SauRong.comSáu Rồng
Đi xem rồng ở di tích và bảo tàng

Xem rồng ở đình làng Bắc Bộ: nhìn chỗ nào, đi lúc nào cho thấy rõ

Rồng ở đình làng Bắc Bộ nằm trên bờ nóc, đầu đao và nhất là trong các mảng gỗ chạm ở vì kèo, đầu dư, cốn, bẩy. Nên đi buổi sáng, xin phép ông từ và nhìn theo thứ tự.

Early morning in a northern Vietnamese communal house courtyard, a man in an olive jacket seen from behind looks up at curling roof corners with weathered dragon finials, low golden light, wide shot

Ở một ngôi đình làng Bắc Bộ, rồng nằm ở ba tầng: trên bờ nóc và đầu đao nhìn từ sân, trên các mảng gỗ chạm ở vì kèo, cốn, đầu dư, bẩy nhìn từ trong lòng đình, và trên các đồ thờ như cửa võng, nhang án ở gian giữa. Phần đáng xem nhất thường là gỗ chạm, vì đó là nơi người thợ làng thả tay nhiều nhất. Nên đi vào buổi sáng ngày thường, xin phép người trông đình trước khi vào, và nhìn từ ngoài vào trong, từ trên xuống dưới.

Bài này đi theo đúng trình tự một chuyến xem: chọn thời điểm, đứng ở sân nhìn mái, bước vào lòng đình đọc từng bộ phận gỗ, nhận ra những kiểu rồng hay gặp trên đình, rồi những chỗ người mới hay nhầm. Cuối bài có vài câu hỏi thường gặp khi lần đầu đi xem đình với mục đích tìm rồng.

Chọn lúc đi và hỏi ai trước khi vào

Đình làng không phải bảo tàng. Phần lớn ngày trong năm, cửa đình đóng, chìa khoá do ông từ hoặc người trong ban quản lý di tích của thôn giữ. Muốn vào xem kỹ lòng đình, cách chắc nhất là hỏi người dân quanh đó xem ai đang trông đình, rồi đến nhà hoặc gọi người đó ra. Một lời xin phép tử tế, nói rõ mình muốn xem chạm khắc, thường được đón nhận. Nhiều cụ trông đình còn chỉ cho bạn những mảng chạm mà làng tự hào, kèm vài câu chuyện mà sách không ghi.

Thời điểm đẹp nhất để xem là buổi sáng sớm hoặc chiều muộn ngày thường. Ánh nắng thấp chiếu xiên qua sân, hắt vào hiên và lòng đình, làm các nét chạm nổi khối rõ hơn hẳn lúc giữa trưa. Ngày hội làng thì vui, có rước, có tế, nhưng đình đông người, hương khói dày, các mảng gỗ bị che bởi cờ, phướn, đồ lễ. Nếu mục đích là xem rồng cho kỹ, hãy đi một lần ngày thường để nhìn, rồi quay lại ngày hội để xem không khí.

Mang theo một chiếc đèn pin nhỏ ánh vàng, một ống nhòm gấp hoặc điện thoại có thể phóng to, và một cuốn sổ. Lòng đình Bắc Bộ thường tối, mái thấp và sâu, nhiều mảng chạm nằm ở độ cao ba bốn mét, mắt thường chỉ thấy lờ mờ. Rọi đèn từ dưới lên, nghiêng một góc, là đủ để thấy rõ đầu rồng, mắt rồng và những đao mây quấn quanh.

Đứng ở sân nhìn lên mái trước

Bờ nóc. Trên đỉnh mái, nhiều đình hiện nay có cặp rồng đắp vữa hoặc gắn sành quay đầu vào một hình tròn ở giữa, kiểu lưỡng long chầu nguyệt. Cần biết rằng phần mái là chỗ hay được tu sửa nhất, nên cặp rồng trên nóc thường là lớp muộn, không cùng thời với bộ khung gỗ bên dưới. Nhìn để biết, nhưng đừng lấy nó để đoán tuổi ngôi đình.

Đầu đao. Bốn góc mái đình Bắc Bộ cong vút lên thành đao. Ở nhiều đình, đầu đao được tạo thành hình đầu rồng hoặc rồng hoá lá, có vòi cuộn, có những đao mây nhọn dựng lên như ngọn lửa. Đứng ở góc sân, chếch khoảng bốn mươi lăm độ so với góc mái, là chỗ thấy rõ dáng đao nhất.

Đầu bờ, con giống. Dọc các bờ mái có thể gặp con kìm, con sô, những khối đắp nhỏ hình đầu rồng ngậm bờ hoặc các con vật khác. Đây là lối trang trí khá phổ biến, có đình còn, có đình đã mất do tu sửa.

Tường hồi và bình phong. Một số đình có bình phong trước sân hoặc tường hồi đắp nổi rồng, hổ, mây. Lớp đắp này thường làm muộn hơn gỗ trong đình. Nhìn mặt bình phong từ xa trước, rồi lại gần xem cách đắp vảy, đắp mây.

