SauRong.comSáu Rồng
Rồng Việt, rồng châu Á và rồng phương Tây

Rồng các nước châu Á có chung một gốc không: rắn, cá sấu, naga và các giả thuyết

Rồng Việt, Trung Hoa, Nhật, Hàn chung một dòng Á Đông; naga Đông Nam Á gốc Ấn Độ; dragon châu Âu là nhánh khác. Các giả thuyết về rắn, cá sấu và cách kể cho con.

Weathered sandstone guardian carving beside a Cham brick tower entrance, close detail with lichen, a man in a navy polo out of focus behind, bright midday sun, central Vietnam

Rồng các nước châu Á không có một gốc duy nhất mà thuộc ít nhất hai dòng lớn. Dòng rồng Á Đông gồm rồng Trung Hoa, Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản, có chung khung hình con thú dài có vảy, bốn chân, gắn với mây mưa; dòng naga gốc Ấn Độ là rắn thần nhiều đầu, lan sang Chăm Pa, Campuchia, Thái Lan, Lào. Về việc rồng Á Đông từ đâu mà có, các giả thuyết hay nhắc là rắn, cá sấu, sự hợp nhất nhiều vật tổ và hình ảnh sấm chớp, nhưng giới nghiên cứu chưa có câu trả lời chung.

Phần dưới nói vì sao câu hỏi này khó, đi qua các giả thuyết về gốc rồng Á Đông, nhìn phía Việt với giao long, cá sấu, thuồng luồng, rồi tới dòng naga và vì sao dragon châu Âu là chuyện khác hẳn. Có một bảng gom các con "rồng" chính, và cuối bài là một lời kể mẫu để giải thích chuyện này cho trẻ con mà không làm rối.

Vì sao câu hỏi "rồng từ đâu ra" khó trả lời

Rồng là con vật tưởng tượng, nên không có bộ xương nào để đào lên mà nói "đây là con rồng đầu tiên". Thứ giới nghiên cứu có trong tay là hình ảnh: hoa văn trên đồ gốm, đồ ngọc, đồ đồng; chữ viết cổ; truyện kể được ghi lại muộn hơn rất nhiều so với lúc nó ra đời. Từ những mảnh đó, người ta dựng giả thuyết, và mỗi giả thuyết thường giải thích được một phần.

Thêm một cái khó nữa: chữ "rồng" trong tiếng Việt, "long" trong chữ Hán, "dragon" trong tiếng Anh được dùng để dịch qua lại cho nhiều con vật khác nhau. Khi một cuốn sách nói "rồng xuất hiện từ bảy nghìn năm trước", cần hỏi lại: đó là hình gì, ở đâu, ai gọi nó là rồng. Nhiều hình rất cổ ở lưu vực Hoàng Hà, chẳng hạn những hình con vật dài ghép bằng vỏ sò hay tạc bằng ngọc từ thời đồ đá mới, được người sau gọi là rồng, nhưng người làm ra chúng nghĩ gì thì ta không biết chắc.

Vì vậy cách nói an toàn khi kể lại là: rồng hình thành dần dần qua rất nhiều thế hệ, góp nhặt từ nhiều con vật thật và nhiều hiện tượng tự nhiên, rồi được các triều đình và dân gian mỗi nơi tạo hình theo cách riêng.

Các giả thuyết về gốc rồng Á Đông

Từ con rắn. Đây là giả thuyết được nhắc nhiều nhất. Thân rồng dài, có vảy, uốn khúc, sống gần nước, giống rắn. Rồng Lý của ta, rồng Nhật thân mảnh càng làm người ta nghĩ tới rắn.

Từ cá sấu. Có ý kiến cho rằng loài cá sấu sống ở các con sông lớn phương Nam, với cái mõm dài, bốn chân, lớp vảy sừng và tiếng kêu khi mưa xuống, là một nguồn gợi hình. Giả thuyết này hay được nhắc khi bàn về giao long, thuồng luồng của người Việt.

Từ sự hợp nhất nhiều vật tổ. Một cách giải thích phổ biến cho rằng khi các bộ tộc thờ những con vật khác nhau hợp lại, con vật biểu tượng chung được ghép từ nhiều phần: thân rắn, vảy cá, vuốt chim, sừng hươu. Cách tả rồng "chín chỗ giống chín con vật" của người Trung Hoa hay được dẫn để minh hoạ ý này.

Từ sấm chớp, mây mưa, cầu vồng. Có ý kiến nhìn rồng như hình ảnh hoá của tia chớp ngoằn ngoèo, của mây đen kéo tới trước cơn mưa, của cầu vồng uống nước. Điều này khớp với việc rồng gắn chặt với mưa và mùa màng ở mọi nước trồng lúa.

