Rồng hay gắn với sông nước vì trong quan niệm dân gian Việt Nam và nhiều nước châu Á, rồng là con vật của mây mưa, sống dưới nước, bay lên trời làm mưa. Vì vậy, những công trình nằm bên nước hay trên nước như cầu, bến, thuỷ đình, giếng, vòi nước, mũi thuyền thường mang hình rồng. Đây là cách hiểu phổ biến, không phải luật, nhưng đủ để giải thích vì sao đi dọc bờ sông bạn gặp rồng nhiều hơn ở nhiều chỗ khác.
Bài đi qua: rồng và nước trong cách nghĩ của người làm nông, thuỷ đình và nhà thuỷ tạ, đầu rồng ở miệng vòi nước và máng nước, rồng trên cầu và bến, thuyền mũi rồng, một bảng tổng hợp chỗ nhìn và giờ nhìn, rồi vài gợi ý kể chuyện cho con khi đứng ở bờ sông.
Rồng và nước trong cách nghĩ của người làm nông
Với người trồng lúa nước, mưa là chuyện sống còn. Mưa đúng lúc thì mùa tốt, hạn thì mất mùa, mưa quá thì lụt. Trong cách nghĩ dân gian ở nhiều vùng châu Á, rồng là con vật cai quản mây mưa, sống ở sông, ở biển, ở vực sâu, khi bay lên thì kéo mây theo. Nhiều nơi có tục cầu mưa gắn với rồng, có chuyện kể về rồng làm mưa cứu hạn.
Từ cách nghĩ ấy, rồng tự nhiên có mặt ở những chỗ gặp nước. Người Việt cổ sống gần sông, ven biển, theo ghi chép xưa có tục xăm mình để khi xuống nước khỏi bị loài thuồng luồng làm hại, một con vật mà nhiều người cho là có họ hàng với hình tượng rồng. Ở đây chỉ nhắc ngắn để hiểu vì sao rồng gắn với nước; chuyện kể đầy đủ thuộc về phần truyền thuyết.
Trên công trình, mối gắn kết này hiện ra theo hai cách. Cách thứ nhất là đặt rồng ở chỗ có nước thật: bên ao, trên cầu, cạnh giếng, ở bến. Cách thứ hai là dùng rồng để nói về nước ngay cả ở chỗ khô: rồng chầu mặt nguyệt trên nóc đình được hiểu như lời cầu mưa thuận. Bài này chủ yếu nói về cách thứ nhất, những con rồng mà bạn có thể đứng bên nước mà nhìn.
Thuỷ đình và nhà thuỷ tạ: mái rồng soi bóng nước
Thuỷ đình là một ngôi nhà nhỏ dựng giữa ao hay hồ trước đình, chùa, nhiều nơi dùng làm sân khấu múa rối nước trong ngày hội. Thuỷ đình ở chùa Thầy là ví dụ hay được nhắc tới. Mái thuỷ đình cũng có bờ nóc, đầu đao, nhiều nơi đắp rồng như mái đình, chỉ nhỏ hơn. Điểm khác là bạn nhìn nó qua mặt nước, và nếu nước lặng, cả mái rồng in bóng xuống ao.
Nhà thuỷ tạ là nhà dựng sát hoặc trên mặt nước, thường ở hồ trong khuôn viên cung điện, lăng tẩm, vườn cảnh, để ngồi ngắm cảnh. Ở cố đô Huế, một số lăng có nhà thuỷ tạ bên hồ, mái lợp ngói, bờ nóc và đầu đao trang trí rồng hoặc lá cuốn. Đứng ở bờ bên kia hồ, bạn thấy rồng trên mái và rồng trong bóng nước cùng lúc.
Muốn nhìn bóng rồng dưới nước, chọn buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi gió nhẹ, mặt ao lặng. Đứng ở bờ đối diện, hạ thấp tầm mắt một chút, bạn sẽ thấy bóng mái chồng lên chính mái. Trong ngày hội có múa rối nước, con rồng rối phun nước, bơi lượn trước thuỷ đình cũng là một con rồng nữa, lần này là rồng sống động nhất trong cả buổi.
Đầu rồng ở miệng vòi nước, máng nước
Một chỗ rồng gặp nước rất cụ thể là vòi nước hình đầu rồng: nước chảy ra từ miệng rồng xuống bể, xuống hồ hoặc chậu đá. Kiểu này gặp ở giếng, bể nước trong khuôn viên một số đền, chùa, cung điện, ở đài phun nước công viên, có khi ở máng thoát nước mưa từ mái xuống. Ở nhiều nước châu Á khác cũng có kiểu vòi rồng tương tự ở chỗ rửa tay trước đền.
