SauRong.comSáu Rồng
Rồng Việt, rồng châu Á và rồng phương Tây

Rồng Việt Nam khác rồng Trung Quốc thế nào: thân, đầu, sừng, móng và cách nhìn

Rồng Việt thời Lý – Trần thân mảnh, uốn khúc như rắn, đầu nhỏ có mào lửa; rồng Trung Hoa quen thấy thì đầu to, sừng hươu, thân vạm vỡ. Bảng so sánh và cách nhìn.

Late morning in a Chinese assembly hall in Hoi An old town: a man in a camel jacket, seen from behind, looks up at glazed ceramic dragons on the curved roof ridge

Rồng Việt Nam khác rồng Trung Quốc chủ yếu ở dáng thân, cái đầu và tinh thần thể hiện, chứ không nằm ở một chi tiết đơn lẻ nào. Rồng thời Lý – Trần thường thân tròn, mảnh, uốn khúc đều như rắn, đầu nhỏ có mào lửa, nét mềm; rồng Trung Hoa các đời Minh, Thanh mà ta quen thấy thì đầu to, sừng như sừng hươu, bờm và râu dữ, thân vạm vỡ với móng vuốt sắc. Hai dòng rồng có chung gốc Á Đông và giao lưu rất lâu, nên càng về sau, nhất là thời Nguyễn, hình rồng hai bên càng gần nhau.

Phần dưới đi từ chỗ giống nhau trước, rồi tới một bảng so nhanh, sau đó soi từng bộ phận: thân, đầu, sừng, móng, ngọc. Tiếp theo là chuyện rồng thời Nguyễn hay bị nhầm là rồng Trung Hoa, cách đứng xem rồng trên mái một hội quán người Hoa ở phố cổ Hội An, và mấy cái nhầm phổ biến. Bài mô tả theo tư liệu mỹ thuật phổ thông, không xếp bên nào hơn bên nào; mỗi dòng rồng đẹp theo cách của nó.

Điểm chung trước đã: cùng một họ rồng Á Đông

Trước khi tìm chỗ khác, nên thấy chỗ giống, vì phần giống nhiều hơn người ta tưởng. Rồng ở cả hai nơi đều là con vật tưởng tượng gắn với nước và mây: làm mưa, ở sông biển, bay giữa trời. Cả hai đều có thân dài phủ vảy, bốn chân, đầu có râu, thường đi cùng hạt ngọc, mây và lửa. Cả hai đều được triều đình dùng làm biểu tượng của vua, nên rồng hay xuất hiện trên cung điện, đồ ngự dụng, áo bào. Cũng cả hai đều có một mảng rồng dân gian trên đình, miếu, đồ dùng hằng ngày, nét thoải mái hơn rồng cung đình nhiều.

Điểm chung đó không lạ: người Việt và người Hoa ở cạnh nhau hàng nghìn năm, sách vở, thợ thủ công, đồ gốm, đồ đồng qua lại liên tục. Vì vậy hỏi "rồng Việt có phải bắt chước rồng Trung Hoa không" là hỏi chưa trúng. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng người Việt nhận một khung hình chung của vùng rồi nặn lại theo con mắt của mình, mỗi thời một kiểu. Có thời rồng Việt rất riêng, có thời rất gần rồng phương Bắc. Câu hỏi đúng hơn là: rồng này thuộc thời nào, ở công trình nào, và nét riêng của nó nằm ở đâu.

Bảng so nhanh khi đứng trước hiện vật

Bảng dưới đặt cạnh nhau hai kiểu hay gặp nhất: rồng Việt thời Lý – Trần mà sách giáo khoa và sách mỹ thuật phổ thông hay lấy làm mẫu, và rồng Trung Hoa thời Minh – Thanh mà ta thấy nhiều trên đồ sứ, phim ảnh, hội quán. Đây là xu hướng chung, không phải luật; luôn có ngoại lệ.

