SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên mái đình, bậc đá và cung điện

Rồng cuốn cột, cửa võng và nhang án: nhìn rồng ở gian giữa nơi thờ tự

Gian giữa đình, đền có rồng ở nhiều lớp: cửa võng thếp vàng, diềm hoành phi, nhang án, cột rồng cuốn. Cách đọc từng lớp, chuyện mặt hổ phù và lớp vàng sáng xỉn.

Gilded carved dragons on a wooden arch above an altar area, inside a dim communal hall at late afternoon; a woman in a plum dress stands softly out of focus at frame edge

Ở gian giữa đình, đền, rồng xuất hiện theo từng lớp từ ngoài vào: cửa võng chạm thủng sơn son thếp vàng treo ngang phía trước, hoành phi và câu đối có diềm rồng, nhang án chạm rồng ở mặt trước và chân, và ở một số nơi là cột có rồng cuốn quanh thân. Đây là chỗ rồng dày đặc nhất trong cả công trình, nhưng cũng là chỗ dễ nhìn lướt nhất vì quá nhiều chi tiết.

Bài dưới đây chia gian giữa thành từng lớp để bạn đọc lần lượt, nói về cửa võng và chuyện mặt hổ phù ở giữa, rồng trên hoành phi và nhang án, rồng cuốn cột ở đâu thì gặp, vì sao lớp vàng có chỗ sáng chỗ xỉn, và cách đứng xem mà không làm phiền người đang lễ.

Đọc gian giữa theo từng lớp, từ ngoài vào

Đứng ở ngưỡng cửa giữa, đừng vội đi thẳng vào. Đọc theo lớp như dưới đây, mỗi lớp chừng một phút, bạn sẽ không bị ngợp.

  1. Lớp thứ nhất là cửa võng, khung gỗ chạm thủng treo ngang trên lối vào gian thờ, hai bên buông xuống như một cánh cổng. Rồng ở đây thường chầu vào giữa.
  2. Lớp thứ hai là hoành phi treo trên cao và đôi câu đối hai bên cột. Rồng nằm ở diềm, ở hai đầu, ôm lấy khung chữ.
  3. Lớp thứ ba là nhang án hoặc hương án, chiếc bàn dài đặt đồ thờ. Rồng chạm ở mặt trước, ở diềm và ở chân.
  4. Lớp thứ tư là các cột trong gian, nhất là hai cột đứng hai bên lối vào. Ở một số nơi, cột có rồng cuốn, vẽ hoặc đắp.
  5. Cuối cùng là phần trên cao, cốn và đầu dư, nơi rồng chạm gỗ để mộc hoặc sơn màu, nằm phía trên tất cả các lớp kia.

Đi theo thứ tự này, bạn sẽ thấy rồng ở gian giữa không lộn xộn mà được xếp tầng tầng lớp lớp, càng vào trong càng gần chỗ thờ chính, càng được làm kỹ. Đó cũng là cách công trình dẫn mắt người xem đi dần vào trung tâm.

Cửa võng và chuyện mặt hổ phù ở giữa

Cửa võng là một khung gỗ chạm lộng, hình vòm thấp, treo phía trước gian thờ chính, thường sơn son thếp vàng. Hai bên cửa võng là hai mảng rồng uốn trong mây lá, đầu quay vào giữa, thân buông dọc xuống hai cánh. Đứng thẳng trục cửa mà nhìn, cửa võng như một khung tranh lớn bao lấy toàn bộ phần thờ phía sau.

Ở chính giữa phía trên cửa võng, nhiều nơi chạm một khuôn mặt thú nhìn thẳng ra, mắt to, mũi lớn, miệng ngậm một dải hoặc chữ cách điệu, hai bên có tay hay vuốt. Khuôn mặt này thường được gọi là hổ phù hay mặt hổ phù. Có ý kiến cho rằng đây là mặt rồng nhìn chính diện, có ý kiến lại cho là mặt hổ hoặc một con thú bảo vệ khác. Giới nghiên cứu còn bàn, người làng mỗi nơi gọi một kiểu.

Chỗ này hay gây nhầm vì người xem quen thấy rồng nhìn nghiêng, ít khi thấy một mặt thú nhìn thẳng. Khi đứng trước cửa võng, bạn có thể tả cho đúng thứ mình thấy: một mặt thú chính diện ở giữa, hai rồng nhìn nghiêng hai bên. Nếu có người hỏi đó là con gì, cứ nói thật là có nhiều cách gọi, phổ biến nhất là mặt hổ phù, có người cho đó là rồng nhìn thẳng.

