Rồng Nhật Bản, gọi là ryū hoặc tatsu, là một nhánh của rồng Á Đông: thân dài như rắn, phủ vảy, có râu, sừng, bốn chân, gắn với nước, mưa, sông và biển. Nét hay được nhắc nhất là rồng Nhật thường chỉ có ba móng mỗi chân, thân mảnh và uốn nhiều, ít khi có cánh. Người đi Nhật hay gặp rồng nhất ở trần các pháp đường chùa Thiền ở Kyoto, ở đền thờ thần nước, trên các bồn nước rửa tay trước cổng đền và trong truyện cổ về cung điện dưới biển.
Phần dưới nói ryū và tatsu khác nhau thế nào, tả một con rồng Nhật từ đầu tới đuôi, kể chuyện ba – bốn – năm móng hay được truyền tai, rồi hướng dẫn cách đứng xem một trần rồng trong chùa gỗ ở Kyoto. Sau đó là rồng nước và Long Thần trong truyện dân gian, bảng so với rồng Việt, và vài cái nhầm hay gặp.
Ryū, tatsu và gốc gác của rồng Nhật
Người Nhật có hai cách đọc chữ rồng. Ryū là cách đọc theo âm Hán, gần với chữ "long" của ta; tatsu là cách đọc thuần Nhật. Trong mười hai con giáp, năm Thìn gọi là năm tatsu. Trong tên chùa, tên đất, tên người, chữ rồng xuất hiện rất nhiều, giống như chữ Long trong địa danh Việt.
Nhiều tài liệu cho rằng hình rồng tới Nhật cùng chữ Hán, đồ đồng, đồ gốm và giáo lý nhà Phật từ lục địa qua bán đảo Triều Tiên, rồi hoà vào những tín ngưỡng bản địa vốn đã thờ thần sông, thần rắn, thần núi. Vì vậy rồng Nhật có hai lớp: lớp hình dạng học từ lục địa, và lớp ý nghĩa gắn với thần nước của người làm ruộng lúa trên các đảo nhiều sông suối, nhiều mưa. Điều này khá giống với rồng Việt, cũng lấy khung chung của vùng rồi gắn với sông nước và ruộng đồng của mình.
Ở mức người xem, nên nhớ rằng rồng Nhật không phải một kiểu duy nhất. Rồng vẽ mực trên trần chùa khác rồng chạm gỗ trên cổng đền, khác rồng đồng phun nước ở bồn rửa tay, khác rồng trong tranh khắc gỗ thời Edo. Mỗi chất liệu, mỗi thời một vẻ, giống như rồng Lý trên bệ đá khác rồng Nguyễn trên bình phong.
Nhìn một con rồng Nhật từ đầu tới đuôi
Thân. Dài, mảnh, uốn nhiều vòng, nhiều khi cuộn tròn kín một khung tròn hay khung vuông. Cảm giác gần thân rắn hơn thân thú, khá giống tinh thần rồng Lý của ta.
Đầu. Có sừng chẻ nhánh, râu dài hai bên mép, lông mày rậm, mắt to tròn nhìn xuống. Trong tranh mực trên trần chùa, đầu rồng thường đặt ở chỗ người đứng dưới ngẩng lên là gặp mắt.
Chân và móng. Bốn chân, mỗi chân thường ba móng cong như vuốt chim. Đây là chi tiết dễ đếm nhất khi đứng dưới trần, vì vuốt rồng hay vẽ to, rõ, có khi đang bóp lấy một hạt ngọc.
Ngọc. Hạt ngọc, có khi gọi là ngọc như ý, nằm trong vuốt hoặc trôi gần miệng. Ở đền chùa Nhật, ngọc thường vẽ tròn, xung quanh có ngọn lửa nhỏ.
Mây và nước. Rồng Nhật hay đi với mây cuộn và sóng, đúng tính rồng nước. Mây trong tranh mực Nhật thường để loang, nhòe, chứ không đan thành hoạ tiết dày như mây trên đình làng Việt.
Chuyện ba móng, bốn móng, năm móng
Có một chuyện kể rất hay được truyền tai: rồng Trung Hoa năm móng, rồng Triều Tiên bốn móng, rồng Nhật ba móng. Người Nhật có bản kể vui rằng rồng sinh ra ở Nhật, càng bay xa càng mọc thêm móng, nên tới phương Bắc thì đủ năm; còn ở phía bên kia, có bản kể ngược lại, rồng càng rời xa trung tâm càng rụng bớt móng. Hai bản kể chỏi nhau, và chính điều đó cho thấy đây là chuyện vui dân gian chứ không phải tư liệu.
Thực tế, rồng ba móng đúng là rất phổ biến trong mỹ thuật Nhật, nhưng không phải tuyệt đối: vẫn có tranh, tượng rồng Nhật bốn hay năm móng, nhất là những tác phẩm chép theo mẫu lục địa. Cũng như ở Việt Nam, số móng liên quan nhiều tới thời kỳ, chất liệu, người đặt hàng và mẫu mà thợ học theo.
