Rồng phương Tây và rồng phương Đông khác nhau từ hình dáng tới ý nghĩa. Rồng châu Âu thường thân to như thằn lằn khổng lồ, có đôi cánh như cánh dơi, phun lửa, sống trong hang, giữ kho vàng và là kẻ thù mà hiệp sĩ phải diệt. Rồng Á Đông như rồng Việt, rồng Trung Hoa thân dài như rắn, không cánh mà vẫn bay giữa mây, gắn với nước và mưa, được tôn kính và là biểu tượng của vua. Hai hình tượng mọc lên từ hai nguồn khác nhau, chỉ gặp nhau ở chỗ cùng có vảy và cùng được dịch là "rồng".
Phần dưới đi qua gốc gác của rồng châu Âu, đặt hai con rồng cạnh nhau trong một bảng, rồi nói về cánh, lửa và kho báu, chuyện thánh và hiệp sĩ diệt rồng, những nơi ở châu Âu rồng lại được quý. Cuối bài là cách nhìn một tượng rồng đồng giữa quảng trường châu Âu bằng con mắt quen nhìn rồng đình làng, và mấy chỗ hay nhầm.
Rồng châu Âu từ đâu ra
Chữ dragon trong các tiếng châu Âu đi từ một chữ Hy Lạp cổ chỉ con rắn lớn. Trong thần thoại Hy Lạp có nhiều con rắn khổng lồ canh giữ suối nước, vườn táo vàng, bộ lông cừu vàng, và người anh hùng phải vượt qua chúng. Về sau, qua các truyện cổ Bắc Âu, truyện các vị thánh thời Trung cổ, các sách tả thú vật kỳ lạ, con rắn khổng lồ dần mọc thêm chân, thêm cánh, biết phun lửa, và thành hình con rồng mà ngày nay ai cũng nhận ra trên phim ảnh.
Trong truyện Trung cổ châu Âu, rồng thường đại diện cho sự hỗn loạn, cái ác, những gì con người phải chế ngự. Có cách giải thích cho rằng điều này liên quan tới hình ảnh con rắn trong các truyện cổ của vùng Địa Trung Hải và Trung Đông, vốn hay bị gắn với điều xấu. Giới nghiên cứu còn bàn về chi tiết, nhưng xu hướng chung khá rõ: ở phần lớn châu Âu Trung cổ, rồng là thử thách cho người anh hùng.
Như vậy, khác với rồng Á Đông hình thành gắn với nước, ruộng lúa và triều đình, rồng châu Âu hình thành gắn với truyện phiêu lưu, truyện anh hùng và những câu chuyện về cái thiện chiến thắng cái ác. Hai con rồng giống nhau ở cái vỏ vảy, còn câu chuyện bên trong khác hẳn.
Đặt hai con rồng cạnh nhau
Bảng so sánh theo hình dung phổ biến nhất của mỗi bên. Trong thực tế, mỗi vùng, mỗi thời đều có ngoại lệ.
| Điểm nhìn | Rồng phương Tây | Rồng phương Đông (Á Đông) |
|---|---|---|
| Thân | To, nặng, như thằn lằn hay khủng long | Dài, mảnh hoặc chắc, uốn khúc như rắn |
| Cánh | Có đôi cánh lớn như cánh dơi | Không cánh, bay nhờ mây |
| Chân | Bốn chân và hai cánh, hoặc hai chân và hai cánh | Bốn chân, ba tới năm móng |
| Đầu | Như đầu thằn lằn, có sừng, mõm phun lửa | Có sừng hoặc mào, râu dài, hay đi với ngọc |
| Nơi ở | Hang núi, lâu đài đổ nát | Sông, biển, mây trời |
| Thứ gắn liền | Lửa, kho vàng, công chúa bị bắt | Nước, mưa, ngọc, vua |
| Thái độ của con người | Thường là kẻ thù phải diệt | Được tôn kính, cầu mong che chở |
Nếu chỉ nhớ một dòng, hãy nhớ dòng cuối: một bên là đối thủ, một bên là đấng bảo trợ. Đó là lý do khi phim phương Tây đưa rồng vào, khán giả châu Á đôi khi thấy hơi lạ: con vật mình quý lại bị đuổi đánh.
Cánh, lửa và kho báu: ba thứ rồng Á Đông không có
Đôi cánh. Rồng châu Âu bay bằng cánh, nên thân phải đủ khoẻ để đập cánh, và người vẽ luôn tả rõ khớp cánh, màng cánh như cánh dơi. Rồng Á Đông bay nhờ mây và một sức mạnh không cần giải thích; có khi trên lưng có vây lửa nhưng không phải cánh. Gặp một con rồng có cánh trên đồ vật ở Việt Nam, khả năng cao đó là thiết kế chịu ảnh hưởng phương Tây hoặc phim ảnh.
Lửa. Rồng châu Âu phun lửa đốt làng, đốt hiệp sĩ. Rồng Á Đông có ngọn lửa trang trí quanh thân, quanh hạt ngọc, nhưng việc chính là phun nước, làm mưa. Một con rồng đi với lửa, một con đi với nước: hai hình ảnh gần như ngược nhau.
Kho báu. Trong truyện châu Âu, rồng nằm trên một đống vàng bạc, tham lam canh giữ. Rồng Á Đông có hạt ngọc, nhưng ngọc là biểu tượng của sức mạnh, trí tuệ hay ánh trăng, không phải của cải để giữ khư khư.