Rồng trên hoành phi, câu đối và nhang án

Hoành phi là tấm biển gỗ nằm ngang treo trên cao, câu đối là đôi tấm gỗ dài treo hai bên cột. Phần chữ ở giữa là nội dung, còn phần rồng nằm ở viền: diềm hoành phi thường có rồng chầu hai đầu, thân chạy dọc khung, có khi đôi rồng chầu vào một mặt tròn ở giữa phía trên. Trên câu đối, rồng hay ở đầu và chân tấm gỗ, có khi rồng uốn dọc theo cả hai cạnh.

Bạn không cần đọc được chữ Hán để xem hoành phi, câu đối. Chỉ cần nhìn phần viền và so: rồng ở hoành phi thường nhìn vào giữa, rồng ở câu đối thường hướng lên hoặc hướng về phía gian thờ. Ở một số nơi, viền là lá, hoa, không có rồng; điều ấy cũng bình thường.

Nhang án hay hương án là bàn dài đặt đồ thờ ở gian giữa. Mặt trước của nhang án, phần yếm dưới mặt bàn, hay chạm rồng mây hoặc đôi rồng chầu. Chân nhang án ở nhiều nơi uốn cong, đầu chân có khi chạm đầu rồng hoặc đầu thú. Vì nhang án đứng thấp, ngang hông người, đây là chỗ bạn nhìn rồng sơn son thếp vàng gần nhất. Hãy đứng lùi một bước, nhìn ngang, không cúi sát vào bàn thờ.

Rồng cuốn cột: gặp ở đâu và nhìn ra sao

Nhiều người nghĩ cột đình nào cũng có rồng cuốn, nhưng thực tế khác. Bảng dưới gom mấy kiểu rồng cuốn cột theo loại công trình, mô tả khái quát.

Nơi gặpRồng cuốn cột thế nàoGhi chú khi xem
Đình làng Bắc BộCột gỗ lớn thường để trơn, sơn hoặc để mộc, ít khi có rồng cuốnRồng tập trung ở đầu dư, cốn, bẩy chứ không ở thân cột
Cung điện thời Nguyễn ở HuếCột gỗ sơn son, vẽ hoặc thếp rồng mây cuộn quanh thânRồng là nét vẽ trên mặt cột, nhìn rõ khi có ánh sáng tốt
Đền, miếu, tam quan nhiều nơiRồng đắp vữa hoặc khảm sành quấn quanh cột trụ, đầu rồng ở phía trênThường là cột trụ ở cổng, ở hiên, đứng ngoài trời
Hội quán người HoaCột đá hoặc cột gỗ chạm rồng cuốn nổi khốiRồng xoắn đều từ chân lên đỉnh, đầu rồng hướng ra ngoài

Khi gặp rồng cuốn cột, bạn đứng cách xa một chút để thấy cả chiều cao, rồi đi vòng quanh cột nếu được phép. Rồng cuốn thường không đối xứng hai mặt, đi một vòng mới thấy đầu, thân, đuôi nằm ở đâu. Một cặp cột đứng hai bên lối vào hay có hai rồng quay đầu vào nhau.

Gian giữa ở đình Bắc Bộ, cung điện Huế và hội quán phía Nam

Cùng là gian giữa, nhưng rồng ở mỗi loại công trình được bày một kiểu. Ở đình làng Bắc Bộ, gian giữa thường tối, khung gỗ lộ ra, rồng chạm trên gỗ để mộc hoặc sơn màu trầm, chỉ cửa võng và nhang án là sáng vàng. Cảm giác chung là gỗ nhiều, vàng ít, rồng nằm trong khung nhà chứ không phủ lên khắp nơi.

Ở các cung điện thời Nguyễn tại Huế, không gian bên trong được sơn son thếp vàng gần như toàn bộ: cột, xà, vì kèo đều đỏ son, rồng mây vẽ hoặc thếp trên mặt gỗ. Rồng ở đây đều đặn, theo khuôn mẫu cung đình, ít cảnh đời thường. Đứng giữa một điện như vậy, bạn sẽ thấy rồng như một lớp áo phủ lên cả công trình, nhìn đâu cũng gặp.

Các hội quán của người Hoa ở phố cổ phía Nam lại khác nữa. Gian thờ nhiều màu, nhiều tượng gốm, mô hình, rồng có khi bằng đá, bằng gốm, bằng gỗ chạm sơn màu rực, đặt cạnh lân, phượng, cá chép. Rồng ở đây mang dáng rồng Hoa Nam, thân dày, vảy lớn, đầu nhiều sừng nhánh. Đi ba loại công trình liền nhau, bạn sẽ thấy ba giọng kể về cùng một con rồng, và hiểu vì sao không nên lấy một mẫu làm chuẩn cho tất cả.

