Ở các khu di tích kinh đô xưa của Việt Nam, những cung điện gỗ phần lớn đã mất, nên rồng còn lại chủ yếu ở ba dạng: rồng đá trên thềm bậc dẫn lên nền điện cũ, các nền móng có dấu vết trang trí, và đồ khai quật như gạch, ngói, đầu ngói, đầu rồng đất nung được trưng bày tại chỗ hoặc ở bảo tàng. Xem rồng ở đây là xem những mảnh còn sót lại rồi dùng trí tưởng tượng dựng lại cả công trình. Bậc rồng đá là thứ đáng xem nhất vì nó còn ở đúng chỗ cũ.
Bài đi qua cách xem một thềm rồng, cách đọc một nền điện, các loại đồ khai quật có rồng, những khu kinh đô xưa thường được nhắc tới trong sách phổ thông, rồi những điều hay nhầm và cách chuẩn bị. Bài không đi vào lịch sử từng triều, chỉ giúp người xem biết nhìn gì khi đứng ở đó.
Vì sao ở kinh đô xưa rồng chỉ còn trên đá và đất nung
Cung điện Việt Nam xưa chủ yếu làm bằng gỗ, mái ngói. Qua chiến tranh, hoả hoạn, thời gian, phần gỗ gần như mất hết. Thứ còn lại là những gì làm bằng vật liệu bền: đá kê chân cột, đá lát nền, đá chạm ở thềm bậc, và gạch ngói vùi trong đất. Vì thế, ở nhiều khu kinh đô xưa, bạn sẽ không thấy một mái điện có rồng chầu như ở chùa làng, mà thấy một nền đất cao, vài bậc đá, và hai con rồng đá nằm dọc lối lên như còn canh giữ một toà nhà đã không còn.
Đồ khai quật là phần thứ hai. Khi các nhà khảo cổ đào ở những nơi từng là cung điện, họ tìm thấy gạch có in hoa văn, ngói có đầu ngói trang trí, những khối đất nung hình đầu rồng, đầu phượng từng gắn trên mái. Nhiều tài liệu phổ biến mô tả rồng trên các hiện vật thời Lý thân mảnh, uốn khúc mềm, đầu có mào lửa. Những hiện vật ấy là chứng cứ để hình dung con rồng từng đứng ở đâu trên các mái điện xưa.
Hiểu điều này giúp bạn bớt thất vọng khi đến một khu kinh đô mà chỉ thấy nền và bậc. Rồng vẫn ở đó, chỉ là ở dưới chân và trong tủ kính chứ không ở trên mái.
Đứng trước một thềm rồng đá: xem theo thứ tự
Đứng xa trước. Đứng cách chân bậc một quãng, nhìn cả thềm: có mấy cấp, rồng nằm hai bên hay ở giữa, đầu rồng hướng về đâu. Thềm rồng thường đối xứng, hai con chạy dọc hai bên lối lên.
Đầu rồng. Hạ thấp người ngang tầm đầu rồng ở chân bậc. Xem mắt, mũi, hàm, có sừng hay không, râu và tóc chạm thế nào. Đầu rồng thường là chỗ chạm kỹ nhất.
Thân và vảy. Đi dọc lên theo thân rồng, xem thân tròn hay dẹt, uốn mấy khúc, vảy dày hay thưa, có vây lưng không.
Mây và đao lửa. Quanh thân rồng thường có mây, lửa chạm nổi. Cách làm mây khác nhau qua từng thời, đây là chi tiết sách hay dùng để so sánh.
Hai bên có khác nhau không. So con bên trái với con bên phải. Có khi một bên mòn hơn, có khi một bên được phục hồi. Ghi lại khác biệt bạn thấy.
Nhìn từ trên xuống. Nếu được phép lên nền điện, quay lại nhìn thềm rồng từ phía trên. Đây là góc nhìn của người đứng trong điện xưa, thấy hai con rồng như đang trườn xuống sân, khác hẳn cảm giác lúc đứng dưới chân bậc.
Những khu kinh đô xưa thường được nhắc tới
Dưới đây là những nơi sách phổ thông và tài liệu giới thiệu di tích hay nhắc tới khi nói về rồng đá, rồng đất nung ở các kinh đô cũ. Bài chỉ mô tả loại hiện vật, chi tiết cụ thể hãy đối chiếu với thuyết minh tại chỗ.
- Khu di tích Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội. Nổi tiếng với thềm điện Kính Thiên có rồng đá chạm hai bên bậc, nhiều tài liệu xếp vào thời Lê sơ. Khu khảo cổ trong hoàng thành có nhiều lớp nền móng và đồ khai quật các thời, trong đó có gạch ngói, đầu rồng đất nung.