Từ hoá thạch. Một số người cho rằng xương hoá thạch của các loài to lớn thời xa xưa, khi được tìm thấy, có thể đã gợi ra hình ảnh con vật khổng lồ. Ý kiến này hay được nhắc nhưng khó kiểm chứng.

Phía Việt: giao long, cá sấu và thuồng luồng

Trong các ghi chép xưa về người Việt cổ có nhắc tới tục xăm mình hình con vật dưới nước để khi xuống sông, xuống biển không bị giao long hại. Giao long, thuồng luồng là những con vật nửa rắn nửa thú sống ở vực sâu, khúc sông xoáy, xuất hiện nhiều trong truyện dân gian vùng đồng bằng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ký ức về cá sấu và rắn lớn ở sông nước phương Nam góp phần tạo nên những hình tượng này.

Hình ảnh rồng trên trống đồng, đồ đồng thời Đông Sơn là chuyện còn bàn: có những hoạ tiết con vật dài, đầu có mào, được người này gọi là rồng hay giao long, người khác gọi là cá sấu hay chim. Ở mức người xem, chỉ nên nói "có ý kiến cho rằng", đừng khẳng định người Đông Sơn đã có rồng.

Điều chắc hơn là tới thời Lý, rồng Việt đã có hình hài rõ ràng trên đá, gốm, gạch, và rồng thời đó thân mảnh như rắn, gắn với nước. Truyền thuyết Lạc Long Quân, vị thần nòi rồng ở dưới nước, cũng cho thấy trong trí nhớ người Việt, rồng trước hết là chúa tể của sông biển.

Naga: một dòng khác đi từ Ấn Độ

Ở phía Nam và phía Tây của Việt Nam, câu chuyện khác hẳn. Naga, rắn thần nhiều đầu, đi theo thần thoại và mỹ thuật gốc Ấn Độ tới Chăm Pa, Phù Nam, Chân Lạp, các vương quốc của người Thái, người Lào, người Môn, người Miến. Naga cũng gắn với nước, cũng là con vật che chở, nhưng hình dáng là rắn không chân, cổ bành, và đi kèm là makara thủy quái, Garuda chim thần.

Ở những vùng hai dòng gặp nhau, hình ảnh bắt đầu pha trộn. Ở Thái Lan, Lào có những con naga mọc sừng, có râu, đội mào, trông giống rồng Á Đông hơn; ở miền Trung Việt Nam, rồng trên mái đình đứng cạnh tháp Chăm có naga. Đứng trước những tượng đá đã phủ rêu ở chân tháp Chăm, bạn đang đứng ở chỗ hai dòng chảy hình ảnh lớn của châu Á từng gặp nhau.

Đó cũng là lý do người Việt hay gọi naga là "rồng". Gọi vậy không sai về cảm giác, vì cả hai cùng là con vật nước được tôn kính, nhưng nếu muốn đọc đúng một hiện vật, nên giữ tên riêng.

Bhutan, Tây Tạng, Mông Cổ: những vùng rồng đi qua

Ngoài bốn nước Á Đông và vùng naga, rồng còn có mặt ở các xứ núi cao phía Tây và phía Bắc. Bhutan có lẽ là nơi rồng hiện diện rõ nhất: người Bhutan gọi đất nước mình là Druk Yul, nghĩa là xứ sở của rồng sấm, và quốc kỳ của họ có một con rồng trắng, vuốt nắm những hạt ngọc. Theo cách giải thích phổ biến, tiếng sấm vang giữa các thung lũng núi cao được hình dung là tiếng rồng gầm.

Ở Tây Tạng, rồng cũng gắn với sấm và trời, xuất hiện trong tranh cuộn, trên đồ đồng, trên trang phục, tuy hình ảnh sư tử tuyết phổ biến hơn. Ở Mông Cổ, hoạ tiết rồng có mặt trên áo, đồ trang trí, đồ gỗ, nhiều nét học từ rồng Trung Hoa qua nhiều thế kỷ qua lại.

Điểm chung của các vùng này là rồng đến theo con đường giao thương, chữ viết và nghệ thuật, rồi được gắn vào thiên nhiên bản địa: ở đồng bằng sông nước thì rồng làm mưa, ở núi cao thì rồng gây sấm. Đây là thêm một bằng chứng rằng rồng không có một gốc duy nhất, mà là một hình ảnh di cư và đổi dạng theo người mang nó.

Các con "rồng" chính ở châu Á và gốc gác

Bảng dưới gom các hình tượng thường bị gọi chung là rồng, theo tư liệu phổ biến. Đây không phải cây phả hệ, chỉ là bản đồ để định hướng khi đọc sách hay đi bảo tàng.