Bộ phậnRồng Việt thời Lý – Trần (mô tả phổ biến)Rồng Trung Hoa thời Minh – Thanh (mô tả phổ biến)
ThânTròn, mảnh, thon dần về đuôi, uốn nhiều khúc đều nhau như thân rắnDày, khoẻ, uốn ít khúc hơn nhưng mạnh, có cảm giác cơ bắp
ĐầuNhỏ so với thân, mõm dài, mào lửa vươn lên phía trướcTo, trán gồ, mắt lồi, bờm xù ra sau
SừngThời Lý thường không thấy sừng rõ; thời Trần đã có sừngHầu như luôn có sừng chẻ nhánh như sừng hươu
Chân, móngChân nhỏ, mảnh; nhiều hình ba móngChân to, vuốt chim ưng; rồng cung đình thường năm móng
Cảm giác chungMềm, uyển chuyển, gần với nướcMạnh mẽ, oai, nhiều chi tiết

Cách dùng bảng: đừng đếm từng dòng như chấm điểm. Nhìn tổng thể trước, xem con rồng mảnh hay vạm vỡ, đầu nhỏ hay đầu to, rồi mới soi sừng và móng để củng cố phán đoán. Nếu ba trong năm dòng nghiêng về một bên, thường là bạn đã đoán đúng hướng.

Thân và dáng: rồng Lý mảnh như rắn, rồng Trung Hoa nhiều sức nặng

Thân là chỗ dễ thấy nhất, kể cả khi đứng xa. Rồng thời Lý trên các bệ đá, thành bậc, mảnh gốm khai quật thường có thân tròn lẳn, to ở cổ rồi thon nhỏ dần về đuôi, uốn thành nhiều khúc lượn đều đặn, có người ví như sóng nước hay như dây leo. Vì thân mảnh, con rồng trông nhẹ, giống đang trôi hơn là đang vồ. Sách mỹ thuật phổ thông hay ví đây là kiểu rồng hình rắn, gợi tới gốc gác sông nước của người trồng lúa.

Rồng Trung Hoa quen thuộc qua đồ sứ Minh, Thanh thì ngược lại: thân dày, có độ phồng ở bụng, khúc uốn ít mà gắt, các chân giương ra như đang bám vào mây. Con rồng đầy sức nặng, nhiều khi chiếm gần hết mặt đồ vật. Rồng Việt thời Trần đã chắc khoẻ hơn rồng Lý, nhưng nhiều tài liệu vẫn tả thân rồng Trần thon và uốn mềm, chưa đến độ vạm vỡ.

Một mẹo nhìn: lấy ngón tay vạch theo thân rồng từ cổ tới đuôi trong không khí. Nếu tay bạn lượn đều như vẽ sóng, nghiêng về kiểu Lý – Trần. Nếu tay phải bẻ những cú gập mạnh, đi qua những đoạn thân dày, nghiêng về kiểu Minh – Thanh hoặc kiểu Nguyễn chịu ảnh hưởng của nó.

Đầu, sừng, mào và ngọc: những chỗ dễ nhầm nhất

Cái đầu. Rồng Lý thường đầu nhỏ, mõm dài, miệng há rộng, mũi kéo thành một cái vòi hay một dải cuộn về phía trước. Rồng Trung Hoa đời sau có đầu to gần bằng một khúc thân, trán gồ, mắt lồi, bờm xoè ra phía sau như ngọn lửa. Nhìn đầu thì đôi khi đoán thời nhanh hơn nhìn thân.

Sừng. Rồng Trung Hoa hầu như luôn có sừng chẻ nhánh. Có một cách tả tương truyền rất phổ biến bên đó: sừng như sừng hươu, đầu như đầu lạc đà, mắt như mắt thỏ, cổ như rắn, vảy như cá chép, vuốt như chim ưng, bàn chân như hổ, tai như tai bò. Rồng thời Lý trong mô tả phổ biến lại không có sừng rõ; tới thời Trần thì sừng đã xuất hiện. Vì vậy câu "rồng Việt không có sừng" chỉ đúng với một giai đoạn.

Mào lửa. Rồng Lý có một cái mào lửa dài vươn lên trước trán, uốn như ngọn lửa hoặc như dải lụa. Đây là nét nhiều sách coi là riêng của rồng Lý. Rồng Trung Hoa có bờm sau gáy nhưng ít khi có mào trước trán kiểu đó.

