SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên mái đình, bậc đá và cung điện

Rồng trên cổng thành, tam quan và bình phong: rồng canh lối vào như thế nào

Cổng thành, tam quan, nghi môn và bình phong là chỗ rồng canh lối vào di tích. Rồng nằm ở đâu, phân biệt rồng với long mã, cá hoá rồng, và đi qua cổng sao cho phải lẽ.

Across a stone forecourt at overcast midday: an imperial palace gate in Hue with ceramic mosaic dragons on its tiered roofs, a woman in an emerald ao dai walking away toward it

Rồng trên cổng là rồng đặt ở mái và thân của những lối vào di tích: bờ nóc mái cổng thành, mái tam quan chùa, nghi môn đình, cổng làng, và trên bình phong là bức tường chắn đứng trước cổng. Ở những chỗ này, rồng thường được hiểu như con vật trấn giữ lối vào, đón người tới và ngăn những điều không lành theo quan niệm dân gian.

Bài này đi từ cổng lớn ở cung điện Huế, qua tam quan chùa và nghi môn đình làng, tới bình phong, rồi dành một bảng để phân biệt rồng với long mã, hổ, cá hoá rồng hay gặp trên bình phong. Cuối bài là cách đi qua cổng di tích cho phải lẽ và một gợi ý kể chuyện cho con.

Cổng như một cái mái thu nhỏ

Hầu hết cổng di tích ở Việt Nam đều có mái, dù là cổng thành đồ sộ hay cổng làng nhỏ. Mái cổng có bờ nóc, đầu đao, bờ dải như mái điện, chỉ nhỏ hơn và thấp hơn, nên rồng trên mái cổng lại là rồng dễ nhìn nhất: đứng cách vài chục bước đã thấy rõ đôi rồng chầu, đầu kìm, đầu đao. Nhiều người đi di tích chụp ảnh cổng rất nhiều mà quên nhìn lên rồng trên mái cổng.

Cổng có nhiều tầng mái thì rồng cũng nhiều tầng. Cổng tam quan ở nhiều chùa có hai ba tầng mái chồng nhau, mỗi tầng một hàng rồng, có khi xen phượng. Cổng làng Bắc Bộ thường một tầng mái, bờ nóc đắp đôi rồng hoặc chỉ một khối hoa văn, cột cổng đắp câu đối và hoa lá. Rồng trên cổng làng đa phần đã được đắp lại trong vài chục năm gần đây, xi măng thay vôi vữa, có khi sơn màu tươi.

Khi đi qua một cổng, bạn dừng lại ở phía ngoài, nhìn mái cổng và đếm rồng, rồi đi qua và quay lại nhìn mặt sau. Nhiều cổng trang trí cả hai mặt, mặt ngoài nhìn ra đường, mặt trong nhìn vào sân, và rồng hai mặt không nhất thiết giống nhau. Có cổng mặt ngoài đắp rồng, mặt trong lại đắp hoa lá hay phượng, như thể con rồng chỉ quay mặt ra đường để đón người từ xa tới.

Cổng cung điện ở Huế: rồng trên những tầng mái lớn

Ở cố đô Huế, cổng chính dẫn vào khu cung điện là Ngọ Môn, một khối cổng lớn với phần lầu phía trên có nhiều tầng mái. Các bờ nóc và đầu đao ở đây được đắp rồng và trang trí khảm sành sứ, mái lợp ngói men. Đứng ở khoảng sân rộng phía trước nhìn lên, bạn thấy rồng trên từng lớp mái nối nhau như một dải trang trí dài trên nền trời.

Nhiều tài liệu cho biết cửa giữa của Ngọ Môn xưa dành cho vua, các cửa hai bên dành cho quan văn võ và những người theo hầu. Điều này giải thích vì sao trục giữa của cổng được trang trí kỹ nhất, và vì sao rồng, biểu tượng gắn với vua, xuất hiện nhiều ở các phần nằm trên trục ấy.

Khi tới các cổng cung điện, bạn nên đứng ở xa trước để thấy hết các tầng mái, sau đó tiến lại gần, chọn một góc nghiêng để nhìn một con rồng ở bờ nóc thấp nhất. Rồng ở đây có màu, vảy khảm rõ, đầu có sừng, râu, mắt lồi theo lối rồng thời Nguyễn. Buổi sáng nắng xiên làm rồng sáng màu; ngày âm u thì nhìn dáng rồng trên nền trời xám cũng rất rõ.