- Cố đô Hoa Lư. Kinh đô thời Đinh và Tiền Lê. Đền thờ vua Đinh, vua Lê ở đây thường được giới thiệu với rồng đá ở thềm và các đồ thờ bằng đá có chạm rồng; nhiều phần là công trình dựng lại ở các thời sau.
- Khu di tích Lam Kinh. Gắn với nhà Lê sơ ở vùng Thanh Hoá, thường được nhắc đến với bậc rồng đá trước nền chính điện cũ.
- Kinh thành Huế. Kinh đô thời Nguyễn, công trình còn nhiều hơn hẳn, rồng có trên mái, cột, bậc thềm, lan can lăng vua.
Ngoài ra, ở nhiều bảo tàng lịch sử, phần trưng bày về các kinh đô cũ có đồ khai quật kèm ảnh, mô hình. Nếu không có dịp tới tận nơi, xem ở bảo tàng là cách tốt để làm quen trước.
Đồ khai quật có rồng: nhận ra từng loại
Trong khu trưng bày tại các khu khảo cổ kinh đô, bạn sẽ gặp nhiều loại vật liệu xây dựng có rồng. Bảng dưới giúp bạn biết món mình đang nhìn từng nằm ở đâu trên công trình.
| Loại hiện vật | Từng nằm ở đâu | Rồng hiện ra thế nào |
|---|---|---|
| Đầu ngói, ngói ống | Mép mái, đầu các hàng ngói | Rồng nhỏ uốn trong khung tròn hoặc hình lá đề |
| Đầu rồng đất nung | Gắn trên bờ nóc, bờ dải, đầu đao | Khối đầu rồng lớn, có mào, có hàm, thường không còn thân |
| Gạch trang trí | Ốp tường, lát nền, xây bệ | Rồng in nổi hoặc khắc trên mặt gạch |
| Đá kê chân cột | Dưới chân cột gỗ của điện | Phần lớn là sen; rồng ít gặp hơn |
| Mảnh thềm, lan can đá | Thềm bậc, lan can quanh nền | Đoạn thân rồng, đầu rồng, mây chạm |
Nhiều hiện vật chỉ còn là mảnh. Đứng trước một mảnh, thử đoán xem nó là phần nào của con rồng: một khúc thân, một chiếc vây, hay một cụm mây. Rồi đọc chú thích để kiểm lại. Đây là cách xem đồ khai quật thú vị nhất, nhất là khi đi cùng con lớn.
Dựng lại cung điện trong đầu từ những gì còn lại
Ở kinh đô xưa, phần thú vị nhất là tự hình dung. Đứng trên nền điện, nhìn những hàng đá kê chân cột còn lại, bạn có thể đếm được điện có bao nhiêu gian, rộng chừng nào. Nhìn bậc rồng ở phía trước, bạn biết lối lên chính nằm ở đâu và vua hay quan đi theo hướng nào. Nhìn những đầu rồng đất nung trong tủ kính, bạn biết trên đỉnh mái từng có những con rồng như thế ngẩng đầu nhìn ra.
Nhiều khu di tích có mô hình phục dựng, tranh vẽ hoặc hình ảnh dựng lại cung điện xưa đặt cạnh nền móng. Hãy xem mô hình trước, rồi ra đứng ở nền thật, nhìn lại. Nhớ rằng mô hình là hình dung của người nghiên cứu dựa trên những gì tìm được, có chỗ còn được bàn; nó giúp bạn tưởng tượng chứ không phải bản chụp của quá khứ.
Với người thích vẽ, đây là chỗ hay để ngồi phác lại một thềm rồng hoặc một đầu ngói. Vẽ buộc mắt nhìn chậm, thấy được cách thân rồng uốn, cách mây quấn, những điều chụp ảnh nhanh thường bỏ qua. Cùng con vẽ một đầu rồng đất nung, rồi về nhà tô màu theo ý con, là cách giữ lại chuyến đi rất lâu.
Hay nhầm khi đứng ở kinh đô xưa
Nhầm lẫn thứ nhất là tưởng mọi công trình mình thấy đều có từ thời kinh đô. Ở nhiều khu di tích, đền thờ, cổng, bình phong được dựng hoặc tu sửa ở các thời sau, thậm chí rất gần đây. Rồng trên những công trình ấy thuộc thời làm ra chúng chứ không thuộc thời kinh đô. Đọc kỹ bảng giới thiệu để biết phần nào là nền gốc, phần nào dựng lại.
