SauRong.comSáu Rồng
Đi xem rồng ở di tích và bảo tàng

Xem rắn thần naga và makara ở tháp Chăm, bảo tàng điêu khắc Chăm

Ở tháp Chăm và bảo tàng điêu khắc Chăm, con vật gần rồng nhất là rắn thần naga và thuỷ quái makara. Chúng nằm ở đâu, trông ra sao và khác rồng Việt thế nào.

Sandstone sculpture hall in a Cham art museum, late morning light from tall windows, a young man in a deep teal shirt studies a carved makara with curled trunk on a pedestal, side view

Ở tháp Chăm và bảo tàng điêu khắc Chăm, bạn sẽ không gặp con rồng Việt uốn khúc giữa mây, mà gặp hai con vật mà người Việt hay gọi gần là rồng: rắn thần naga với nhiều đầu xoè như chiếc quạt, và thuỷ quái makara có mõm dài cuộn lên như vòi. Chúng thuộc truyền thống nghệ thuật chịu ảnh hưởng Ấn Độ của người Chăm, nằm trên trán cửa, góc mái tháp, bệ thờ và nhiều mảnh điêu khắc sa thạch. Biết hình dạng của chúng giúp bạn nhận ra ngay khi đứng trước tháp hay tủ trưng bày.

Phần dưới giải thích naga và makara là gì theo cách hiểu phổ biến, chỉ chỗ thường gặp chúng ở tháp và ở bảo tàng, so với rồng Việt, kèm vài lưu ý khi đi khu đền tháp. Những chỗ còn được giới nghiên cứu bàn thì bài nói rõ là còn bàn.

Naga và makara là gì, nói cho dễ hiểu

Naga, theo cách hiểu phổ biến, là rắn thần trong truyền thống Ấn Độ, sau đó lan ra nhiều vùng ở Đông Nam Á, trong đó có Chăm Pa, Khmer, Lào, Thái. Hình ảnh quen thuộc nhất là một con rắn có nhiều đầu, thường là số lẻ, dựng lên và xoè ra như một tán quạt hoặc một chiếc lọng phía sau hay phía trên một nhân vật. Naga gắn với nước, mưa, sông, giống như rồng ở phương Đông cũng gắn với nước. Điểm chung ấy là lý do nhiều người nhìn naga mà nghĩ ngay tới rồng.

Makara là một con thuỷ quái trong cùng truyền thống ấy. Nhiều tài liệu mô tả nó có phần đầu như cá sấu hoặc con vật dưới nước, mõm dài cuộn ngược lên như vòi voi, thân có khi như cá, có khi tan thành những cuộn hoa lá. Trên tháp và đền, makara thường được đặt ở những vị trí như điểm cuối của một đường viền, một vòm cửa, như thể mọi đường cong đều phát ra hoặc kết thúc ở miệng nó.

Cả naga và makara đều không phải là long trong nghĩa Hán Việt. Người Việt gọi chúng là rồng vì chúng cùng là con vật thần gắn với nước, thân dài hoặc có vảy. Gọi như vậy trong lúc trò chuyện thì không sao, nhưng khi kể cho người khác, tốt nhất nói rõ tên riêng: đây là rắn thần naga, đây là makara của người Chăm.

Ở tháp Chăm: ngẩng lên tìm ở đâu

Trán cửa. Phía trên các cửa chính và cửa giả của tháp thường có một mảng trang trí hình vòm, ở nhiều tháp được gọi là trán cửa. Đây là chỗ hay có hình nhân vật ở giữa và những đường cong có thể kết thúc bằng đầu makara hoặc cuộn lá ở hai đầu.

Góc mái các tầng. Tháp Chăm thu nhỏ dần theo từng tầng, ở các góc thường đặt những khối trang trí nhô ra. Một số khối có hình con vật, nhiều khi đã mòn hoặc vỡ. Đứng xa chếch góc tháp để thấy đường viền của chúng trên nền trời.

Bệ thờ và chân tháp. Một số bệ thờ, chân tháp có những đường diềm chạm, đôi khi có hình naga hoặc con vật nước. Nhìn thấp xuống, nhất là ở những tháp còn giữ được phần chân.

Mảnh vỡ trong khuôn viên. Ở nhiều khu đền tháp, các mảnh sa thạch rơi ra được xếp lại trong khu trưng bày nhỏ hoặc dọc lối đi. Đây là nơi tốt để nhìn gần một đầu makara mà trên tháp phải ngẩng cổ mới thấy.

Đừng mong thấy đủ. Nhiều tháp Chăm đã hư hại qua thời gian và chiến tranh, phần trang trí mất khá nhiều. Một đường cong mòn trên góc tháp có khi là tất cả những gì còn lại của một con makara.