Vậy nên khi đứng trước một con rồng, đếm móng là một gợi ý tốt để bắt đầu, nhưng hãy kết hợp với dáng thân, cách vẽ mây, chất liệu và nơi đặt. Con rồng ba móng trên trần một chùa gỗ Kyoto, vẽ mực loang, mây nhòe, gần như chắc chắn là rồng Nhật; còn một con rồng ba móng trên mảnh gốm ở bảo tàng Việt có thể là rồng Lý. Cùng ba móng nhưng hai câu chuyện khác nhau hoàn toàn.
Đứng xem rồng trên trần một chùa gỗ ở Kyoto
Nhiều chùa Thiền ở Kyoto có rồng vẽ trên trần pháp đường, thường là một con rồng lớn cuộn trong vòng tròn, vẽ mực đen trên nền gỗ hoặc vữa. Vào xem, có thể đi theo các bước sau.
- Trước khi vào, cởi giày theo hướng dẫn của chùa, đi tất sạch, nói nhỏ. Nhiều nơi cấm chụp ảnh trong điện, nên hỏi trước hoặc nhìn các hình vẽ hướng dẫn ở lối vào.
- Đứng ở mép sàn, nhìn toàn bộ trần trước. Để ý con rồng cuộn trong khung tròn, đầu hướng về phía nào, mây được để trống bao nhiêu.
- Đi chậm quanh căn phòng. Ở nhiều trần rồng, mắt rồng được vẽ sao cho đứng ở góc nào cũng thấy rồng như đang nhìn mình. Thử dừng ở ba bốn chỗ để kiểm.
- Đếm móng ở một chân rõ nhất, tìm hạt ngọc, xem sừng và râu.
- Nếu chùa có trần "rồng kêu", nhân viên có thể vỗ tay mẫu dưới đầu rồng; tiếng vang dội lại rung rung như tiếng kêu. Đừng tự vỗ khi chưa được mời.
Vì sao lại vẽ rồng trên trần? Nhiều bài giới thiệu cho rằng rồng là thần nước, đặt trên mái nhà gỗ như một lời cầu tránh lửa; cũng có cách giải thích rằng rồng tượng trưng cho lời dạy rơi xuống như mưa. Cả hai đều là cách hiểu phổ biến, không cần chọn một.
Rồng nước, Long Thần và cung điện dưới biển
Trong truyện dân gian Nhật, có một vị thần biển hay được gọi là Ryūjin, tạm dịch là Long Thần, sống trong một cung điện dưới đáy biển. Truyện quen thuộc nhất là chàng đánh cá Urashima Tarō cứu một con rùa, được rùa đưa xuống cung điện dưới biển, sống vui ở đó tưởng vài ngày, lúc trở về thì làng quê đã qua hàng trăm năm. Chuyện có nhiều dị bản, người Việt nghe sẽ thấy gần với chuyện thuỷ cung, Long Vương trong truyện cổ phương Đông nói chung.
Rồng Nhật còn hay gắn với sông, hồ, thác. Nhiều đền thờ thần nước có hình rồng; bồn đá rửa tay trước cổng đền thường có vòi nước đồng đúc hình rồng, nước chảy từ miệng rồng xuống. Người đi đền rửa tay, súc miệng ở đó trước khi vào; nếu đi cùng trẻ con, đây là chỗ con dễ thích nhất vì con rồng "biết nhả nước".
Cũng có những truyện rồng hoá thành người, người hoá thành rồng, rồng là chủ một khúc sông. Chi tiết mỗi vùng mỗi khác, nên khi kể lại chỉ nên nói "trong truyện dân gian Nhật có kể", đừng gắn chắc vào một ngôi đền cụ thể nếu không có tư liệu trong tay.
Rồng Nhật và rồng Việt: chỗ gặp, chỗ rẽ
So nhanh hai dòng rồng theo những gì người xem dễ thấy. Đây là xu hướng chung theo mô tả phổ biến, không phải quy tắc.
| Điểm nhìn | Rồng Nhật (ryū) | Rồng Việt |
|---|---|---|
| Thân | Dài, mảnh, cuộn nhiều vòng | Thời Lý – Trần mảnh, uốn khúc đều; thời Nguyễn chắc hơn |
| Móng | Thường ba móng | Ba, bốn hoặc năm tuỳ thời và chỗ đặt |
| Chỗ hay gặp | Trần chùa, cổng đền, bồn rửa tay, tranh khắc gỗ | Bờ nóc đình chùa, bậc đá, gốm, đồ gỗ thờ |
| Chất liệu nổi bật | Tranh mực, gỗ chạm, đồng đúc | Đá chạm, gỗ chạm, gốm, sành sứ khảm |
| Ý nghĩa chính | Thần nước, mưa, biển | Nước, mưa, vua, nguồn cội con Rồng cháu Tiên |
Chỗ khác lớn nhất có lẽ là phần ý nghĩa cuối cùng: với người Việt, rồng còn gắn với truyền thuyết nguồn cội Lạc Long Quân, điều mà rồng Nhật không có. Còn về hình dáng, rồng Nhật và rồng Lý có nhiều nét gần nhau hơn ta tưởng.