Ngọc. Cả hai bên đều có hình rồng với hạt ngọc. Rồng Lý thường cầm hay đỡ ngọc ngay trước miệng; rồng Trung Hoa hay đuổi theo một hạt ngọc bốc lửa giữa mây, và hai con rồng tranh một hạt ngọc là đề tài rất quen trên mái hội quán. Đề tài "lưỡng long chầu nguyệt" trên mái đình Việt trông na ná nhưng cách đặt và cách gọi khác.

Râu và vây. Rồng Trung Hoa có râu dài, vây lưng nhọn đều. Rồng Việt đời Lê trung hưng trên đình làng thì râu, vây, mây quấn vào nhau thành từng đao lửa, đôi khi tách ra cả những hình rồng con, rất khó lẫn với rồng cung đình phương Bắc.

Rồng thời Nguyễn: vì sao nhiều người tưởng là rồng Trung Hoa

Phần lớn người Việt hôm nay gặp rồng Nguyễn nhiều hơn rồng Lý, vì dấu vết thời Nguyễn còn nhiều: cung điện, lăng tẩm ở cố đô Huế, đồ sứ ký kiểu, áo mũ trong bảo tàng. Rồng Nguyễn đầu to, mắt lồi, sừng rõ, râu dài, thân chắc, mây lửa dày đặc; nhìn thoáng qua rất giống rồng đời Thanh. Từ đó sinh ra một cách nghĩ khá phổ biến: rồng Việt "thật" chỉ có ở thời Lý, còn rồng Nguyễn là rồng Trung Hoa.

Cách nghĩ đó vừa đúng một phần vừa thiệt cho rồng Nguyễn. Đúng là thời Nguyễn giao lưu mạnh với nhà Thanh, đặt hàng gốm sứ, theo nhiều nghi thức cung đình chung của vùng, nên hình rồng gần với phương Bắc hơn các thời trước. Nhưng rồng Nguyễn cũng có những nét riêng mà người xem tinh ý nhận ra: rồng khảm sành sứ trên bờ nóc, bình phong ở Huế với mảnh bát đĩa vỡ ghép lại, rồng ẩn trong hoa lá, mây, sóng; cách sắp bố cục trên mái thấp và dài kiểu kiến trúc Huế; màu men và lối vẽ trên đồ ký kiểu. Ở mức người xem, nên nói rồng Nguyễn gần rồng Thanh về khung hình, còn tay nghề và cách bày là của thợ Việt.

Một chuyện hay nghe nữa là quy định về số móng: rồng năm móng dành cho vua, bốn móng cho bậc thấp hơn. Nhiều tài liệu nêu điều này cho cả triều đình phương Bắc lẫn triều Nguyễn, nhưng hiện vật thực tế không phải lúc nào cũng khớp; coi đó là xu hướng, đừng coi là luật để phân định nguồn gốc.

Đứng trong một hội quán người Hoa ở Hội An thì nhìn gì

Các hội quán của cộng đồng người Hoa ở phố cổ Hội An là chỗ rất tiện để tập so sánh, vì rồng ở đây mang đậm kiểu Hoa Nam, lại nằm cạnh nhà cổ, đình, miếu của người Việt chỉ cách vài bước chân. Thử đi theo thứ tự này trong một buổi sáng.

  1. Đứng ở sân, ngẩng lên bờ nóc mái. Thường sẽ thấy hai con rồng gốm men màu hoặc khảm mảnh sứ uốn về phía một hạt ngọc hay một quả cầu lửa ở giữa. Để ý thân rồng dày, nhiều màu, đầu to quay lại.
  2. Nhìn kỹ đầu rồng: sừng chẻ nhánh, mắt lồi, bờm tung, râu dài. Đối chiếu với dòng "đầu" và "sừng" trong bảng ở trên.
  3. Bước vào trong, tìm rồng trên cột, trên khung gỗ chạm, trên lư đồng. Rồng cuốn cột ở hội quán thường đắp nổi rất dày, sơn son thếp vàng.
  4. Đi ra một ngôi đình hay nhà thờ họ của người Việt gần đó, ngẩng lên bờ nóc và xà gỗ. So độ mảnh của thân, cách mây quấn, màu sắc trầm hay rực.
  5. Ghi lại bằng mấy chữ vào điện thoại: chỗ nào giống, chỗ nào khác. Lần sau tới bảo tàng xem mảnh gốm thời Lý, đem ghi chú ra so tiếp.