TênVùng phổ biếnDòngHình dáng chính
LongTrung HoaÁ ĐôngThân dài có vảy, bốn chân, sừng hươu, râu
RồngViệt NamÁ ĐôngTuỳ thời: mảnh như rắn thời Lý, chắc khoẻ thời Nguyễn
YongBán đảo Triều TiênÁ ĐôngHay cầm ngọc như ý; có imugi chưa thành rồng
RyūNhật BảnÁ ĐôngThân mảnh, thường ba móng
NagaẤn Độ, Đông Nam ÁGốc Ấn ĐộRắn không chân, nhiều đầu
MakaraẤn Độ, Đông Nam ÁGốc Ấn ĐộThân cá hoặc cá sấu, mõm cuộn như vòi voi
DrukBhutanÁ Đông pha bản địaRồng sấm, có nét rồng Á Đông

Dragon châu Âu không có trong bảng vì nó là một dòng riêng, đi từ hình ảnh con rắn khổng lồ trong thần thoại Hy Lạp và các truyện cổ phương Tây, về sau mọc thêm cánh, phun lửa. Nó gần với rồng Á Đông ở chỗ thân có vảy, còn ý nghĩa thì thường ngược: một bên là kẻ thù phải diệt, một bên là con vật được tôn kính.

Kể cho con nghe về gốc của rồng

Trẻ con hay hỏi thẳng "rồng có thật không" và "rồng ở đâu ra". Có thể trả lời đúng mà không làm con thất vọng. Một lời kể mẫu cho bé tầm sáu tám tuổi: "Rồng là con vật người xưa tưởng tượng ra. Ngày xưa, người ta sống cạnh sông, thấy rắn bơi, thấy cá sấu nằm phơi nắng, thấy mây đen kéo tới rồi chớp loé, mưa đổ xuống ruộng. Người ta ghép những thứ đó lại thành một con vật thật to, biết bay, biết làm mưa, gọi là rồng. Mỗi nước vẽ rồng một kiểu: rồng Việt mình có thân dài uốn lượn, rồng Nhật có ba móng, còn ở bên kia núi, người Chăm có rắn thần nhiều đầu."

Sau đó có thể hỏi con vài câu gợi, không chấm đúng sai: "Con thấy con rồng giống con vật nào nhất?", "Nếu con là người xưa, con sẽ ghép con gì vào rồng?". Lần tới đi tháp Chăm hay đình làng, cho con tự tìm xem con vật nào có chân, con nào không có chân.

Với học sinh lớn hơn, nên nói thẳng rằng các nhà nghiên cứu vẫn đang bàn, và đó chính là điều thú vị: không phải câu hỏi nào trong lịch sử văn hoá cũng đã có đáp án, nhiều câu vẫn mở để mỗi thế hệ nhìn lại.

Câu hỏi thường gặp

Rồng các nước châu Á có cùng nguồn gốc không?

Không hoàn toàn. Rồng Trung Hoa, Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản thuộc chung dòng rồng Á Đông, còn naga ở Chăm Pa, Campuchia, Thái Lan, Lào đi từ thần thoại Ấn Độ. Hai dòng gặp nhau và pha trộn ở Đông Nam Á.

Con rồng bắt nguồn từ con vật nào?

Chưa có câu trả lời chung. Các giả thuyết hay nhắc là rắn, cá sấu, sự hợp nhất của nhiều vật tổ, và hình ảnh hoá của sấm chớp, mây mưa. Mỗi giả thuyết giải thích được một phần hình dáng và ý nghĩa của rồng.

Giao long và thuồng luồng có phải là rồng không?

Giao long, thuồng luồng là những con vật nửa rắn nửa thú ở sông nước trong truyện dân gian Việt, gần với rồng nhưng thường được xem là chưa thành rồng hoặc là loài khác. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chúng gợi từ ký ức về cá sấu và rắn lớn.

Người Đông Sơn đã có hình rồng chưa?

Đây là chuyện còn tranh luận. Một số hoạ tiết con vật dài có mào trên đồ đồng Đông Sơn được người này gọi là rồng hay giao long, người khác gọi là cá sấu hay chim. Nên nói "có ý kiến cho rằng" thay vì khẳng định.

Rồng phương Tây có cùng gốc với rồng châu Á không?

Không. Dragon châu Âu đi từ hình ảnh con rắn khổng lồ trong thần thoại Hy Lạp và các truyện cổ phương Tây, về sau có cánh và phun lửa. Nó giống rồng châu Á ở thân có vảy nhưng ý nghĩa thường ngược hẳn.

Nên trả lời con thế nào khi con hỏi rồng có thật không?

Hãy nói với con rằng rồng là con vật người xưa tưởng tượng ra bằng cách ghép rắn, cá sấu, mây mưa, chớp, và mỗi nước vẽ một kiểu. Sau đó hỏi con thấy rồng giống con gì nhất, để con tự nghĩ chứ không chấm đúng sai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138