SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên mái đình, bậc đá và cung điện

Đầu đao hình rồng ở góc mái đình chùa: nhận ra rồng trong những lá cuốn

Góc mái cong vút của đình chùa thường là một con rồng đã hoá thành lá cuốn. Cách nhận ra đầu đao rồng, đầu kìm ngậm nóc và lúc nào nhìn góc mái đẹp nhất.

Golden hour at an old village temple: upswept roof corners ending in curled dragon heads, a woman in a mint green blouse seen from behind looks up from the stone path

Đầu đao là phần góc mái đình, chùa cong vút lên trời, và ở rất nhiều công trình, chính góc mái ấy được đắp thành một con rồng: hoặc đầu rồng ngẩng ở mũi đao, hoặc thân rồng đã hoá thành những lá cuốn, chỉ còn lại mắt, bờm và vài lọn râu. Người mới nhìn thường tưởng đó là hoa lá trang trí, nhưng đọc kỹ sẽ thấy rồng ở khắp các góc mái.

Phần dưới đi qua: đầu đao là gì và vì sao góc mái cong, các kiểu rồng ở mũi đao, đầu kìm ở hai đầu bờ nóc, khác biệt giữa góc mái miền Bắc, cố đô Huế và miền Nam, những chỗ hay nhầm, và vì sao lúc hoàng hôn là lúc góc mái lộ dáng rồng rõ nhất.

Đầu đao là gì, vì sao góc mái lại cong

Nhìn từ sân, mỗi mái đình hay chùa có bốn góc, chỗ hai mặt mái gặp nhau theo đường chéo. Ở kiến trúc cổ Việt Nam, góc ấy không bằng phẳng mà vươn ra xa hơn rồi cong ngược lên, gọi là đầu đao. Phần cong này do khung gỗ ở góc mái được thợ mộc làm vươn ra và nâng dần lên, rồi thợ nề đắp vữa, gắn ngói, tạo hình ở mũi. Người xem không cần biết kỹ thuật bên trong, chỉ cần biết đầu đao là kết quả của cả hai tay thợ.

Vì sao lại cong? Có nhiều cách giải. Cách thực tế là góc mái cong giúp nước mưa thoát ra xa chân cột, mái bớt nặng nề khi nhìn, gian góc sáng hơn. Cách giải theo mỹ thuật là đường cong làm khối mái lớn như có cánh, như sắp bay lên, đỡ cái cảm giác đè nặng. Người làng thì hay ví góc mái như cánh chim hay như con rồng đang ngẩng đầu. Các cách giải này không loại nhau, bạn cứ kể cả ba.

Đầu đao có khi chỉ một tầng, có khi nhiều tầng chồng lên nhau ở các công trình mái chồng diêm như gác chuông, tam quan. Mỗi tầng một hàng bốn đầu đao, nhìn từ xa thành những lớp cong nối tiếp. Khi đứng chéo góc, bạn sẽ thấy rõ nhất độ vươn và độ cong, vì nhìn thẳng mặt tiền thì đầu đao bị thu ngắn lại.

Các kiểu rồng ở mũi đao

Không phải đầu đao nào cũng có rồng, và rồng ở mũi đao cũng không giống nhau. Bảng dưới gom mấy kiểu hay gặp khi đi đình chùa ở nhiều vùng.

Kiểu đầu đaoNhìn thấy gìCách nhận ra từ dưới sân
Đầu rồng ngẩngMột đầu rồng hoàn chỉnh ở mũi đao, miệng há, râu bay, mắt lồiThấy rõ hàm, mắt và sừng; thân rồng có khi chạy ngược lên theo bờ dải
Rồng hoá láThân rồng biến thành những lá cuốn, lá lật, chỉ còn mắt và bờmTìm một con mắt tròn giữa đám lá; quanh mắt là râu, bờm cách điệu thành lá
Rồng hoá mâyCác lọn mây xoắn chồng lên nhau, ẩn một đầu rồngĐầu rồng nhỏ, ẩn giữa mây, phải đứng gần và có nắng xiên mới thấy
Đao lá, đao mácChỉ là lá lật hoặc mũi nhọn cong, không có rồngKhông tìm thấy mắt, không có râu; chỉ là đường cong thuần hoa lá
Đao có phượngPhượng đứng ở mũi đao, cổ vươn, đuôi xoèCó mỏ và cổ dài; thường thấy ở công trình mới tu bổ

Cách đọc nhanh nhất là tìm con mắt. Rồng hoá lá dù đã thành lá vẫn giữ một con mắt tròn, thợ đắp gần như luôn để lại chi tiết ấy để người xem nhận ra. Thấy mắt, bạn lần ra hàm, ra râu, rồi tới những lá cuốn phía sau chính là bờm và thân.