Ở bảo tàng điêu khắc Chăm: những gì nên dừng lâu

Bảo tàng điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng được nhiều sách giới thiệu là nơi có bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn, chia theo các khu di tích mà hiện vật được tìm thấy như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm. Đi trong bảo tàng, bạn được nhìn gần những thứ mà ở tháp nằm quá cao hoặc đã rơi xuống từ lâu. Những phòng lớn bằng sa thạch, ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ cao, rất hợp để quan sát chậm.

Hãy tìm những bệ thờ có diềm chạm, những trán cửa đã được đưa về, những khối makara đặt riêng trên bệ. Đi vòng quanh một khối makara, bạn sẽ thấy rõ phần mõm cuộn, hàm răng, mắt tròn, và cách thân nó tan vào hoa lá. Tìm thêm những tượng nhân vật có tán naga phía sau đầu, nhiều đầu rắn xoè ra; đếm thử số đầu rồi so với tượng khác.

Ở mỗi khu, đọc chú thích về nơi tìm thấy và phong cách. Giới nghiên cứu thường chia điêu khắc Chăm thành các phong cách gọi theo tên khu di tích. Bạn không cần nhớ hết, chỉ cần thấy rằng makara ở phòng này trông khác makara ở phòng kia, là đã bắt đầu đọc được sự đổi thay của nghệ thuật Chăm.

Naga, makara và rồng Việt: đặt cạnh nhau

Bảng dưới tóm những điểm khác nhau dễ nhìn thấy nhất, theo mô tả phổ biến. Đây là để nhận diện khi đứng trước hiện vật, không phải để so hơn kém giữa các truyền thống.

Điểm nhìnNaga (Chăm, Khmer)Makara (Chăm)Rồng Việt
ĐầuĐầu rắn, nhiều đầu xoè như quạtĐầu thuỷ quái, mõm dài cuộn lênMột đầu, có râu, có hoặc không sừng tuỳ thời
ThânThân rắn trơn hoặc có vảy, không chânThân ngắn hoặc tan thành hoa láThân dài uốn khúc, có chân và móng
Vị trí hay gặpSau lưng nhân vật, lan can, bệHai đầu vòm cửa, góc, diềmMái, thành bậc, cốn gỗ, bia, đồ dùng
Đi kèmNước, nhân vật được che chởCuộn lá, đường viền vòmMây, lửa, ngọc, sóng nước

Có ý kiến cho rằng ở vùng giao thoa, một số hình rồng ở miền Trung chịu ảnh hưởng qua lại với naga và makara, nhất là trong cách làm vây, làm mõm. Đây là chuyện giới nghiên cứu còn bàn, người xem chỉ cần ghi nhận rằng các truyền thống đã sống cạnh nhau nhiều thế kỷ.

Hay nhầm khi xem điêu khắc Chăm

Vài nhầm lẫn thường gặp, và cách nhìn lại:

  • Gọi mọi con vật trên tháp là rồng. Ngoài naga và makara, điêu khắc Chăm còn có voi, sư tử, chim thần, những mặt thú dữ và nhiều linh vật khác. Nhìn đầu và mõm trước khi gọi tên.
  • Nhầm makara với voi. Mõm cuộn của makara dễ làm tưởng là vòi voi. Voi thì có tai lớn, đầu to, ngà; makara thường có hàm răng, mắt tròn, thân ngắn hoặc tan thành lá.
  • Nghĩ rằng tháp Chăm và rồng Việt cùng một mạch. Hai truyền thống khác nhau về nguồn gốc. Đặt chúng cạnh nhau để thấy khác biệt, không để gộp làm một.
  • Đoán niên đại theo độ mòn. Sa thạch mòn nhanh hay chậm tuỳ nơi đặt, mưa gió, chất đá. Một khối mòn nhiều chưa chắc đã cổ hơn khối ít mòn.

Khi không chắc tên một con vật, đọc chú thích nếu ở bảo tàng, hoặc ghi lại hình dáng để tra sau. Gọi đúng tên là một cách tôn trọng nền nghệ thuật đã làm ra nó.

Cũng đừng ngại khi thấy các sách gọi tên khác nhau. Có sách viết ma-ka-ra, có sách giữ nguyên makara, có sách gọi naga là rắn thần hay xà thần. Đó chỉ là cách phiên âm và dịch nghĩa, con vật vẫn là một. Nhớ hình dáng của nó thì dù gặp tên nào bạn cũng nhận ra.

