Ở cố đô Huế, rồng hiện diện dày đặc nhất trong các di tích Việt Nam: trên bờ mái và đầu đao khảm sành sứ, trên cột và trần sơn son thếp vàng của các điện, trên bình phong, bậc thềm, lan can các lăng vua, trên đồ pháp lam và đồ ngự dụng trong bảo tàng. Hầu hết là rồng thời Nguyễn, dễ nhận bởi đầu to, mắt lồi, râu tóc tung, nhiều vây nhọn và thân uốn nhiều vòng. Một ngày đi Đại Nội buổi sáng và một hai lăng buổi chiều là đủ để thấy những kiểu rồng chính.
Bài này đi qua từng loại chỗ có rồng ở Huế, cách nhận ra rồng thời Nguyễn, nghệ thuật khảm sành sứ mà Huế nổi tiếng, rồng ở các lăng, và một gợi ý lộ trình. Bài không ghi giá vé hay giờ mở cửa; những thông tin đó nên xem từ nơi quản lý di tích trước khi đi.
Nhận ra rồng thời Nguyễn trước khi đi
Rồng thời Nguyễn là kiểu rồng bạn sẽ gặp nhiều nhất ở Huế, và cũng là kiểu rồng hay bị người xem nhầm là rồng Trung Hoa. Theo mô tả phổ biến, đầu rồng thời Nguyễn to, trán gồ, mắt lồi tròn, mũi to, miệng há, có sừng, râu và tóc tung ra phía sau. Thân rồng dài, uốn nhiều vòng, vảy rõ, vây lưng nhọn như răng cưa, bốn chân có móng sắc. Xung quanh thường có mây, lửa, đôi khi là sóng nước.
Nhiều tài liệu cho rằng dưới thời Nguyễn có quy định về rồng: rồng năm móng dành cho những gì thuộc về vua, rồng bốn móng dùng ở những chỗ thấp hơn. Quy định này có thật trong ghi chép, nhưng khi đứng trước di tích, đừng lấy số móng làm luật tuyệt đối, vì đồ trùng tu, đồ làm sau và đồ dân gian không phải lúc nào cũng theo đúng.
Có ý kiến cho rằng rồng thời Nguyễn gần với rồng Trung Hoa cùng thời hơn rồng thời Lý, Trần. Điều này phần nào đúng về dáng. Tuy vậy, người Huế đã đưa vào đó những chất liệu và cách làm rất riêng, nổi bật nhất là khảm sành sứ và pháp lam. Thay vì so ai giống ai, nên để ý xem con rồng được làm bằng gì và đặt ở đâu.
Trong Đại Nội: ngẩng lên, nhìn thẳng, cúi xuống
Ngẩng lên: bờ mái và đầu đao. Trên mái các cung điện, rồng chầu nhau trên bờ nóc, rồng uốn dọc bờ dải, đầu rồng ở đầu đao. Phần lớn được đắp vữa rồi gắn mảnh sành, mảnh sứ nhiều màu. Đứng xa khoảng hai ba chục bước, chếch góc, mới thấy được cả con rồng trên nền trời.
Nhìn thẳng: cột và trần. Trong các điện lớn, cột gỗ sơn son, nhiều nơi vẽ hoặc thếp rồng mây quấn quanh. Trần và các mảng gỗ trang trí cũng có rồng. Ánh sáng trong điện thường yếu; đứng ở phía cửa, nhìn vào theo hướng ánh sáng sẽ thấy rõ hơn.
Cúi xuống: bậc thềm. Bậc lên các điện quan trọng có thể có rồng đá chạm hai bên hoặc ở giữa. Xem từ chân bậc, hạ thấp người ngang tầm đầu rồng.
Bình phong và cửa. Một số cổng, cửa trong Đại Nội có rồng trên mái, trên trán cửa, đắp nổi hoặc khảm. Bình phong trước các cung thường có rồng hoặc rồng mây.
Những phần đang trùng tu. Nhiều công trình trong Đại Nội đã và đang được phục hồi. Rồng ở đó có thể là làm mới theo mẫu cũ. Xem để thấy dáng, và đọc bảng giới thiệu để biết đâu là phần gốc, đâu là phần phục hồi.
Khảm sành sứ: vì sao rồng Huế lấp lánh
Đi Huế, bạn sẽ thấy nhiều con rồng không được chạm mà được ghép từ hàng trăm mảnh sành, sứ, thuỷ tinh nhỏ. Đây là lối trang trí khảm sành sứ, rất phổ biến ở kiến trúc thời Nguyễn: thợ đắp cốt rồng bằng vữa, rồi gắn mảnh bát đĩa vỡ, mảnh sứ men lam, men màu lên bề mặt thành vảy, vây, râu. Từ xa, con rồng có màu sắc rực rỡ; lại gần mới thấy từng mảnh nhỏ, có mảnh còn nguyên hoa văn vẽ trên chiếc bát cũ.
