Khi đi đình, chùa cổ để xem rồng, cần nhớ năm điều: mặc gọn và kín vai gối, xin phép người trông coi trước khi vào sâu, không sờ hay dựa vào cột, bệ, thành bậc chạm rồng, không trèo lên bất cứ đâu để nhìn gần, và không bật đèn chớp khi chụp. Ngoài ra, những khu như hậu cung, cung cấm, nơi đặt tượng thờ chính là chỗ chỉ đứng nhìn từ ngoài nếu không được mời. Giữ đúng những điều này, bạn vừa xem được kỹ vừa không làm phiền người địa phương.
Phần dưới nói vì sao các điều đó quan trọng với chính những con rồng đá, rồng gỗ bạn muốn xem, rồi đi qua từng việc cụ thể: mặc gì, xin phép ai, đứng ở đâu, chụp thế nào, đưa trẻ theo ra sao, và nên làm gì nếu tới đúng hôm làng có lễ.
Vì sao người xem rồng càng phải cẩn thận
Rồng ở đình, chùa cổ phần lớn nằm trên những chất liệu dễ tổn thương. Gỗ chạm đã qua hàng trăm năm, lớp sơn son thếp vàng mỏng và giòn, chỉ cần quẹt tay là bong một mảng. Đá chạm ở thành bậc, bệ tượng, bia đá tưởng chắc nhưng mồ hôi và dầu trên tay người, lặp đi lặp lại, làm mặt đá đen bóng và mòn dần các nét mảnh như râu rồng, vảy rồng. Ở nhiều di tích, chỗ đầu rồng đá nhẵn bóng khác thường chính là chỗ người ta hay xoa.
Người đi xem rồng lại là người muốn lại gần nhất. Ai thích hoa văn cũng có lúc muốn chạm vào để cảm thấy độ sâu của nét đục, muốn đứng lên bệ để nhìn đầu dư cho rõ. Biết trước điều đó để tự giữ mình là cách tôn trọng hiện vật thiết thực nhất.
Thêm nữa, đình và chùa trước hết là nơi thờ cúng, sinh hoạt của cộng đồng. Người làng, nhà chùa đón khách vì lòng tốt, không có nghĩa vụ phải mở cửa. Khách cư xử tử tế thì cửa còn mở cho người đến sau.
Cũng nên hiểu rằng nhiều di tích nhỏ không có người bảo vệ, không có camera, không có dây ngăn. Không ai nhắc bạn cả, nên mọi điều trong bài này đều dựa vào chính ý thức người xem. Một con rồng đá đã đứng ở thành bậc mấy trăm năm, qua chiến tranh, mưa nắng, lũ lụt; nó không nên mòn đi vì những bàn tay tò mò của chính những người yêu nó. Nghĩ như vậy, việc đứng cách hiện vật một bước chân sẽ trở thành thói quen tự nhiên chứ không còn là điều phải gượng.
Mặc gì và mang gì
Kín vai, kín gối. Áo có tay, quần hoặc váy dài quá gối là đủ. Không cần trang trọng, nhưng tránh áo hai dây, quần đùi, đồ quá ôm. Nhiều chùa có đặt sẵn áo choàng cho khách mượn, nhưng tự chuẩn bị vẫn hơn.
Giày dép dễ tháo. Một số chùa và đình có lệ cởi giày dép trước khi bước lên nền điện hoặc vào trong. Dép quai hậu hay giày lười giúp bạn khỏi lúng túng trước cửa.
Màu áo trầm, đồ gọn. Không bắt buộc, nhưng màu nhã giúp bạn hoà vào khung cảnh và không gây chú ý. Ba lô to nên đeo phía trước khi đi trong lòng đình hẹp để khỏi quệt vào cột, đồ thờ.
Đèn nhỏ, không đèn chớp. Một chiếc đèn pin ánh vàng cầm tay để rọi lên các mảng chạm cao là đủ. Không mang đèn quá mạnh, không rọi vào mặt người đang lễ.
Chai nước, không đồ ăn vào trong. Uống nước ở sân là được, nhưng đừng mang đồ ăn vào lòng đình, điện chùa. Vụn bánh, nước ngọt rơi xuống nền gạch cổ là thứ người trông coi phải dọn.
Từ cổng vào trong: làm theo thứ tự
Mỗi nơi có nếp riêng, nhưng thứ tự dưới đây dùng được cho phần lớn đình, chùa cổ ở miền Bắc và miền Trung.