Nhầm lẫn thứ hai là đọc rồng trên thềm rồi tự suy ra triều đại. Một thềm rồng có thể được làm ở một thời khác với thời dựng nền ban đầu. Khi giới nghiên cứu xếp thời cho một hiện vật, họ dựa vào nhiều căn cứ, không chỉ dáng rồng. Người xem nên dẫn lại theo thuyết minh tại chỗ, thêm chữ theo nhiều tài liệu, thay vì tự khẳng định.
Nhầm lẫn thứ ba là xem nhẹ mảnh vỡ. Một mảnh đầu ngói bằng nửa bàn tay có thể là đồ gốc của một cung điện nghìn năm trước, quý hơn rất nhiều so với một con rồng đá lớn làm lại. Ở khu khảo cổ, hãy dành thời gian cho tủ mảnh vỡ, đừng chỉ chụp ảnh cạnh thềm rồng rồi đi.
Chuẩn bị và ứng xử ở khu khảo cổ
Khu di tích kinh đô xưa thường rộng, nhiều lối đi ngoài trời, sân lát đá nóng vào mùa hè. Mang nước, mũ, đi giày đế mềm. Đi vào buổi sáng, khi ánh nắng xiên làm nổi rõ nét chạm trên thềm rồng đá. Nếu khu di tích có thuyết minh viên hoặc thiết bị nghe thuyết minh, nên dùng, vì ở những nơi chủ yếu còn nền móng, lời giải thích giúp bạn hình dung rất nhiều.
Ở khu khảo cổ, nhiều hố khai quật được để lộ thiên hoặc che mái, có lối đi bằng ván, có rào. Không bước ra khỏi lối đi, không ném đồ xuống hố, không cúi người qua rào để chụp gần. Thềm rồng đá đặt ngoài trời rất dễ bị khách ngồi lên, dựa vào, cho trẻ cưỡi lên lưng rồng để chụp ảnh; hãy là người không làm vậy, và nhắc nhẹ con mình.
Đi với trẻ, kể ngắn trước khi vào: ngày xưa ở đây có cung điện của vua, bằng gỗ, rất to, có rồng trên mái. Bây giờ gỗ mục hết rồi, chỉ còn bậc đá có rồng và những mảnh ngói người ta đào được. Mình đi tìm xem con rồng còn ở đâu nhé. Cách mở đầu này giúp con hiểu vì sao nơi đây trông trống trải mà vẫn quý.
Câu hỏi thường gặp
Thềm rồng là gì?
Thềm rồng là lối bậc dẫn lên nền một cung điện hay đền, hai bên hoặc ở giữa có rồng đá chạm chạy dọc theo dốc. Ở các khu kinh đô xưa, đây thường là phần còn nguyên tại chỗ đáng xem nhất khi công trình gỗ phía trên đã mất.
Bậc rồng đá ở điện Kính Thiên thuộc thời nào?
Nhiều tài liệu xếp bậc rồng đá trước nền điện Kính Thiên vào thời Lê sơ. Khi đến xem, bạn nên đọc thêm thuyết minh tại khu di tích để biết các lớp tu bổ và nghiên cứu mới nhất.
Đầu rồng đất nung tìm thấy ở kinh đô cũ dùng để làm gì?
Theo nhiều tài liệu, đó là những khối trang trí gắn trên bờ nóc, bờ dải hoặc đầu đao của mái cung điện. Phần thân thường đã mất, chỉ còn đầu rồng có mào, có hàm cho thấy dáng rồng của thời đó.
Vì sao các kinh đô xưa còn ít rồng hơn đình chùa?
Cung điện xưa chủ yếu làm bằng gỗ, qua thời gian và chiến tranh phần gỗ gần như mất hết. Chỉ những gì làm bằng đá, gạch, đất nung còn lại, nên rồng chỉ còn trên thềm bậc và đồ khai quật.
Đi khu khảo cổ hoàng thành cần lưu ý gì?
Đi đúng lối ván, không bước qua rào, không cúi qua hố khai quật để chụp. Không ngồi hay cho trẻ cưỡi lên rồng đá, và nên dùng thuyết minh để hiểu những nền móng còn lại.
Làm sao biết công trình ở di tích là gốc hay dựng lại?
Đọc bảng giới thiệu tại chỗ hoặc hỏi thuyết minh viên, vì nhiều đền, cổng, bình phong được dựng hay tu sửa ở các thời sau. Rồng trên công trình dựng lại thuộc thời làm ra nó, không thuộc thời kinh đô.