Ghi nhanh một sơ đồ. Trước khi bước vào, ghi lại vị trí những con rồng vừa thấy trên mái. Lúc đọc sách hoặc hỏi người làng về sau, sơ đồ nhỏ này giúp bạn nhớ con rồng nào nằm ở đâu.

Bước vào lòng đình: đọc từng bộ phận gỗ

Phần quý nhất của nhiều đình làng Bắc Bộ là hệ khung gỗ chạm. Mỗi bộ phận có vị trí riêng và người thợ xưa thường chọn đề tài hợp với hình khối của bộ phận đó. Bảng dưới giúp bạn biết ngẩng lên đâu và tìm gì.

Bộ phậnNằm ở đâuRồng thường hiện ra thế nào
Đầu dưKhúc gỗ nhô ra đỡ xà, ngay trên đầu cộtThường được chạm thành đầu rồng nhìn thẳng xuống, há miệng, râu cuộn; dễ thấy nhất khi đứng giữa gian
Cốn, ván nongMảng ván ghép giữa các kèo, trên cao hai bênRồng uốn khúc giữa mây, rồng ổ có rồng con, người cưỡi rồng; nhiều chi tiết, cần đèn
Bẩy, kẻThanh gỗ chéo đỡ phần mái đua ra ngoài hiênRồng chạy dọc thân thanh gỗ, đầu rồng ở phía ngoài; nhìn từ hiên hoặc mép sân
Xà, câu đầuThanh ngang lớn nối các cộtRồng chầu hai bên, đao mây nối dài theo thanh
Cửa võng, nhang ánGian giữa, trước khu thờRồng sơn son thếp vàng, chầu vào giữa; thường là lớp đồ thờ có thể muộn hơn khung

Hãy đi từ gian bên vào gian giữa, ngẩng lên lần lượt từng vì. Đừng cố xem hết trong một lượt: chọn hai ba mảng đẹp nhất, đứng lâu trước chúng, rọi đèn từ nhiều góc. Một mảng cốn có thể chứa cả chục con vật và người, rồng chỉ là một phần trong cảnh ấy.

Những kiểu rồng hay gặp trên đình làng

Theo mô tả phổ biến trong sách mỹ thuật cổ, nhiều đình Bắc Bộ còn giữ được bộ khung được xếp vào khoảng thế kỷ 17 và 18. Rồng ở giai đoạn này mang tính dân gian rất rõ. Nó không còn là con rồng thân tròn mảnh uốn đều như rồng thời Lý trong cung điện, mà là con rồng của làng: đầu to, mắt tròn, bờm và râu tung ra, thân nhiều khi biến thành lá, thành mây.

Hay gặp nhất là cảnh rồng ổ, tức rồng mẹ quây quần nhiều rồng con, có khi rồng con bám vào thân mẹ, có khi đùa nhau. Đây là đề tài ấm áp, gần với đời sống gia đình. Cũng hay gặp người cưỡi rồng, tiên cưỡi rồng, hoặc rồng đứng cạnh những cảnh sinh hoạt như đánh cờ, uống rượu, chèo thuyền, săn bắn. Con rồng ở đây không đứng tách khỏi đời thường mà hoà vào cùng cảnh làng.

Một kiểu nữa là rồng hoá lá: đầu vẫn là đầu rồng, nhưng thân và chân tan thành những cuộn lá lật, lá xoắn. Người mới nhìn hay tưởng đó chỉ là hoa lá, phải tìm cho ra mắt và hàm rồng mới thấy. Khi đã quen kiểu này, bạn sẽ nhận ra nó ở rất nhiều chỗ trên đình, từ đầu bẩy tới các ô ván nhỏ.

Rồng ở đình khác rồng ở chùa và cung điện ra sao

Đứng ở đình một lúc rồi sang chùa hay vào một khu cung điện, bạn sẽ thấy con rồng đổi tính cách. Rồng ở cung điện và lăng tẩm là rồng của triều đình: bố cục cân đối, hai bên chầu nhau, thân vảy đều, đầu hướng về chính giữa, gợi cảm giác trật tự và quyền uy. Người thợ làm theo khuôn mẫu, ít chỗ cho ý riêng.

Rồng ở chùa cổ, nhất là trên thành bậc đá, bệ tượng, bia đá, thường trang nghiêm và chừng mực. Nó đi kèm hoa sen, sóng nước, mây, phù hợp với không khí nơi tu hành. Nhiều tài liệu phổ biến cho rằng một số chùa thời Lý, Trần ở vùng Kinh Bắc còn giữ được rồng đá chạm rất tinh, là nơi tốt để xem dáng rồng sớm.

Rồng ở đình làng thì tự do nhất. Người thợ làng chạm theo ý mình và theo ý người đặt hàng trong làng, nên rồng có thể nghịch ngợm, có thể đứng cạnh cảnh người kéo gỗ, trai gái chèo thuyền, thậm chí có mảng chạm người vuốt râu rồng. Vì thế, đi đình là cách hay nhất để thấy con rồng gần gũi với người làng, không chỉ là biểu tượng của vua. Nhớ sự khác biệt này giúp bạn khỏi ngạc nhiên khi một con rồng ở đình trông ngộ nghĩnh, không giống rồng trong sách sử.