- Dừng ở cổng, nhìn quanh xem có bảng nội quy, tấm giới thiệu di tích, hoặc người trông coi đang ở đâu. Nếu cửa đóng, hỏi người dân gần đó.
- Chào và xin phép, nói rõ mình đến để xem chạm khắc. Hỏi luôn những chỗ nào được vào, chỗ nào chỉ đứng ngoài, có được chụp ảnh trong không.
- Đi vòng sân trước, nhìn mái, đầu đao, bình phong, bia đá ở sân. Đây là phần không cần vào trong mà vẫn xem được nhiều.
- Khi vào lòng đình hoặc điện chùa, đi men theo lối, không bước qua ngưỡng cửa bằng cách giẫm lên bậc gỗ, không đi ngang qua trước ban thờ chính khi có người đang lễ.
- Xem các mảng chạm ở tầm cao bằng mắt và đèn, không kéo ghế, không đứng lên bệ, không bám cột để rướn người.
- Trước khi về, cảm ơn người mở cửa. Nếu có hòm công đức và bạn muốn góp, đó là tuỳ tâm, không ai bắt buộc.
Gặp chỗ có rào, dây ngăn hoặc tấm biển báo không vào, hãy dừng ở đó dù không có ai canh. Dây ngăn thường là để bảo vệ một mảng nền, một bộ phận đang yếu mà khách không nhìn thấy.
Ở chùa cổ: những chỗ cần đi chậm
Chùa cổ có nhiều chỗ khách dễ vô tình phạm phép, nhất là khi mải nhìn rồng trên thành bậc, bệ tượng hay bia đá:
- Thành bậc rồng đá. Đi lên bậc bằng lối giữa, không vịn tay vào thân rồng, không ngồi lên thành bậc để nghỉ hay chụp ảnh. Đây là bộ phận nhiều nơi quý nhất.
- Bệ tượng. Bệ đá hoặc bệ gỗ có thể chạm rồng, sóng nước, hoa sen. Xem bằng cách cúi thấp, không chạm tay, không đặt đồ lên bệ.
- Bia đá ngoài sân. Trán bia và diềm bia hay có rồng. Không đứng dựa lưng vào bia, không cho trẻ trèo lên rùa đội bia.
- Chính điện khi có người lễ. Đứng sang một bên, đợi họ lễ xong rồi hãy bước tới gần để xem đồ thờ chạm rồng.
- Khu nhà ở, nhà tăng. Phía sau chùa thường là nơi sinh hoạt của nhà chùa, không đi vào nếu không được mời.
Một mẹo nhỏ: đi vòng một lượt quanh chùa trước mà không chụp gì, chỉ để biết chỗ nào là chỗ thờ, chỗ nào là chỗ ở, chỗ nào khách đi được. Lượt thứ hai mới dừng lại xem kỹ. Cách này giúp bạn khỏi vô tình đi lạc vào khu không dành cho khách.
Những việc nhỏ khiến người trông coi phiền lòng
Người giữ đình, giữ chùa ít khi trách khách thành lời, nhưng có những việc nhỏ khiến họ ngại mở cửa lần sau. Nói to, gọi nhau í ới trong lòng đình là một. Để trẻ chạy quanh các cột, đuổi nhau qua gian thờ là hai. Bỏ lại chai nước, túi ni lông, vỏ bánh ở sân là ba. Tự ý thắp đèn, đánh chuông, gõ mõ, gõ trống cho vui là bốn, vì những thứ ấy chỉ dùng khi có lễ.
Một chuyện hay gặp nữa là khách tự di chuyển đồ: nhích chiếc ghế, kéo tấm rèm, dời bình hoa sang bên để chụp ảnh cho rõ con rồng phía sau. Với khách đó là chuyện nhỏ, nhưng với người trông coi, mỗi món đồ có chỗ của nó, có khi đặt theo một nếp đã giữ nhiều đời. Nếu thật sự cần xem phía sau, hãy hỏi; nhiều khi chính người trông coi sẽ dời giúp và kể thêm cho bạn nghe.
Ngược lại, có những việc nhỏ làm người ta vui: hỏi tên đình, hỏi làng thờ ai, hỏi đình có từ bao giờ theo lời các cụ kể, khen một mảng chạm đẹp. Những câu hỏi ấy cho thấy bạn đến để tìm hiểu, và người làng thường đáp lại bằng sự cởi mở.