Đi như vậy không cần hướng dẫn viên, chỉ cần chậm. Nhớ giữ trật tự, không chạm vào hiện vật, không trèo lên bậc thềm hay bệ để chụp cho gần. Hội quán là nơi cộng đồng còn sinh hoạt, nên vào ngày lễ của họ thì đứng nép một bên.

Hay nhầm – vì sao – nhìn lại

Nhầm: rồng năm móng là rồng Trung Quốc. Vì sao: quy định năm móng cho vua được kể nhiều trong chuyện phương Bắc. Nhìn lại: rồng Việt cung đình, nhất là thời Nguyễn, cũng có năm móng; số móng không đủ để nói nguồn gốc.

Nhầm: rồng Việt không bao giờ có sừng. Vì sao: hình rồng Lý không sừng được in rất nhiều trong sách. Nhìn lại: rồng Trần, Lê, Nguyễn đều có sừng; câu đó chỉ đúng với một giai đoạn.

Nhầm: thấy rồng trên mái là rồng Việt. Vì sao: mái nào ở Việt Nam cũng tưởng là của người Việt. Nhìn lại: hội quán người Hoa, miếu của cộng đồng gốc Hoa có rồng kiểu Hoa Nam rất rõ; cả hai đều là di sản trên đất Việt nhưng mang hai lối tạo hình.

Nhầm: rồng mảnh là rồng xấu, rồng to là rồng đẹp. Vì sao: con mắt quen đồ sứ màu rực. Nhìn lại: mỗi kiểu có cái đẹp riêng; rồng Lý đẹp ở nhịp lượn, rồng Thanh đẹp ở sức mạnh và chi tiết. So sánh là để nhận ra, không để xếp hạng.

Câu hỏi thường gặp

Rồng Việt Nam khác rồng Trung Quốc ở điểm nào dễ thấy nhất?

Điểm dễ thấy nhất là dáng thân và cái đầu. Rồng Việt thời Lý – Trần thân tròn, mảnh, uốn khúc đều như rắn, đầu nhỏ có mào lửa; rồng Trung Hoa thời Minh – Thanh thân dày, đầu to, sừng hươu, bờm dữ. Nhìn tổng thể trước rồi mới soi chi tiết.

Rồng Việt Nam có phải bắt chước rồng Trung Quốc không?

Hai bên có chung khung hình rồng Á Đông và giao lưu rất lâu, nên có nhiều điểm giống. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người Việt nhận khung chung rồi tạo hình theo cách riêng, mỗi thời một kiểu, có thời rất riêng, có thời gần phương Bắc hơn.

Vì sao rồng thời Nguyễn trông giống rồng Trung Hoa?

Thời Nguyễn giao lưu mạnh với nhà Thanh, đặt nhiều đồ sứ và theo nhiều nghi thức cung đình chung của vùng, nên khung hình rồng gần nhau. Tuy vậy cách bày trên mái, lối khảm sành sứ và tay nghề vẫn là của thợ Việt ở cố đô Huế.

Số móng rồng có giúp phân biệt rồng Việt và rồng Trung Quốc không?

Không đủ. Nhiều tài liệu kể rồng năm móng dành cho vua ở cả hai nơi, còn bốn hay ba móng cho bậc thấp hơn, nhưng hiện vật thực tế không luôn khớp. Số móng nên coi là gợi ý về phẩm cấp, không phải dấu hiệu nguồn gốc.

Ở Việt Nam xem rồng kiểu Trung Hoa ở đâu cho dễ?

Các hội quán của cộng đồng người Hoa ở phố cổ Hội An, ở khu Chợ Lớn và nhiều thị xã phía Nam có rồng gốm, rồng khảm sứ, rồng cuốn cột kiểu Hoa Nam rất rõ. Đi xem rồi bước sang một ngôi đình người Việt gần đó để so là cách học nhanh nhất.

Rồng Việt Nam có sừng không?

Tuỳ thời. Rồng thời Lý trong mô tả phổ biến không có sừng rõ, còn rồng thời Trần trở đi đã có sừng, và rồng thời Nguyễn có sừng rất rõ. Vì vậy thấy rồng có sừng không có nghĩa đó là rồng nước ngoài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138