Kể cho con nghe về naga và makara

Trẻ con thường rất thích những con vật có nhiều đầu hay có mõm cuộn như vòi. Trước khi vào tháp hoặc bảo tàng, có thể kể ngắn: ở vùng này ngày xưa có người Chăm sống, họ xây những ngôi tháp bằng gạch đỏ rất cao. Trên tháp và trên những khối đá, họ chạm những con vật thần, có con rắn nhiều đầu xoè ra như cái quạt để che cho người ngồi dưới, có con thuỷ quái mõm dài cuộn lên như vòi voi.

Khi vào trong, giao cho con việc tìm: tìm con rắn có nhiều đầu, đếm xem nó có mấy đầu; tìm con có mõm cuộn, xem nó có răng không. Khi con tìm ra, hỏi con thấy con vật ấy giống con gì ngoài đời. Có bé sẽ nói giống cá sấu, có bé nói giống voi, đều là những liên tưởng hay để bố mẹ kể tiếp.

Nếu con hỏi đó có phải rồng không, có thể trả lời: người Chăm gọi nó bằng tên riêng, không phải rồng của mình đâu, nhưng nó cũng là con vật thần sống dưới nước giống như rồng. Mỗi dân tộc có con vật thần của riêng họ. Câu trả lời ngắn như vậy vừa đúng vừa mở ra cho con ý niệm rằng thế giới có nhiều cách tưởng tượng khác nhau.

Đi khu đền tháp: chuẩn bị và ứng xử

Khu đền tháp như Mỹ Sơn thường rộng, nằm giữa đồi núi, đường đi có nắng và dốc. Mang nước, mũ, giày đi bộ, đi vào buổi sáng sớm khi trời mát và ánh nắng xiên làm nổi gạch chạm. Các tháp gạch Chăm có lối chạm thẳng vào gạch, rất mảnh, nên đứng ở chỗ có ánh sáng chiếu lướt qua mặt tường sẽ thấy rõ hơn hẳn.

Nhiều tháp đang trong quá trình bảo tồn, có dây ngăn, có giàn giáo. Đừng trèo lên chân tháp, đừng bước qua dây để chụp ảnh gần, không sờ vào các mảng chạm. Ở những tháp vẫn còn người Chăm đến làm lễ như một số tháp ở duyên hải Nam Trung Bộ, hãy giữ trật tự, không chụp cận người đang hành lễ, mặc kín đáo như khi vào chùa.

Nếu đi cả tháp lẫn bảo tàng trong một chuyến, nhiều người thấy nên ghé bảo tàng trước. Đã thấy makara và naga ở khoảng cách gần trong bảo tàng, ra tháp bạn sẽ dễ nhận ra chúng hơn trên những góc mái mòn và những trán cửa xa tầm mắt.

Câu hỏi thường gặp

Tháp Chăm có hình rồng không?

Tháp Chăm không có rồng theo kiểu rồng Việt uốn khúc giữa mây. Thay vào đó là rắn thần naga và thuỷ quái makara, hai con vật thần gắn với nước mà người Việt hay gọi gần là rồng.

Makara trông như thế nào?

Theo mô tả phổ biến, makara có đầu như con vật dưới nước, mõm dài cuộn ngược lên như vòi, hàm có răng, thân ngắn hoặc tan thành cuộn hoa lá. Nó hay nằm ở hai đầu vòm cửa hoặc các đường diềm trên tháp.

Rắn thần naga khác rồng Việt ở điểm nào?

Naga là rắn nhiều đầu xoè như quạt, không có chân, thường đứng sau lưng một nhân vật như che chở. Rồng Việt chỉ có một đầu, thân dài có chân và móng, đi cùng mây, lửa và ngọc.

Nên đi bảo tàng điêu khắc Chăm trước hay tháp trước?

Nhiều người thấy đi bảo tàng trước thì hơn, vì ở đó được nhìn gần makara và naga trên các khối sa thạch. Ra tháp sau đó, bạn sẽ dễ nhận ra chúng trên những góc mái mòn và trán cửa ở xa.

Có nên gọi naga và makara là rồng không?

Trong trò chuyện thường ngày gọi là rồng cũng dễ hiểu, vì chúng đều là con vật thần gắn với nước. Nhưng khi kể lại hay viết, nên dùng đúng tên naga và makara để người nghe không nhầm với rồng Việt.

Đi khu đền tháp Chăm cần lưu ý gì?

Mang nước, mũ, giày đi bộ và đi buổi sáng sớm khi trời mát. Không trèo lên chân tháp, không bước qua dây ngăn, không sờ mảng chạm, và giữ trật tự ở những tháp còn người đến làm lễ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138