Muốn xem kỹ khảm sành sứ, tìm những con rồng đặt thấp như trên bình phong, trên trụ cổng, trên lan can. Đứng gần nhưng không chạm, nhìn cách thợ chọn mảnh: mảnh cong của vành bát dùng làm vảy, mảnh có đường viền lam dùng làm râu, mảnh màu dùng làm mắt. Đây là chỗ hay nhất để cho trẻ con xem, vì con sẽ thấy ngay con rồng làm từ những thứ quen thuộc như mảnh bát.
Bên cạnh khảm sành sứ, Huế còn có pháp lam, tức đồ đồng tráng men nhiều màu, dùng ở một số bộ phận kiến trúc và đồ thờ. Rồng trên pháp lam có màu men lam, vàng, lục khá đặc trưng. Nhiều mảng pháp lam đã bong men, và nếu có mặt ở bảo tàng cổ vật cung đình, bạn sẽ thấy rõ chúng hơn ở di tích.
Rồng ở các lăng vua
Các lăng vua nằm rải rác ở vùng đồi ven sông Hương, bên ngoài kinh thành, mỗi lăng một phong cách. Bảng dưới gợi ý chỗ có rồng nên tìm, theo mô tả chung của các sách giới thiệu Huế; đến nơi hãy đối chiếu với bảng giới thiệu tại di tích.
| Bộ phận trong lăng | Rồng thường ở đâu | Gợi ý khi xem |
|---|---|---|
| Cổng và bình phong | Trên mái cổng, mặt bình phong đắp nổi hoặc khảm | Đứng xa nhìn tổng thể, lại gần xem mảnh khảm |
| Sân chầu | Ít rồng; chủ yếu tượng quan, voi, ngựa đá | Nhìn để biết bố cục, rồng ở các bậc dẫn lên |
| Nhà bia | Trên mái, trên khung, quanh bia | Vào trong để xem; tránh dựa vào bia |
| Bậc thềm, lan can | Rồng chạy dọc lan can hai bên bậc ở một số lăng | Đứng chân bậc nhìn lên, thấy cả thân rồng đổ xuống |
| Điện thờ trong lăng | Trần, cột, khám thờ, đồ thờ | Ánh sáng yếu; dùng mắt trước, ảnh sau |
Lăng Khải Định thường được nhắc tới vì những lan can rồng uốn dọc các tầng bậc và phần nội thất khảm sành sứ, thuỷ tinh rất dày. Các lăng xây sớm hơn có không khí khác, rồng ít phô bày hơn, hoà vào hồ nước và rừng thông. Đi hai lăng có phong cách khác nhau trong một buổi chiều là cách hay để so sánh.
Rồng trên đồ ngự dụng ở bảo tàng cổ vật cung đình
Nếu Đại Nội và lăng cho bạn thấy rồng trên kiến trúc, thì bảo tàng cổ vật cung đình ở Huế cho bạn thấy rồng trên đồ dùng. Ở đây thường trưng bày đồ ngự dụng, tức đồ dành cho vua và hoàng gia: bát đĩa sứ vẽ rồng, đồ pháp lam, đồ gỗ sơn son thếp vàng, đồ đồng, trang phục cung đình thêu rồng. Nhiều món nhỏ, tinh, rồng vẽ hoặc thêu rất kỹ, khác hẳn những con rồng to khoẻ trên mái.
Khi xem trang phục, để ý con rồng thêu ở ngực, ở vai, ở vạt áo, cách nó uốn quanh một vầng mây hay một hạt ngọc. Theo tư liệu phổ biến, hoa văn trên phẩm phục thời Nguyễn có quy định theo thứ bậc, nên con rồng trên áo không chỉ để đẹp mà còn cho biết người mặc thuộc hàng nào. Chú thích của bảo tàng sẽ nói rõ hơn về từng món.
Bảo tàng là chỗ tránh mưa, tránh nắng tốt vào giữa ngày. Đi ở đây sau khi đã xem Đại Nội buổi sáng, bạn sẽ nhận ra những con rồng trên chén bát có cùng dáng đầu, cùng kiểu mắt lồi, cùng đám mây với những con rồng trên mái vừa thấy, chỉ khác chất liệu và kích cỡ.
Hay nhầm khi xem rồng ở Huế
Mấy điều người lần đầu đến Huế hay hiểu sai về rồng, và cách nhìn lại:
- Cho rằng rồng Huế là rồng Trung Hoa. Dáng có nhiều nét gần nhau, nhưng chất liệu khảm sành sứ, pháp lam và cách đặt rồng trong kiến trúc Huế có cách làm riêng. Nhìn chất liệu trước khi so dáng.