Nghi môn đình và tam quan chùa

Nghi môn là cổng phía trước sân đình làng, thường gồm những cột trụ lớn xây gạch, có khi nối với nhau bằng mái nhỏ hoặc tường thấp. Đỉnh các cột trụ hay đặt tượng nghê, phượng, hoặc một khối hình lồng đèn, búp sen. Rồng ở nghi môn thường nằm trên thân trụ dưới dạng đắp nổi, hoặc trên mái nhỏ nối giữa các trụ. Đứng ngoài đường nhìn vào, nghi môn là thứ đầu tiên báo cho bạn biết sắp tới một ngôi đình.

Tam quan là cổng ba lối của chùa, lối giữa lớn, hai lối bên nhỏ hơn. Ở nhiều chùa, tam quan có gác phía trên, mái chồng diêm, rồng đắp ở bờ nóc và đầu đao từng tầng. Có nơi tam quan làm theo kiểu cổng trụ, rồng đắp trên các trụ, đỉnh trụ có nghê hoặc lân.

Một điểm hay để ý: những con vật trên đỉnh trụ nghi môn và tam quan thường không phải rồng mà là nghê, lân hoặc phượng. Rồng thì nằm trên mái, trên thân trụ, trên bình phong phía sau. Nhìn nghi môn và tam quan là dịp tốt để tập phân biệt các con vật này với rồng.

Trên bình phong: rồng hay con gì khác

Bình phong là bức tường đứng chắn phía trước cổng, trước sân hoặc trước nhà, ở đình, miếu, lăng và nhiều nhà thờ họ. Mặt bình phong thường đắp một con vật lớn, và không phải lúc nào cũng là rồng. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.

Con vậtNhận ra thế nàoHay gặp ở đâu
RồngThân dài uốn khúc trong mây, vây lưng, đầu có sừng và râuBình phong cung đình, lăng, đền miếu, nhà thờ họ
Long mãMình ngựa, đầu rồng, có vảy, lưng thường mang một vật tròn hoặc cuộnBình phong ở Huế, ở nhiều đình miếu miền Trung và miền Nam
HổThân hổ có vằn, bốn chân, đầu tròn, mắt to, đuôi dàiBình phong miếu, đền thờ ở nhiều nơi, đôi khi đối với rồng
Cá hoá rồngThân cá có vảy tròn, đuôi cá, đầu đã thành đầu rồng, giữa sóng nướcBình phong nhà thờ họ, đình làng
Lân hoặc nghêThân ngắn, bốn chân, bờm xoăn, tư thế ngồi hay chạyBình phong đình, chùa nhiều vùng

Hay nhầm nhất là long mã với rồng. Cả hai cùng đầu rồng, có vảy, nhưng long mã đứng bốn chân như ngựa, thân ngắn, còn rồng thân dài trườn trong mây. Theo cách giải phổ biến, long mã gắn với tích con vật hiện lên từ sông mang theo đồ hình trên lưng, nên trên lưng long mã thường có một vật tròn hoặc cuộn.

Cổng hội quán và đình miếu phía Nam

Ở các phố cổ phía Nam như Hội An hay khu Chợ Lớn, cổng hội quán của người Hoa có lối trang trí riêng dễ nhận ra. Mái cổng thường lợp ngói ống men xanh, bờ nóc không chỉ có đôi rồng mà còn cả một dải tượng gốm nhỏ: người, nhà cửa, cây cối, cảnh tích, rồng và lân chen nhau. Rồng ở đây hay là tượng gốm men màu, thân dày, vảy lớn, đầu có sừng nhánh, đứng thành đôi chầu vào một viên ngọc hay một bầu hồ lô ở giữa.

Đình, miếu của người Việt ở Nam Bộ thường có cổng đơn giản hơn, mái dốc, bờ nóc đắp rồng xi măng hoặc khảm sành, có nơi thêm cá hoá rồng ở hai đầu nóc. Trên cột cổng, rồng đắp nổi cuốn quanh thân trụ khá phổ biến, sơn màu xanh, đỏ, vàng rực. Phía sau cổng, bình phong có khi đắp hổ ở một mặt và rồng hoặc long mã ở mặt kia.

Khi đứng trước những cổng này, bạn sẽ thấy rồng có màu sắc và nhịp điệu khác hẳn rồng vữa trên cổng làng Bắc Bộ. Không có kiểu nào đúng hơn kiểu nào, mỗi vùng mỗi cộng đồng giữ lối thợ của mình. Nhìn rồng ở nhiều vùng, bạn sẽ hiểu con rồng trong văn hoá Việt không có một khuôn duy nhất, mà là một hình ảnh được nhiều bàn tay thợ kể lại theo giọng riêng.