Vì sao lớp vàng có chỗ sáng chỗ xỉn

Rồng ở gian giữa thường được sơn son thếp vàng: nền đỏ son, nét rồng phủ một lớp vàng mỏng. Đứng trong gian tối, nhìn ra cửa võng có ánh sáng từ ngoài rọi vào, những nét vàng sáng lên, nền đỏ lùi lại, rồng như nổi khỏi mặt gỗ. Đó là hiệu quả người làm muốn có, vì ngày xưa gian thờ chỉ có ánh sáng cửa và ánh đèn dầu, nến.

Bạn sẽ hay thấy trên cùng một cửa võng, chỗ vàng còn sáng, chỗ ngả nâu, chỗ bong lộ nền đỏ hoặc gỗ. Lý do thường là khói hương bám lâu năm, độ ẩm, côn trùng, và các lần thếp lại không đều. Phần nằm gần lư hương, gần chỗ thắp nhang hay bị xỉn nhất. Phần được thếp lại gần đây sáng đều, màu tươi, đôi khi trông hơi mới so với phần còn lại.

Đừng vội cho rằng chỗ sáng là đẹp hơn hay chỗ xỉn là hỏng. Lớp vàng cũ ngả màu cho thấy thời gian đã đi qua công trình. Lớp thếp mới giúp hiện vật được giữ gìn. Nếu thấy chỗ bong tróc nặng, nhất là ở đình làng, đó là chuyện người trông coi biết rõ và thường đang chờ dịp trùng tu, bạn không cần chạm vào để xem kỹ hơn.

Đứng xem ở gian thờ sao cho phải lẽ

Gian giữa là nơi thờ chính, có người tới lễ vào nhiều giờ trong ngày. Khi muốn xem rồng ở đây, bạn chọn đứng ở hai bên, không đứng ngay giữa lối trước nhang án. Nếu có người đang lễ, chờ họ xong, hoặc xem phần cột và cốn ở gian bên trước rồi quay lại sau.

Không bước qua bậc, không leo lên bục, không với tay vào trong cửa võng để xem gần. Không đặt túi, mũ lên nhang án hay bậc thờ. Ăn mặc gọn, nói khẽ, tắt chuông điện thoại. Muốn chụp ảnh, hỏi người trông coi trước; nhiều nơi cho chụp nhưng không dùng đèn chớp, có nơi không cho chụp gian thờ chính.

Đi cùng con, bạn có thể dặn con trước khi vào: trong gian này mình đi chậm, nói nhỏ, nhìn bằng mắt. Rồi trao cho con một câu hỏi để tìm: "Con xem trên cái cổng gỗ màu vàng kia có mấy con rồng, chúng nhìn về đâu?" Ra ngoài sân, con kể lại điều con thấy, bạn có thể kể thêm chuyện vì sao người xưa thếp vàng cho rồng, để rồng sáng lên trong gian tối. Nếu con nhớ nhầm cửa võng thành cổng hay gọi mặt hổ phù là mặt rồng, không sao cả; điều đáng giữ là con đã đứng yên nhìn và tự đếm được những con rồng ấy.

Câu hỏi thường gặp

Cửa võng trong đình, đền là gì?

Cửa võng là khung gỗ chạm thủng hình vòm thấp, treo phía trước gian thờ chính, thường sơn son thếp vàng. Hai bên cửa võng hay chạm rồng uốn trong mây lá quay đầu vào giữa, tạo thành một khung lớn bao lấy phần thờ phía sau.

Mặt hổ phù ở giữa cửa võng là con gì?

Đó là khuôn mặt thú nhìn thẳng, mắt to, miệng ngậm một dải. Phổ biến nhất là gọi mặt hổ phù, có ý kiến cho rằng đó là mặt rồng nhìn chính diện. Giới nghiên cứu còn bàn, nên tả đúng điều thấy và nêu các cách gọi là đủ.

Cột đình làng có rồng cuốn không?

Cột gỗ lớn của đình làng Bắc Bộ phần nhiều để trơn, rồng tập trung ở đầu dư, cốn và bẩy. Rồng cuốn cột hay gặp hơn ở cung điện thời Nguyễn dưới dạng vẽ, ở cột trụ đền miếu, tam quan và ở hội quán người Hoa.

Vì sao rồng trên cửa võng có chỗ vàng sáng chỗ vàng xỉn?

Lớp vàng bị khói hương, độ ẩm và thời gian làm xỉn đi không đều, chỗ gần lư hương thường sẫm nhất. Những phần được thếp lại trong các lần trùng tu thì sáng đều hơn. Cả hai đều là dấu vết bình thường của một công trình đang được dùng.

Xem rồng ở gian thờ chính cần lưu ý gì?

Nên đứng hai bên, không đứng chắn trước nhang án khi có người lễ, không leo bục, không chạm vào đồ thờ và gỗ chạm. Muốn chụp ảnh thì hỏi người trông coi trước và tắt đèn chớp, vì có nơi không cho chụp gian thờ chính.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138