Đầu kìm: con rồng ngậm hai đầu bờ nóc

Ở hai đầu mút của bờ nóc, nhiều đình chùa đắp một khối hình đầu rồng há to miệng, ngậm chặt lấy bờ nóc, phần trên có khi vểnh lên một đuôi cá hay một lọn mây. Khối này thường được gọi là đầu kìm hay con kìm, vì trông như cái kìm kẹp lấy đường nóc. Khác với đôi rồng chầu ở giữa quay mặt vào nhau, đầu kìm quay vào phía trong, miệng ngậm, mắt nhìn dọc theo bờ nóc.

Về ý nghĩa, có ý kiến cho rằng đầu kìm giữ cho bờ nóc chắc, như rồng đang cắn giữ mái. Có ý kiến khác liên hệ với loại đầu nóc hình thú ngậm nóc trong kiến trúc Trung Hoa, vốn được giải là con vật gắn với nước, đặt trên nóc với mong muốn tránh lửa cho công trình bằng gỗ. Giới nghiên cứu còn bàn về nguồn gốc, bạn chỉ cần nhớ hình dạng và vị trí.

Đầu kìm có nhiều biến thể. Có nơi là đầu rồng với thân cá, tức cá chép đang hoá rồng. Có nơi chỉ là một khối cuốn lá lớn, không có mắt, gần với đao lá. Ở đình làng Bắc Bộ, đầu kìm hay được đắp to, khoẻ, nhìn từ cổng đã thấy rõ hai khối nhô lên ở hai đầu nóc. Khi đứng dưới sân, nhìn đầu kìm và đầu đao cùng một lúc, bạn sẽ thấy mái có sáu điểm vươn lên trời: hai ở nóc, bốn ở góc.

Góc mái miền Bắc, cố đô Huế và miền Nam

Nhìn chung, góc mái đình chùa miền Bắc cong mạnh, vươn cao, đầu đao to và nhiều lá cuốn. Đây là hình ảnh quen thuộc nhất khi nói tới mái đình Việt: một khối mái rộng, xuống thấp, bốn góc vút lên. Đầu đao ở đây hay là rồng hoá lá đắp vữa, để mộc hoặc quét vôi, lâu ngày phủ rêu.

Ở cố đô Huế và các công trình thời Nguyễn, góc mái thường thấp và mềm hơn, đường cong không vươn gắt như ở đình Bắc Bộ. Bù lại, mũi đao và bờ dải hay được khảm sành sứ nhiều màu, rồng ở góc mái có màu sắc rõ, nhìn từ xa vẫn thấy lấp lánh. Rồng ở đây cũng thường hiện đầu rõ hơn, ít hoá lá hơn.

Nhiều đình, miếu ở miền Nam mái dốc và thẳng hơn, góc mái ít cong, rồng hay được đặt ở bờ nóc và bờ dải dưới dạng tượng gốm, rồng sành sứ khảm màu, chứ không dồn ở mũi đao. Hội quán của người Hoa ở các phố cổ phía Nam lại có lối trang trí mái riêng, nhiều tượng gốm nhỏ, cảnh tích chen nhau trên nóc. Đây là mô tả khái quát, mỗi công trình có thể khác, nhưng đủ để bạn biết đi tới đâu thì ngước lên tìm ở chỗ nào.

Ba chỗ đứng để đọc trọn một đầu đao

Đầu đao nằm ở góc, nên đứng giữa sân nhìn thẳng mặt tiền là chỗ kém nhất để đọc nó. Thử lần lượt ba chỗ đứng dưới đây với cùng một góc mái, mỗi chỗ một hai phút.

  1. Đứng xa, ở góc sân đối diện hoặc ngoài cổng, sao cho đường chéo của mái chĩa thẳng về phía mình. Từ đây bạn thấy đầu đao vươn ra bao xa và cong lên bao nhiêu, thấy cả dáng tổng thể như một cánh chim hay một đầu rồng ngẩng.
  2. Đi lại gần, đứng lệch sang một bên của góc mái chừng vài bước, nhìn đầu đao theo mặt nghiêng. Đây là góc thấy rõ nhất các lớp lá cuốn chồng lên nhau, và cũng là góc dễ tìm ra con mắt rồng ẩn trong lá.
  3. Đứng ngay dưới góc mái, sát hiên, ngước thẳng lên. Bạn sẽ thấy mặt dưới của đầu đao, phần gỗ đỡ góc mái và những viên ngói xếp xoè ra. Rồng ở mũi đao lúc này chỉ còn là một khối nhô lên trên đầu, nhưng bạn hiểu được đầu đao được nâng đỡ thế nào.
  4. Cuối cùng, lùi lại chỗ đứng đầu tiên và nhìn thêm một lần. Sau khi đã thấy chi tiết ở gần, nhìn lại từ xa bạn sẽ nhận ra con rồng mà lúc đầu chỉ thấy là một đám lá.

Nếu công trình có hai tầng mái, làm lại vòng ấy cho tầng trên. Đầu đao tầng trên thường nhỏ hơn và đơn giản hơn, nhưng nằm trên nền trời trống nên dáng cong lại rõ hơn tầng dưới.