- Tin mọi con rồng đều có từ thời các vua. Nhiều công trình đã được phục hồi, phần khảm sành sứ, đắp vữa được làm lại theo mẫu. Đọc bảng giới thiệu để biết đâu là phần gốc.
- Gọi mọi con thú có vảy là rồng. Ở Huế còn có lân, nghê, dơi, phượng và nhiều linh vật khác trên mái, bình phong. Rồng có thân dài uốn khúc, những con kia thân ngắn hoặc có cánh.
- Đếm móng để kết luận. Số móng có quy định trong ghi chép nhưng không phải lúc nào cũng đúng trên từng hiện vật, nhất là phần làm lại.
- Chỉ ngắm mái mà quên nhìn thấp. Rồng khảm trên bình phong, trụ cổng, lan can đặt ngang tầm mắt mới là chỗ xem chi tiết rõ nhất.
Huế là nơi dễ choáng ngợp vì rồng ở khắp nơi. Chọn vài con rồng, xem thật kỹ, sẽ đọng lại nhiều hơn là chụp vội hàng trăm con.
Một ngày đi tìm rồng ở Huế
Gợi ý dưới đây là kiểu lộ trình, không phải lịch trình cố định. Huế hay mưa, nắng gắt vào mùa hè, nên điều chỉnh theo thời tiết.
- Sáng sớm: vào Đại Nội khi còn mát, đi trục chính trước, xem bờ mái và bậc thềm các điện lớn lúc ánh nắng còn xiên.
- Giữa buổi sáng: đi các cung, các dãy hành lang, tìm bình phong và rồng khảm sành sứ đặt thấp.
- Trưa: nghỉ, hoặc vào bảo tàng cổ vật cung đình xem rồng trên đồ ngự dụng, pháp lam, trang phục.
- Đầu chiều: đi một lăng có phong cách xưa, xem rồng hoà vào cảnh quan.
- Cuối chiều: đi một lăng có nhiều trang trí khảm, xem lan can rồng lúc nắng chiều xiên qua.
- Tối: xem lại ảnh, ghi chú con rồng nào ở đâu, làm bằng chất liệu gì.
Mang áo mưa mỏng, giày chống trơn vì sân gạch, bậc đá ở lăng khá trơn khi ướt. Mặc kín vai gối ở những chỗ có điện thờ. Không trèo lên lan can rồng để chụp ảnh, không ngồi lên lưng rồng đá, những chỗ ấy mòn nhanh vì khách.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Nguyễn ở Huế có đặc điểm gì dễ nhận?
Theo mô tả phổ biến, rồng thời Nguyễn có đầu to, trán gồ, mắt lồi tròn, có sừng, râu tóc tung ra sau, thân uốn nhiều vòng với vây lưng nhọn. Xung quanh thường có mây và lửa, nhiều con được khảm sành sứ nhiều màu.
Khảm sành sứ là gì?
Đó là lối trang trí đắp cốt bằng vữa rồi gắn mảnh sành, sứ, thuỷ tinh lên bề mặt thành vảy, vây, râu rồng. Lối này rất phổ biến ở kiến trúc thời Nguyễn ở Huế, nhìn gần còn thấy hoa văn của những chiếc bát cũ trên từng mảnh.
Rồng năm móng ở Huế có ý nghĩa gì?
Nhiều tài liệu cho rằng thời Nguyễn có quy định rồng năm móng dành cho những gì thuộc về vua, các chỗ thấp hơn dùng rồng bốn móng. Tuy vậy, khi xem di tích không nên coi số móng là luật tuyệt đối vì có nhiều lớp trùng tu.
Lăng vua nào ở Huế có nhiều rồng?
Lăng Khải Định thường được nhắc tới với lan can rồng dọc các tầng bậc và nội thất khảm sành sứ, thuỷ tinh dày đặc. Các lăng xây sớm hơn ít phô bày rồng hơn, hợp để thấy rồng hoà vào cảnh quan.
Đi Huế xem rồng nên đi mùa nào?
Mùa khô ít mưa thì đi lại dễ hơn, nhưng mùa hè nắng gắt nên chọn sáng sớm và cuối chiều. Mùa mưa vẫn đi được nếu mang áo mưa và giày chống trơn, mái ướt còn làm màu sành sứ đậm hơn.
Rồng ở Huế có giống rồng Trung Quốc không?
Về dáng, rồng thời Nguyễn có nhiều nét gần với rồng Trung Hoa cùng thời. Nhưng cách làm ở Huế như khảm sành sứ, pháp lam và cách đặt rồng trên kiến trúc có nét riêng, đáng để xem kỹ thay vì chỉ so giống khác.