Hay nhầm khi xem rồng Nhật
Tưởng rồng Nhật có cánh. Ảnh hưởng của phim ảnh phương Tây khiến nhiều người hình dung rồng nào cũng có cánh. Rồng Nhật truyền thống bay nhờ mây, không cần cánh.
Tưởng mọi rồng ba móng là rồng Nhật. Rồng Lý của ta và nhiều rồng dân gian Trung Hoa cũng có ba móng. Phải nhìn thêm chất liệu, nơi đặt, cách vẽ.
Coi chuyện móng mọc thêm là lịch sử. Đó là chuyện vui, có hai bản kể trái ngược nhau. Kể cho con nghe thì được, đừng trích như tư liệu.
Chụp ảnh trần rồng mà không hỏi. Nhiều chùa cấm chụp trong điện để giữ yên tĩnh và bảo vệ tranh. Hỏi trước, hoặc ngắm bằng mắt rồi ghi chú lại sau khi ra ngoài.
Nghĩ rồng trên trần nào cũng rất cổ. Không ít trần rồng nổi tiếng ở Kyoto là tranh vẽ lại hoặc vẽ mới trong thời gần đây, thay cho tranh cũ đã hỏng. Muốn biết tuổi của bức tranh, đọc tờ giới thiệu của chùa, đừng đoán theo màu gỗ.
Rồng trên tranh khắc gỗ, đồ sơn và đồ thủ công Nhật
Ngoài chùa và đền, người Việt hay gặp rồng Nhật qua đồ thủ công và tranh in. Tranh khắc gỗ thời Edo có nhiều cảnh rồng bay trong mây đen, rồng quấn quanh núi, rồng vờn sóng, nét khắc sắc, màu xanh lam và xám chiếm phần lớn. Trên đồ sơn mài, hộp, khay, chuôi kiếm, rồng thường thu nhỏ thành một dải cuộn vừa khít mặt đồ vật, thân mảnh tới mức đôi khi chỉ còn vài nét vảy.
Ở các lễ hội mùa hè, nhiều vùng Nhật có kiệu rước, mặt nạ, hình nộm rồng, có nơi múa rồng theo kiểu học từ cộng đồng người Hoa sống lâu năm ở thành phố cảng. Đây là chi tiết đáng chú ý cho người Việt: múa rồng ở Nhật, cũng như ở phố cổ Hội An hay Chợ Lớn, nhiều khi là di sản của người Hoa định cư, sống cạnh văn hoá bản địa.
Khi cầm trên tay một món đồ có hình rồng mang về từ chuyến đi, bạn có thể tập luôn mắt nhìn: đếm móng, xem thân mảnh hay dày, mây loang hay mây đan. Món quà nhỏ cũng là một bài học nhỏ về cách người Nhật nhìn con rồng.
Câu hỏi thường gặp
Rồng Nhật Bản gọi là gì?
Rồng Nhật Bản gọi là ryū theo âm Hán hoặc tatsu theo cách đọc thuần Nhật. Năm Thìn trong con giáp Nhật cũng gọi là năm tatsu, và chữ rồng xuất hiện nhiều trong tên chùa, tên đất, tên người.
Rồng Nhật Bản có mấy móng?
Rồng Nhật thường được vẽ ba móng mỗi chân, đây là nét rất phổ biến trong mỹ thuật Nhật. Tuy vậy vẫn có rồng Nhật bốn hoặc năm móng, nhất là tác phẩm theo mẫu lục địa, nên ba móng là xu hướng chứ không phải luật.
Vì sao chùa ở Kyoto vẽ rồng trên trần?
Nhiều bài giới thiệu cho rằng rồng là thần nước nên được vẽ trên trần nhà gỗ như lời cầu tránh lửa. Cũng có cách hiểu rồng tượng trưng cho lời dạy rơi xuống như mưa. Cả hai là cách giải thích phổ biến.
Rồng Nhật và rồng Việt giống nhau không?
Có nhiều nét gần nhau, nhất là giữa rồng Nhật và rồng thời Lý: thân dài mảnh, uốn nhiều, gắn với nước và mưa. Khác ở chất liệu hay gặp, chỗ đặt và ở chỗ rồng Việt còn gắn với truyền thuyết con Rồng cháu Tiên.
Ryūjin là ai trong truyện Nhật?
Ryūjin là vị thần biển mang hình rồng trong truyện dân gian Nhật, sống trong cung điện dưới đáy biển. Câu chuyện Urashima Tarō xuống thuỷ cung rồi trở về khi làng đã qua hàng trăm năm là truyện quen thuộc nhất có nhắc tới cung điện này.
Rồng Nhật có cánh không?
Rồng Nhật truyền thống không có cánh, bay nhờ mây và gió như rồng Việt, rồng Trung Hoa. Hình rồng có cánh mà nhiều người hình dung là rồng phương Tây, một hình tượng có gốc khác hẳn.