Chụp ảnh: được gì, tránh gì
Phần lớn đình chùa cho chụp ảnh ở sân và mặt ngoài. Bên trong thì tuỳ nơi: có chỗ thoải mái, có chỗ chỉ cho chụp ở gian ngoài, có chỗ không cho chụp tượng thờ. Hỏi một câu trước là đủ. Khi được phép, tắt đèn chớp. Ánh chớp lặp lại hàng nghìn lần mỗi năm có thể làm phai lớp sơn, lớp màu; và trong không gian tối, ánh chớp bất ngờ làm phiền người đang lễ.
Tránh chụp cận mặt người đang khấn vái, sư thầy hay các cụ đang làm lễ khi chưa hỏi. Nếu muốn có người trong ảnh cho có tỷ lệ, chụp từ phía sau hoặc từ xa. Không dùng chân máy chắn lối đi, không cho thiết bị bay lên trong khuôn viên khi chưa được ban quản lý đồng ý.
Với rồng chạm gỗ trên cao, đứng hơi chếch thay vì ngay dưới, chụp một ảnh rộng để biết vị trí rồi mới phóng to chụp chi tiết. Rồng đá ở thành bậc thì hạ thấp máy ngang tầm đầu rồng, tránh chụp thẳng từ trên xuống làm khối dẹt lại.
Đưa trẻ theo và gặp đúng ngày lễ
Trẻ con rất hợp với việc đi tìm rồng, miễn là được dặn trước. Trước khi vào, hãy nói với con ba điều: đây là nhà chung của cả làng nên đi nhẹ nói nhỏ; nhìn bằng mắt chứ không sờ bằng tay; muốn xem gần thì gọi bố mẹ bế lên chứ không tự trèo. Giao cho con một việc như tìm cho được ba con rồng, hoặc tìm con rồng có rồng con, sẽ giúp con tập trung và ít chạy nhảy.
Nếu tới đúng hôm làng có lễ, có tế, hãy lùi ra phía sau hoặc đứng ở sân. Đây là lúc của người làng, khách đứng xem từ xa là phải phép. Không chen vào hàng rước, không đứng chắn trước kiệu, không chụp ảnh ngay sát người đang hành lễ. Ngày lễ lại là dịp hiếm để thấy các đồ thờ chạm rồng như kiệu, long đình được mang ra, nên chỉ cần kiên nhẫn đứng đúng chỗ là xem được nhiều.
Lễ xong, khi không khí thư thả, bạn có thể hỏi người trong làng về những chiếc kiệu, về những con rồng trên đình. Đó thường là lúc người ta vui vẻ kể chuyện nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa, đi đình nên mặc gì cho phải phép?
Áo có tay và quần hoặc váy dài quá gối là đủ, màu nhã càng tốt. Nên đi dép hoặc giày dễ tháo vì một số nơi có lệ cởi giày trước khi bước lên nền điện.
Có được chụp ảnh bên trong chùa, đình cổ không?
Tuỳ từng nơi, nhiều chỗ cho chụp ở sân và gian ngoài, có chỗ không cho chụp tượng thờ chính. Cách đơn giản nhất là hỏi người trông coi, và khi được phép thì luôn tắt đèn chớp.
Vì sao không nên sờ vào rồng đá, rồng gỗ ở di tích?
Mồ hôi và dầu trên tay, lặp lại qua hàng nghìn lượt khách, làm mặt đá mòn và đen bóng, làm lớp sơn son thếp vàng trên gỗ bong tróc. Những nét mảnh như râu, vảy rồng mất đi thì không làm lại được như cũ.
Hậu cung trong đình là gì, khách có được vào không?
Hậu cung là phần phía trong cùng, nơi đặt ngai và bài vị thờ, thường được giữ kín. Khách chỉ nên đứng nhìn từ bên ngoài, trừ khi người trông coi chủ động mời vào.
Đưa trẻ nhỏ đi đình chùa xem rồng cần dặn gì?
Dặn con đi nhẹ nói nhỏ, chỉ nhìn không sờ, muốn xem gần thì nhờ người lớn bế. Giao cho con một việc cụ thể như tìm ba con rồng sẽ giúp con chú ý và bớt chạy nhảy trong khuôn viên.
Tới đúng ngày lễ hội làng thì nên đứng ở đâu?
Nên lùi ra sân hoặc phía sau, không chen vào hàng rước và không đứng chắn trước kiệu. Ngày lễ là dịp hiếm để thấy kiệu và đồ thờ chạm rồng được mang ra, nên chịu khó đứng đúng chỗ là xem được nhiều.