Hay nhầm, vì sao nhầm và nhìn lại thế nào

Tưởng đầu đao chỉ là hoa lá. Nhầm vì rồng hoá lá đã mất gần hết thân, chỉ còn mắt và bờm cách điệu. Nhìn lại bằng cách tìm con mắt tròn ở gần mũi đao, rồi lần ra hai bên.

Tưởng đầu kìm là một con rồng chầu nữa. Nhầm vì đầu kìm cũng có đầu rồng. Nhìn lại hướng quay: rồng chầu quay vào mặt nguyệt ở giữa, đầu kìm há miệng ngậm vào đầu bờ nóc.

Tưởng góc mái càng cong thì đình càng cổ. Nhầm vì hình ảnh đình cổ trong sách hay là mái cong vút. Thực tế độ cong tuỳ vùng, tuỳ lối thợ và tuỳ lần tu bổ; mũi đao lại là chỗ hay bị sửa, nên không dùng để đoán tuổi.

Tưởng mọi mũi đao đều phải có rồng. Nhầm vì đi vài nơi thấy rồng liền nghĩ đó là luật. Có nhiều đầu đao chỉ là lá lật hay mũi nhọn, không có rồng, và như vậy hoàn toàn bình thường.

Tưởng con trên mũi đao là phượng vì có lông xoè. Nhầm vì bờm rồng hoá lá trông như lông. Nhìn lại phần đầu: phượng có mỏ, rồng có hàm há, có râu và thường có sừng hoặc mào.

Vì sao hoàng hôn là lúc góc mái lộ dáng rồng

Lúc mặt trời xuống thấp, nắng chiếu gần như nằm ngang. Một bên góc mái sáng vàng, bên kia chìm vào bóng, mỗi lá cuốn, mỗi lọn râu đổ một vệt bóng nhỏ. Rồng hoá lá vốn khó nhìn giữa trưa, vào giờ này lại hiện ra rõ, vì mắt và hàm nổi lên khỏi đám lá. Đứng chéo góc mái, quay lưng hoặc nghiêng về phía mặt trời, bạn sẽ thấy rõ nhất.

Khi nắng tắt hẳn, trời còn sáng, góc mái thành một đường viền tối trên nền trời. Đây là lúc dáng cong của đầu đao hiện ra trọn vẹn, như một nét vẽ, dù chi tiết không còn thấy. Nhiều người đi chùa buổi chiều thích nhất khoảnh khắc này. Nếu đi cùng con, hãy chỉ cho con xem góc mái như con rồng đang ngẩng đầu, hay như chú chim dang cánh, rồi hỏi con thấy giống con nào hơn.

Có một lời dặn: giờ chiều cũng là giờ nhiều nơi đóng cửa hoặc có lễ. Bạn ngắm từ sân, giữ khoảng cách với những người đang lễ, không đứng chắn lối ra vào. Mái nhìn từ ngoài cổng hoặc từ bờ ao trước đình cũng đẹp không kém, lại không làm phiền ai.

Câu hỏi thường gặp

Đầu đao trên mái đình chùa là gì?

Đầu đao là phần góc mái vươn ra và cong ngược lên trời. Ở nhiều đình chùa, mũi đao được đắp thành đầu rồng hoặc rồng hoá lá, có nơi chỉ là lá cuốn hoặc mũi nhọn. Đứng chéo góc mái là chỗ nhìn đầu đao rõ nhất.

Rồng hoá lá là gì và làm sao nhận ra?

Rồng hoá lá là lối thể hiện thân rồng biến thành những lá cuốn, lá lật, chỉ giữ lại mắt, hàm, bờm và râu. Muốn nhận ra, bạn tìm con mắt tròn giữa đám lá rồi lần ra hàm và râu quanh nó.

Đầu kìm và đầu đao khác nhau thế nào?

Đầu kìm nằm ở hai đầu mút của bờ nóc, thường là đầu rồng há miệng ngậm vào nóc. Đầu đao nằm ở bốn góc mái, chỗ mái cong vút lên. Một mái đình thường có hai đầu kìm và bốn đầu đao cho mỗi tầng mái.

Mái đình miền Bắc và mái công trình ở Huế khác nhau ra sao?

Nhìn chung, góc mái đình miền Bắc cong mạnh và vươn cao, đầu đao hay đắp vữa rồng hoá lá. Công trình thời Nguyễn ở Huế có góc mái thấp và mềm hơn, nhưng hay khảm sành sứ màu nên rồng nhìn rõ và có màu.

Có phải góc mái càng cong thì công trình càng cổ không?

Không nên suy như vậy. Độ cong phụ thuộc vùng miền, lối thợ và các lần tu bổ, mà mũi đao lại là phần dễ hư hỏng nên hay được làm lại. Muốn biết tuổi công trình, nên đọc hồ sơ di tích và bộ khung gỗ bên trong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138