Hay nhầm khi xem rồng ở đình

Vài điểm người mới đến đình hay hiểu sai, và cách nhìn lại cho đúng:

  • Nhầm lân với rồng. Lân có đầu gần giống, nhưng thân ngắn, bốn chân rõ, có đuôi xoè, thường đứng hoặc chạy chứ không uốn khúc dài. Rồng có thân dài uốn lượn, vảy chạy dọc thân.
  • Tin rằng con rồng nào trên đình cũng cổ như đình. Đình được tu bổ nhiều lần; mái, bình phong, đồ thờ thường mới hơn khung gỗ. Chỉ nên tự đoán thời khi xem gỗ chạm gốc và có tài liệu của di tích đi kèm.
  • Đếm móng để đoán thời. Số móng rồng không phải luật tuyệt đối ở đình làng, thợ dân gian chạm khá tự do. Nhìn dáng thân, đầu, mây quanh rồng thì đáng tin hơn đếm móng.
  • Tưởng chỗ tối nhất là chỗ không có gì. Những mảng chạm đẹp lại hay nằm ở góc tối sát mái. Một chiếc đèn nhỏ rọi xiên giúp bạn tìm ra chúng.

Khi không chắc, hỏi ông từ hoặc xem tấm giới thiệu di tích thường đặt ở sân. Thông tin trên đó, nếu có, đáng tin hơn việc tự đoán bằng mắt.

Một vòng xem trong bốn mươi lăm phút

Nếu chỉ có chưa tới một giờ, có thể đi theo vòng này. Mười phút đầu đứng ở cổng và sân, nhìn tổng thể mái, bốn đầu đao, bờ nóc, bình phong nếu có. Mười phút tiếp theo đi dọc hiên, ngẩng lên nhìn các bẩy, kẻ đỡ mái, chỗ này sáng nên dễ chụp. Hai mươi phút giữa dành cho lòng đình: đi chậm từ gian bên vào gian giữa, mỗi vì dừng một hai phút, rọi đèn vào đầu dư và cốn.

Năm phút cuối, quay ra sân, đứng ở chỗ cũ nhìn lại cả ngôi đình. Lúc này bạn đã biết rồng nằm ở đâu bên trong, nhìn lại mái sẽ thấy khác hẳn lần đầu. Trước khi về, cảm ơn người mở cửa, hỏi xem làng có ngày hội nào, có sách hay tờ giới thiệu nào về đình không.

Đi cùng con thì rút ngắn phần lòng đình, biến nó thành việc cùng tìm: ai thấy con rồng có rồng con trước, ai tìm ra đầu rồng giấu trong đám lá. Trẻ thích tìm hơn nghe giảng. Dặn con trước là không sờ, không leo lên bệ, đi nhẹ, nói nhỏ trong đình, vì đây là nơi thờ của cả làng.

Câu hỏi thường gặp

Đình làng có rồng thường mở cửa lúc nào?

Mỗi đình một khác, phần lớn chỉ mở cửa vào ngày rằm, mùng một và ngày hội làng. Ngày thường muốn vào xem kỹ, bạn nên hỏi người dân quanh đình xem ai giữ chìa khoá rồi xin phép người đó.

Nên xem rồng ở đình vào buổi nào trong ngày?

Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn là đẹp nhất, vì nắng thấp chiếu xiên làm nét chạm gỗ và vữa đắp nổi khối. Giữa trưa ánh sáng gắt từ trên xuống, lòng đình lại tối, các mảng chạm trông phẳng và khó nhìn.

Rồng ổ trên đình làng là gì?

Rồng ổ là cảnh rồng mẹ quây quần nhiều rồng con, hay gặp trên các mảng gỗ chạm ở đình Bắc Bộ. Đề tài này mang không khí gia đình, sum họp, cho thấy con rồng ở đình làng gần gũi với đời sống hơn rồng cung đình.

Cặp rồng trên nóc đình có cổ bằng ngôi đình không?

Thường là không. Mái là phần hay được tu sửa nhất, nên cặp rồng đắp hay gắn sành trên bờ nóc nhiều khi là lớp làm sau. Muốn biết tuổi phần nào, nên đọc tấm giới thiệu di tích hoặc hỏi người trông đình.

Đi xem đình cần mang theo gì?

Một chiếc đèn pin nhỏ ánh vàng để rọi xiên lên các mảng chạm, điện thoại có thể phóng to hoặc ống nhòm gấp, và cuốn sổ ghi vị trí. Mặc gọn, kín vai và gối, đi dép dễ tháo nếu được mời vào trong.

Làm sao phân biệt rồng với lân trên chạm gỗ đình?

Rồng có thân dài uốn khúc, vảy chạy dọc thân, thường lẫn trong mây hoặc lá. Lân thân ngắn, bốn chân rõ ràng, đuôi xoè, dáng như con thú đang đứng hoặc chạy, không cuộn mình thành nhiều khúc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138