SauRong.comSáu Rồng
Rồng Việt, rồng châu Á và rồng phương Tây

Long sinh cửu tử là gì: chín con của rồng và chỗ bạn gặp chúng trên mái, chuông, bia

Long sinh cửu tử là truyền thuyết Trung Hoa về chín con của rồng, mỗi con một tính, gắn lên một chỗ: bờ nóc, núm chuông, chân bia, lư hương. Danh sách và cách nhận ra.

Close-up at eye level of a mosaic ceramic dragon head on a Hoi An assembly hall gable, a woman in a sea green blouse softly blurred beside it, overcast light

Long sinh cửu tử, nghĩa là "rồng sinh chín con", là một truyền thuyết Trung Hoa kể rằng rồng có chín người con, con nào cũng không giống rồng và mỗi con một tính: con thích nhìn xa, con thích kêu to, con thích gánh nặng, con thích nuốt. Người xưa gắn mỗi con lên một chỗ hợp tính nó, nên ngày nay ta vẫn gặp chúng trên bờ nóc mái, núm chuông, chân bia, lư hương, chuôi kiếm. Danh sách chín con khác nhau tuỳ sách, không có một bản duy nhất.

Phần dưới kể ngắn câu chuyện và vì sao lại là chín, đưa ra bảng những tên hay gặp nhất cùng chỗ chúng đứng, rồi đi từng nhóm: con trên mái, con trên chuông và trống, con gánh bia, con giữ cửa. Sau đó là cách nhận ra chúng khi đứng trong một hội quán người Hoa ở Hội An hay một ngôi đình người Việt, và những chỗ người ta hay nhầm.

Câu chuyện và vì sao lại là chín

Truyện kể đơn giản: rồng sinh chín con, nhưng không con nào thành rồng, mỗi con mang một nửa dáng rồng và một nửa dáng con vật khác, tính tình cũng khác hẳn nhau. Có bản kể thêm chuyện một ông vua hỏi quan trong triều về chín con của rồng, quan kể lại từng con và nơi nó thường được tạc. Chi tiết nhân vật, thời điểm thì mỗi sách một kiểu, nên ở đây chỉ nên nhớ đây là truyền thuyết, được ghi chép và lưu truyền dần qua nhiều đời.

Con số chín không phải phép đếm chặt chẽ. Trong văn hoá Hán, chín là số dương lớn nhất trong các số đơn, hay dùng để chỉ "rất nhiều", "trọn vẹn". Vì vậy khi gom lại các sách, người ta đếm được hơn chín tên: có tên xuất hiện ở bản này mà không có ở bản kia, có con mang hai tên. Người đọc không cần học thuộc một danh sách "đúng". Điều có ích hơn là hiểu cách nghĩ đằng sau: người xưa thấy những con thú lạ trên mái, trên chuông, dưới bia, rồi gom chúng vào một nhà, gọi chung là con của rồng, để giải thích vì sao chúng có vảy, có râu mà lại không phải rồng.

Ở Việt Nam, câu "long sinh cửu tử" được biết tới qua sách Hán, qua đồ vật và kiến trúc của cộng đồng người Hoa, và qua các bài viết phổ thông. Trong đình chùa người Việt, nhiều con vật tương tự vẫn có tên gọi dân gian riêng, như con kìm, con náo trên mái, nên đừng ép mọi hình thú vào danh sách chín con.

Những tên hay gặp nhất và chỗ chúng đứng

Bảng dưới gom những tên được nhắc nhiều trong các bài viết phổ thông, kèm tên Hán Việt và chỗ hay gặp. Có danh sách bỏ con này thêm con kia, nên coi đây là bản tham khảo.

Tên Hán ViệtTính theo truyền thuyếtChỗ hay gặp
Si vẫn (Si vĩ)Thích nhìn xa, thích nuốtHai đầu bờ nóc mái, miệng ngậm bờ nóc
Bồ laoThích kêu toNúm treo trên đỉnh chuông đồng
Bị híKhoẻ, thích gánh vật nặngCon vật dáng rùa đội bia đá
Bệ ngạnThích phân xử, oai nghiêmTrên cửa ngục, cửa công đường xưa
Thao thiếtTham ănMặt thú trên đồ đồng cổ, đỉnh, vạc
Toan nghêThích khói lửa, thích ngồiNắp lư hương, dáng như sư tử
Nhai tíHay gây gổChuôi kiếm, đốc đao
Tù ngưuThích âm nhạcĐầu cần đàn nhị, đàn hồ
Phụ híThích văn chươngDiềm hai bên bia đá

Trong một số danh sách còn có Tiêu đồ (núm vòng trên cửa), Trào phong (góc mái), Công phúc (thích nước, ở thành cầu, máng nước). Nhiều tên trong bảng là chữ Hán hiếm, nên mỗi sách phiên Hán Việt hơi khác nhau; gặp tên lạ đừng vội nghĩ là sai.