Đầu rồng ở đây thường được làm bằng đá, đồng hoặc gốm, miệng há tròn để nước chảy, mắt lồi, râu dạt ra hai bên. Vì luôn ướt, đầu rồng hay bị rêu phủ xanh, có khi đổi màu loang lổ. Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy chỗ quanh miệng mòn nhẵn hơn những chỗ khác, dấu vết của nước chảy qua nhiều năm.
Ý nghĩa dễ hiểu nhất: rồng là con vật của nước, để nước chảy ra từ miệng rồng là để rồng làm đúng việc của nó. Với trẻ con, đây là con rồng thú vị nhất vì nó đang làm một việc nhìn thấy được. Bạn có thể đứng xem cùng con và hỏi: "Con rồng này đang làm gì? Nước từ đâu chảy tới miệng nó nhỉ?" Nhớ dặn con không thò tay vào miệng rồng, không trèo lên thành bể.
Rồng trên cầu, bến và mũi thuyền
Cầu là chỗ con đường gặp dòng sông, nên cũng là chỗ rồng hay xuất hiện. Một số cầu trong khuôn viên đền chùa, cung điện, hồ cảnh có lan can chạm rồng hoặc đầu rồng ở hai đầu cầu. Cầu hiện đại thì có khi uốn cả thân cầu thành rồng. Ở bến sông, có nơi dựng tượng rồng, có nơi bậc xuống bến có thành bậc hình rồng, như con rồng từ bờ trườn xuống nước.
Thuyền mũi rồng là hình ảnh quen thuộc ở nhiều dòng sông. Trên sông Hương ở Huế, những chiếc thuyền chở khách thường gắn đầu rồng ở mũi và đuôi rồng ở lái, thân thuyền sơn màu, mái che có trang trí. Theo nhiều tài liệu, thuyền ngự của vua chúa xưa cũng thường tạo hình rồng; thuyền rồng ngày nay là cách nhắc lại hình ảnh ấy. Ở một số lễ hội ven sông, thuyền đua cũng gắn đầu rồng, nhưng đó là câu chuyện của lễ hội, không bàn ở đây.
Khi ngồi trên thuyền mũi rồng hoặc đứng nhìn từ bờ, bạn thử nhìn đầu rồng như nhìn một đầu dư trong đình: mắt, sừng, râu, bờm. Đầu rồng thuyền thường làm bằng gỗ hoặc vật liệu nhẹ, sơn màu tươi, dáng to và rõ để nhìn từ xa, thiên về trang trí hơn là chạm kỹ.
Chỗ nhìn rồng bên nước và giờ nhìn đẹp
Bảng dưới gom những chỗ bạn có thể gặp rồng bên nước, kèm gợi ý về giờ và góc nhìn. Đây là gợi ý chung, mỗi nơi một khác.
| Chỗ | Rồng ở đâu | Nhìn lúc nào, đứng chỗ nào |
|---|---|---|
| Thuỷ đình trước đình chùa | Bờ nóc, đầu đao mái thuỷ đình | Sáng sớm, nước lặng; đứng bờ đối diện để thấy bóng |
| Nhà thuỷ tạ ở lăng, vườn cảnh | Mái, đầu đao, lan can | Chiều muộn; đứng phía bên kia hồ |
| Vòi nước, giếng, bể cạn | Đầu rồng ở miệng vòi | Bất kỳ giờ nào có nước chảy; đứng ngang tầm, không chạm |
| Cầu trong khuôn viên di tích | Lan can, đầu cầu | Ban ngày, nắng xiên làm nổi nét chạm |
| Cầu hiện đại hình rồng | Thân cầu, đầu rồng ở một đầu cầu | Chạng vạng, lúc đèn lên; đứng xa ở bờ sông |
| Thuyền mũi rồng | Đầu rồng ở mũi, đuôi ở lái | Ban ngày khi thuyền neo ở bến, hoặc nhìn từ bờ khi thuyền chạy |
Nếu có một buổi chiều rảnh ở một thành phố có sông, bạn có thể đi một vòng như vậy: bắt đầu ở một ngôi chùa có ao, ghé một bến thuyền, rồi kết thúc ở một cây cầu lúc lên đèn. Cả buổi chiều là một chuỗi những con rồng của nước, cũ và mới.
Những con bên nước dễ bị gọi nhầm là rồng
Cá chép hoá rồng. Hay đứng ở hồ, ở vòi nước, trên bình phong cạnh ao. Thân vẫn là cá, có vảy tròn, đuôi xoè, chỉ có đầu là đầu rồng. Đây là hình ảnh của chuyện cá vượt Vũ Môn, nên gọi đúng là cá hoá rồng thì người nghe hiểu ngay ý nghĩa.
