng bên trái quay sang phải, rồng bên phải quay sang trái. Nếu thấy một bẩy khác hẳn, trơn hoặc chạm kiểu lá, đó có thể là bẩy đã thay sau này. Cũng ở hàng hiên, bạn để ý mặt dưới của các thanh gỗ, đôi khi thợ chạm thêm một con rồng nhỏ ở chỗ mà chỉ người đứng sát mới nhìn thấy.

Rồng ổ và tiên cưỡi rồng: rồng về gần đời thường

Rồng ổ là gì. Đó là đề tài một con rồng lớn với nhiều rồng con bám quanh, leo trên thân, chui qua mây, có khi đùa nhau. Nhiều sách mỹ thuật xếp đề tài này vào lớp chạm gỗ đình làng Bắc Bộ khoảng thế kỷ 17, thời mà chạm khắc đình nổi tiếng vì sinh động và gần gũi.

Rồng ổ nói gì. Cách hiểu phổ biến là mong làng đông con cháu, sinh sôi nảy nở, như một gia đình rồng. Có ý kiến cho rằng đây là cách người thợ làng đưa con rồng uy nghiêm của cung đình về với đời sống, biến nó thành hình ảnh mẹ con quen thuộc.

Tiên cưỡi rồng. Một người nữ, thường được gọi là tiên, ngồi hoặc nằm nghiêng trên lưng rồng, tóc bay, rồng uốn lượn trong mây. Đề tài này gặp ở cốn, ở bẩy của một số đình cổ, đi cùng các cảnh người cưỡi ngựa, người đánh cờ, người uống rượu.

Người và thú chen vào rồng. Có mảng chạm cho người leo lên râu rồng, cho chim đậu trên vây, cho hươu nai đứng cạnh đầu rồng. Những chi tiết này khó tìm trong gian tối nhưng là lý do nhiều người quay lại một ngôi đình nhiều lần.

Vì sao rồng đình làng khác rồng cung đình. Đình do dân làng góp sức dựng, thợ là thợ làng, không chịu khuôn phép như thợ trong cung. Nhờ vậy rồng đình làng được kể bằng giọng dân gian: vui, đời thường, có khi hơi ngộ nghĩnh, khác hẳn dáng rồng nghiêm trang ở cung điện.

Nhìn cho rõ trong gian đình tối

Gian đình thường tối, nhất là khi chỉ mở cửa giữa. Bước vào từ sân nắng, mắt cần một lúc mới quen. Đừng vội ngước lên ngay. Đứng yên chừng nửa phút cho mắt quen bóng tối, rồi mới bắt đầu tìm đầu dư. Bạn sẽ ngạc nhiên vì những chi tiết hiện ra dần dần.

Ánh sáng tốt nhất trong đình là ánh sáng xiên từ cửa vào, buổi sáng hoặc chiều tuỳ hướng đình. Mảng chạm nằm gần cửa sẽ được rọi nghiêng, nét chạm nổi lên. Mảng chạm ở sâu bên trong thì khó hơn. Nếu cần soi, dùng đèn pin nhỏ ánh dịu, chiếu nghiêng chứ không chiếu thẳng, và hỏi người trông đình trước. Đèn chớp của máy ảnh làm mảng gỗ bẹt đi, lại làm phiền người đang lễ, nên tắt hẳn.

Ở đình làng, bạn nên vào nhẹ, đứng ở phía bên chứ không đứng chắn trước hương án, không bước lên bục, không với tay chạm vào gỗ chạm. Gỗ cũ khô, sơn bong, chỉ một lần chạm tay cũng có thể làm rơi một mảnh. Ngửa cổ nhìn lâu sẽ mỏi, thỉnh thoảng cúi xuống nghỉ một chút rồi nhìn tiếp, mảng chạm vẫn ở đó.

Những cái hay nhầm dưới khung gỗ

Tưởng mọi con đầu to trên đầu cột đều là rồng. Có đầu dư chạm đầu rồng, nhưng cũng có đầu dư chạm đầu voi, đầu nghê, đầu phượng hoặc chỉ là khối lá cuốn. Nhìn lại: rồng có râu, bờm, hàm há; voi có vòi; phượng có mỏ.

Tưởng rồng ổ là rồng thời Lý. Nhầm vì hai chữ "rồng cổ" hay bị gộp chung. Rồng thời Lý theo mô tả phổ biến thân mảnh, uốn đều, trang nghiêm; rồng ổ đình làng sinh động, nhiều con, gần dân gian và thuộc lớp muộn hơn nhiều.

Tưởng mảng chạm càng đen càng cổ. Màu gỗ sẫm phần lớn do khói hương, bụi và lớp sơn cũ, không phải thước đo tuổi. Có mảng gỗ thay mới vẫn sẫm sau vài chục năm khói hương.

Tưởng cảnh người trong mảng chạm là trang trí phụ. Thực ra đó thường là phần quý nhất, nơi người thợ làng kể chuyện đời sống. Dành thời gian tìm người, thú lẫn trong rồng mây là cách đọc đình làng đúng nhất.

Tưởng đình nào cũng có rồng ổ, tiên cưỡi rồng. Hai đề tài này gắn với một số đình cổ có chạm khắc nổi tiếng, không phải đình nào cũng có. Nhiều đình chỉ chạm rồng mây, rồng hoá lá, hoặc đã mất các mảng chạm cũ qua chiến tranh, mối mọt. Không thấy thì cũng là chuyện bình thường, đừng thất vọng.

Câu hỏi thường gặp

Đầu dư trong đình làng là gì?

Đầu dư là đầu thanh gỗ nhô ra ngay trên đỉnh cột, phía trong gian đình. Ở nhiều đình, đầu dư được chạm thành đầu rồng nhìn xuống, miệng há, có khi ngậm một viên ngọc chạm rời nằm gọn trong hàm.

Rồng ổ trên cốn đình có ý nghĩa gì?

Rồng ổ là một rồng lớn với nhiều rồng con bám quanh. Cách hiểu phổ biến là mong làng đông con cháu, sinh sôi, và đây cũng là cách thợ làng đưa con rồng cung đình về gần với hình ảnh mẹ con quen thuộc.

Tiên cưỡi rồng thường thấy ở đâu trong đình?

Đề tài này hay gặp ở cốn và bẩy của một số đình cổ Bắc Bộ, một người nữ ngồi trên lưng rồng giữa mây. Nó thường đi cùng các cảnh sinh hoạt khác như người cưỡi ngựa, người đánh cờ, cùng nằm trên những mảng gỗ lớn.

Vì sao rồng trong đình làng khác rồng ở cung điện?

Đình do dân làng dựng, thợ là thợ làng nên không chịu khuôn phép cung đình. Rồng ở đây vì vậy sinh động, đời thường, có khi ngộ nghĩnh, thường lẫn người và thú, khác với dáng rồng nghiêm trang ở cung điện.

Có nên dùng đèn chớp khi chụp chạm gỗ trong đình không?

Không nên. Đèn chớp làm mảng chạm phẳng đi, mất bóng đổ của nét chạm, lại làm phiền người đang lễ. Tốt hơn là chờ ánh sáng xiên từ cửa, hoặc hỏi người trông đình rồi dùng đèn pin nhỏ chiếu nghiêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138