Con trên mái: Si vẫn và những cái đầu ngậm bờ nóc

Đây là con dễ gặp nhất vì nằm ngay trên đầu bạn. Ở hai đầu bờ nóc của nhiều công trình kiểu Trung Hoa có một cái đầu thú há miệng ngậm lấy bờ nóc, đuôi cong vút lên trời. Truyền thuyết gọi nó là Si vẫn, con thích đứng chỗ cao nhìn xa, và người ta tin nó thích nước nên đặt trên mái như một cách cầu tránh hoả hoạn. Ở nhiều nơi, con vật này có thân cá đuôi vểnh, nên còn gợi tới hình cá hoá rồng.

Đứng ở sân một hội quán người Hoa ở Hội An, bạn sẽ thấy hai đầu bờ nóc có những con thú gốm men màu hoặc khảm mảnh sứ, đuôi cong, miệng há. Chú ý chúng quay đầu vào trong, như đang nuốt lấy bờ mái. Ở đình làng Bắc Bộ, chỗ tương tự gọi là "con kìm" hay đầu kìm, cũng là đầu rồng há miệng ngậm bờ nóc. Có ý kiến cho rằng con kìm là phiên bản Việt của cùng một ý tưởng; có ý kiến lại coi đó là sáng tạo song song của thợ hai nơi. Người xem chỉ cần nhận ra: đầu thú ngậm bờ nóc là một mô típ chung của kiến trúc Á Đông, mỗi nơi tạo hình một kiểu.

Con trên chuông, trống và lư hương

Ghé gần một quả chuông đồng lớn ở chùa hay hội quán, nhìn lên cái quai treo trên đỉnh. Rất thường gặp một con thú hai đầu hoặc một con rồng cong lưng làm quai, chân bám xuống thân chuông. Theo truyền thuyết, đó là Bồ lao, đứa con thích kêu to; người ta còn kể Bồ lao sợ cá voi, nên chày gỗ đánh chuông có khi tạc hình cá để chuông vang hơn. Chuyện này nghe vui, cứ kể cho trẻ con như một truyện, không cần tin.

Ở bàn thờ, nắp các lư hương đồng hay có một con thú ngồi, đầu to, bờm xoăn, trông như sư tử. Theo nhiều bài viết, đó là Toan nghê, con thích khói lửa và thích ngồi yên, nên được đặt nơi khói hương bốc lên. Người Việt thường gọi chung những con thú này là con nghê, và nghê trong mỹ thuật Việt có dáng riêng, mềm và hiền hơn sư tử Trung Hoa; có ý kiến coi nghê Việt là một hình tượng riêng, không đồng nhất với Toan nghê.

Trên những chiếc đỉnh, vạc đồng cổ, đôi khi gặp một cái mặt thú to, mắt lồi, đối xứng, không có thân. Nhiều sách gọi đó là Thao thiết, đứa con tham ăn, đến mức chỉ còn cái đầu. Đây là hoạ tiết rất cổ của đồ đồng Trung Hoa, thường thấy trong bảo tàng nhiều hơn ở đình chùa.

Con gánh bia và con giữ cửa

Hình ảnh rùa đội bia ai cũng quen, từ các bia đá ở Văn Miếu tới bia ở chùa làng. Trong long sinh cửu tử có một đứa con tên Bị hí, khoẻ và thích gánh vật nặng, dáng như rùa nhưng có răng, có vảy, đầu hơi giống rồng. Nhiều bài viết gọi con vật đội bia là Bị hí. Ở Việt Nam, người ta thường gọi đơn giản là rùa đội bia, gắn với ý trường tồn, và nhiều con rùa đá của ta có đầu rùa thật chứ không mang nét rồng. Khi đứng trước một tấm bia, hãy nhìn vào đầu con vật: đầu tròn, mõm ngắn là rùa; có răng nanh, có râu, có vây ở cổ là đang nghiêng về Bị hí.

Hai bên diềm bia, đôi khi trên trán bia, có những con rồng uốn quanh. Một số danh sách gọi chúng là Phụ hí, đứa con thích văn chương nên nằm cạnh chữ. Ở bia Việt, trán bia thường có đề tài rồng chầu mặt trời hoặc rồng chầu mặt nguyệt, nên không phải hình rồng nào trên bia cũng cần gán tên con.

Còn Bệ ngạn, con thích phân xử, theo truyền thuyết được tạc trên cửa ngục, cửa công đường xưa, mặt dữ như hổ. Ngày nay ít khi gặp ở di tích trong nước; nếu có, thường là trên các vòng cửa, khoá cửa đồng của hội quán hay nhà cổ, khó phân biệt với các mặt thú trang trí khác. Gặp mặt thú ngậm vòng cửa, nhiều sách lại gọi là Tiêu đồ, con thích đóng kín.