Rắn thần naga ở chùa Khmer. Ở các chùa của đồng bào Khmer Nam Bộ, lan can, bậc cửa và mái thường có tượng rắn nhiều đầu xoè ra như cánh quạt. Đó là naga, rắn thần gắn với nước trong văn hoá nhiều nước Đông Nam Á, gần gũi với rồng về ý nghĩa nhưng là một hình tượng riêng.
Rùa đội bia, rùa ở hồ. Không ít người gọi chung mọi con vật đá bên hồ là rồng. Rùa có mai, bốn chân ngắn, đầu nhỏ thò ra, dù đôi khi đầu rùa được chạm hơi giống đầu rồng.
Thuồng luồng, giao long trong chuyện kể. Đây là những con vật sông nước trong chuyện dân gian, có lúc được nhắc như họ hàng hay tiền thân của rồng. Trên công trình, hiếm khi có hình thuồng luồng riêng; con bạn thấy bên nước gần như luôn là rồng, cá hoá rồng hoặc naga.
Rồng rối nước. Con rồng gỗ bơi phun nước trước thuỷ đình là một con rối, do người điều khiển từ sau mành. Nó đúng là rồng, nhưng là rồng của sân khấu, nên tả dáng đẹp vui hơn là chạm kỹ.
Kể cho con khi đứng ở bờ sông
Bờ sông là chỗ dễ kể chuyện rồng nhất, vì con đang thấy nước trước mặt. Bạn có thể bắt đầu: "Ngày xưa người ta nghĩ rồng sống dưới sông, dưới biển. Khi trời hạn, rồng bay lên trời, kéo mây theo, thế là có mưa." Rồi chỉ cho con xem con rồng gần nhất: trên mái thuỷ đình, ở miệng vòi nước, trên mũi thuyền hay thân cầu.
Với trẻ lớn hơn, bạn hỏi thêm: "Con thử nghĩ xem, nếu con là người thợ ngày xưa, con sẽ đặt con rồng ở đâu cạnh dòng sông này?" Câu hỏi không có đáp án đúng, chỉ để con tưởng tượng và nói ra lý do. Có bé sẽ đặt rồng trên cầu để giữ cầu, có bé đặt rồng dưới nước để làm mưa. Cứ lắng nghe, đừng sửa.
Và nhớ chuyện an toàn: bờ sông, bờ ao, mép bến là chỗ trẻ nhỏ dễ trượt chân. Khi con mải nhìn rồng, bạn là người nhìn đường. Nắm tay con ở chỗ không có lan can, không cho con cúi người qua thành cầu, thành bể để nhìn bóng rồng dưới nước. Con rồng thì vẫn ở đó lần sau, còn buổi đi chơi chỉ đẹp khi về nhà đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rồng lại gắn với nước?
Trong quan niệm dân gian Việt Nam và nhiều nước châu Á, rồng là con vật cai quản mây mưa, sống ở sông biển và bay lên trời làm mưa. Với người trồng lúa nước, mưa thuận rất quan trọng, nên rồng gắn chặt với nước và mùa màng.
Thuỷ đình là gì và có rồng ở đâu?
Thuỷ đình là ngôi nhà nhỏ dựng giữa ao hồ trước đình chùa, nhiều nơi dùng làm sân khấu múa rối nước. Mái thuỷ đình thường có bờ nóc, đầu đao đắp rồng như mái đình, và khi nước lặng thì bóng mái rồng in xuống mặt ao.
Vì sao nhiều vòi nước được làm hình đầu rồng?
Vì rồng là con vật của nước, để nước chảy ra từ miệng rồng là cách thể hiện đúng vai trò của nó. Kiểu vòi đầu rồng gặp ở giếng, bể nước trong một số đền chùa, cung điện và ở đài phun nước công viên.
Thuyền rồng trên sông Hương có từ bao giờ?
Thuyền chở khách gắn đầu rồng ở mũi trên sông Hương là hình ảnh quen thuộc của Huế ngày nay. Theo nhiều tài liệu, thuyền ngự của vua chúa xưa cũng thường tạo hình rồng, và thuyền rồng hiện nay là cách nhắc lại hình ảnh đó.
Đi xem rồng ở bờ sông cùng trẻ nhỏ cần chú ý gì?
Bờ sông, bờ ao và mép bến dễ trơn trượt, nên luôn nắm tay con ở chỗ không có lan can. Không cho con cúi người qua thành cầu, thành bể để nhìn bóng nước. Kể chuyện ngắn và để con tự tìm con rồng gần nhất.