Vì sao rồng hay đứng ở lối vào

Cách giải phổ biến là rồng, cũng như hổ, nghê, được đặt ở cổng và bình phong để trấn giữ lối vào. Bình phong còn có một vai trò rất thực tế: chắn tầm nhìn thẳng từ ngoài đường vào gian chính, chắn gió, làm lối đi phải vòng sang hai bên, tạo một khoảng dừng trước khi bước vào sân. Con rồng đắp trên đó vừa là trang trí vừa nhắc người đi đường rằng sau bức tường là một nơi trang trọng.

Với cung điện và lăng tẩm, rồng ở cổng và bình phong còn gắn với ý nghĩa vương quyền, vì rồng là biểu tượng gắn với vua. Với đình làng, đền miếu, rồng ở lối vào mang nhiều hơn ý mong cầu bình an, mưa thuận, làng xóm yên ổn. Cùng một con rồng, đặt ở hai nơi khác nhau, được hiểu với hai sắc thái khác nhau.

Bạn không cần tin hay không tin những cách giải ấy để thấy cái hay của chúng. Chỉ cần hiểu người xưa đặt rồng ở cổng vì họ coi lối vào là chỗ quan trọng, như ngưỡng cửa của một ngôi nhà chung. Hiểu vậy, lần sau đi qua một cổng làng, bạn sẽ nhìn nó với con mắt khác.

Đi qua cổng di tích cho phải lẽ, và kể cho con

Ở nhiều di tích, lối giữa của cổng được dành cho nghi lễ hoặc mở vào dịp đặc biệt, khách đi lối hai bên. Nếu cửa giữa đóng, cứ đi cửa bên. Nếu cả ba đều mở mà bạn không chắc, đi cửa bên là lựa chọn an toàn và lịch sự. Với bình phong, đi vòng qua hai bên như lối đã định, không trèo, không ngồi lên bệ bình phong để chụp ảnh.

Trẻ con thích bình phong vì con vật trên đó to và gần. Bạn có thể dừng lại trước bình phong, hỏi con: "Con nhìn xem đây là rồng hay là ngựa có đầu rồng?" Rồi cùng con đếm chân, nhìn thân dài hay ngắn. Nếu là long mã, bạn kể ngắn rằng đây là con vật mình ngựa đầu rồng trong chuyện xưa, lưng mang một thứ quý từ dưới sông lên.

Khi đi qua cổng, bạn có thể bảo con ngoái lại nhìn mái cổng từ phía trong sân. Hỏi con con rồng trên mái phía trong có giống con phía ngoài không. Câu hỏi nhỏ ấy giúp con quen nhìn kỹ, không cần đúng hay sai, cũng không cần nhớ tên, chỉ cần con nói được điều mình thấy.

Câu hỏi thường gặp

Bình phong trước đình, miếu dùng để làm gì?

Bình phong là bức tường chắn đứng phía trước cổng hoặc sân, chắn tầm nhìn thẳng và gió từ ngoài vào, buộc lối đi vòng sang hai bên. Mặt bình phong thường đắp rồng, long mã, hổ hoặc cá hoá rồng, được hiểu như hình ảnh trấn giữ lối vào.

Long mã khác rồng ở điểm nào?

Long mã có đầu rồng và vảy nhưng thân ngắn, đứng bốn chân như ngựa, trên lưng thường mang một vật tròn hoặc cuộn. Rồng thì thân dài uốn khúc trong mây, có vây lưng. Long mã hay gặp trên bình phong ở Huế và nhiều đình miếu.

Tam quan và nghi môn khác nhau thế nào?

Tam quan là cổng ba lối thường gặp ở chùa, có khi có gác và mái nhiều tầng. Nghi môn là cổng phía trước sân đình làng, thường gồm những cột trụ lớn. Cả hai đều có thể có rồng đắp trên mái hoặc thân trụ.

Có nên đi cửa giữa khi vào cổng di tích không?

Ở nhiều di tích, cửa giữa dành cho nghi lễ hoặc chỉ mở vào dịp đặc biệt, khách đi hai cửa bên. Nếu không chắc, đi cửa bên là cách an toàn và lịch sự. Ở cổng cung điện xưa, nhiều tài liệu cho biết cửa giữa dành cho vua.

Rồng trên cổng làng có phải rồng cổ không?

Phần lớn rồng trên cổng làng hiện nay đã được đắp lại trong các lần sửa cổng gần đây, nhiều nơi bằng xi măng và sơn màu. Chúng vẫn giữ bố cục cũ như đôi rồng chầu, nhưng không nên dùng để đoán tuổi cổng hay tuổi làng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138