Tập nhận ra chín con trong một buổi sáng ở Hội An

Bạn không cần thuộc hết bảng. Chỉ cần đi một vòng chậm trong một hội quán người Hoa ở phố cổ và đánh dấu được ba bốn con là đủ thấy truyền thuyết sống ra sao.

  1. Đứng ở cổng, ngẩng nhìn hai đầu bờ nóc: tìm đầu thú ngậm bờ mái, đuôi cong. Đó là chỗ của Si vẫn.
  2. Vào trong, tìm quả chuông hoặc khánh đồng, xem cái quai treo có phải hình thú hai đầu cong lưng không.
  3. Nhìn lên bàn thờ chính, tìm các lư hương có thú ngồi trên nắp, so dáng với sư tử đá ngoài cổng.
  4. Nếu có bia đá, cúi xuống nhìn đầu con vật đội bia: rùa thật hay rùa mang nét rồng.
  5. Ra cửa, xem các vòng cửa, khoá đồng có mặt thú ngậm vòng không.

Đi xong, thử kể lại cho người đi cùng bằng lời mình: con nào thích gì, đứng ở đâu. Kể được là nhớ. Đừng sờ vào đồ đồng hay leo lên bệ để nhìn kỹ; đứng lùi một bước, dùng điện thoại phóng to là đủ.

Những chỗ người ta hay nhầm

Nghĩ rằng có một danh sách chín con chuẩn. Thực tế mỗi sách một bản, có hơn chín tên lưu truyền. Gặp danh sách khác cái mình đã đọc thì không phải ai sai, chỉ là nguồn khác.

Gọi mọi con thú trên mái đình Việt là con của rồng. Đình làng có nhiều con vật mang tên dân gian riêng: con kìm, con náo, nghê, lân. Áp tên Trung Hoa cho chúng dễ làm mất nét riêng của mỹ thuật Việt.

Tưởng rùa đội bia ở Văn Miếu là một con rồng. Nhiều rùa đá ở ta có đầu rùa thật, được hiểu là rùa, biểu tượng của bền lâu. Việc gọi chúng là Bị hí là cách hiểu theo truyền thuyết phương Bắc, nên nói "có ý kiến cho rằng".

Coi truyền thuyết là chuyện có thật. Long sinh cửu tử là một truyện giải thích hình tượng, giúp nhớ chỗ đặt các con thú. Kể cho con nghe như kể truyện cổ tích là vừa.

Câu hỏi thường gặp

Long sinh cửu tử nghĩa là gì?

Long sinh cửu tử nghĩa là rồng sinh chín con. Đây là truyền thuyết Trung Hoa kể rằng chín người con của rồng không con nào giống rồng, mỗi con một tính, và người xưa tạc mỗi con vào một chỗ hợp tính nó như mái nhà, chuông, bia, lư hương.

Chín con của rồng gồm những con nào?

Danh sách khác nhau tuỳ sách. Những tên hay gặp là Si vẫn, Bồ lao, Bị hí, Bệ ngạn, Thao thiết, Toan nghê, Nhai tí, Tù ngưu, Phụ hí; một số bản thêm Tiêu đồ, Trào phong, Công phúc. Không có một bản duy nhất được coi là đúng.

Con rùa đội bia có phải là con của rồng không?

Theo truyền thuyết long sinh cửu tử, con vật đội bia được gọi là Bị hí, dáng như rùa nhưng mang nét rồng. Ở Việt Nam người ta thường gọi đơn giản là rùa đội bia và nhiều con rùa đá có đầu rùa thật, nên đây chỉ là một cách hiểu.

Con kìm trên mái đình có phải là Si vẫn không?

Con kìm là đầu rồng há miệng ngậm bờ nóc mái đình Việt, giống ý tưởng của Si vẫn trên mái kiểu Trung Hoa. Có ý kiến cho rằng đó là cùng một mô típ, có ý kiến coi là sáng tạo song song; người xem chỉ cần nhận ra điểm chung.

Vì sao gọi là chín con mà lại có hơn chín tên?

Trong văn hoá Hán, số chín thường chỉ sự nhiều, sự trọn vẹn chứ không phải phép đếm chính xác. Qua nhiều đời, các sách ghi khác nhau nên khi gom lại có hơn chín tên lưu truyền.

Có nên kể chuyện long sinh cửu tử cho trẻ con không?

Có, nếu kể như một truyện cổ vui: mỗi con một tính, ở một chỗ. Dắt con đi tìm con thú trên mái, trên chuông, dưới bia là cách để con nhìn di tích chăm chú hơn, không cần thuộc tên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138