Tiếng nói. Rồng trong nhiều truyện châu Âu biết nói, khôn ngoan, đánh đố người anh hùng. Rồng Á Đông trong truyện dân gian có khi hoá người, như Lạc Long Quân hay Long Vương, nhưng ít khi là nhân vật đối đáp kiểu đó.
Thánh và hiệp sĩ diệt rồng
Câu chuyện quen thuộc nhất là truyện thánh George diệt rồng: một con rồng đòi người dân dâng lễ vật, tới lượt nàng công chúa thì một hiệp sĩ cưỡi ngựa trắng xuất hiện, đâm giáo hạ rồng. Hình ảnh người cưỡi ngựa đâm giáo xuống con rồng dưới chân ngựa có mặt ở rất nhiều nhà thờ, tranh, tượng, đồng tiền, huy hiệu khắp châu Âu. Đứng trước một bức tượng như vậy, bạn đang nhìn đúng tinh thần rồng phương Tây: thử thách để người anh hùng vượt qua.
Trong truyện cổ Bắc Âu và Anh có những anh hùng giết rồng giữ vàng, và câu chuyện thường kết thúc bằng cái giá phải trả: anh hùng thắng rồng nhưng cũng bị thương nặng, kho vàng mang lại tai hoạ. Các truyện này về sau nuôi dưỡng cả một dòng văn học, phim ảnh kỳ ảo.
Người Việt có truyện Lạc Long Quân diệt Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh, nhưng người diệt quái vật lại là vị thần nòi rồng. Đặt hai truyện cạnh nhau, con rồng đổi vai hoàn toàn: ở châu Âu là quái vật, ở ta là người diệt quái vật. Đây là ví dụ rất dễ hiểu để kể cho học sinh. Có thể hỏi các em: nếu thánh George sang Việt Nam, ông sẽ gặp con rồng nào, và con rồng ấy sẽ đứng về phía ai? Câu hỏi vui này giúp các em tự thấy rằng cùng một chữ rồng nhưng vai trong truyện khác nhau hoàn toàn.
Những nơi ở châu Âu rồng lại được quý
Không phải ở đâu châu Âu cũng ghét rồng. Xứ Wales lấy con rồng đỏ làm biểu tượng, in trên lá cờ của mình, và con rồng đó được người Wales coi như niềm tự hào. Theo truyền thuyết của họ, rồng đỏ đánh nhau với rồng trắng dưới lòng đất, và chiến thắng của rồng đỏ gắn với câu chuyện của dân tộc.
Một số thành phố coi rồng là linh vật. Thủ đô Ljubljana của Slovenia lấy rồng làm biểu tượng, có cây cầu với những tượng rồng ở bốn góc mà khách du lịch hay dừng chụp ảnh. Ở Kraków của Ba Lan có truyền thuyết về con rồng sống trong hang dưới chân đồi lâu đài và cậu thợ giày mưu trí hạ rồng; dưới chân đồi có tượng rồng đồng, theo lời kể của nhiều du khách, thỉnh thoảng phun ra một ngọn lửa nhỏ.
Ở những nơi này, rồng giống một nhân vật quen trong truyện cổ của thành phố hơn là một kẻ thù đáng sợ. Đây là chỗ rồng phương Tây gần lại với cách người Việt nghĩ về rồng như một phần bản sắc, dù hình dáng vẫn là có cánh, có lửa.
Nhìn một tượng rồng đồng ở quảng trường châu Âu
Nếu có dịp đi châu Âu, thử đứng trước một tượng rồng và nhìn theo trình tự quen dùng ở đình làng:
- Đứng xa trước, nhìn dáng tổng thể: con rồng nằm, đứng, hay dang cánh như sắp bay. Rồng phương Tây thường được tạc ở tư thế chực vồ hoặc gầm lên.
- Đếm chi: bốn chân hai cánh, hay hai chân hai cánh. Loại thứ hai trong huy hiệu học có tên riêng là wyvern.
- Nhìn đầu: mõm dài như thằn lằn, sừng ngắn, thường không có râu dài như rồng Á Đông.
- Tìm xem có hình người đi kèm không: hiệp sĩ, vị thánh, ngọn giáo. Có là truyện diệt rồng; không có thì nhiều khả năng là rồng linh vật của thành phố.
- So trong đầu với con rồng chầu trên bờ nóc đình làng quê mình: chỗ nào giống, chỗ nào khác.
Buổi chiều tối, khi đèn đường lên, các tượng đồng thường có bóng đổ rất đẹp; đứng chếch một bên để đôi cánh in lên nền trời. Không trèo lên bệ tượng, vì nhiều tượng là di sản của thành phố.
Hay nhầm – vì sao – nhìn lại
Nhầm: rồng nào có cánh cũng là rồng hiện đại, rồng phim. Vì sao: ta quen thấy rồng có cánh trong phim. Nhìn lại: rồng có cánh đã có mặt trong tranh, huy hiệu châu Âu từ thời Trung cổ; phim chỉ kế thừa hình ảnh đó.
Nhầm: rồng phương Đông không bao giờ phun lửa. Vì sao: rồng Á Đông gắn với nước. Nhìn lại: quanh thân rồng Á Đông hay có ngọn lửa trang trí, hạt ngọc bốc lửa; chỉ là rồng không dùng lửa để đốt phá như trong truyện châu Âu.
Nhầm: rồng châu Âu nào cũng là ác. Vì sao: truyện diệt rồng phổ biến. Nhìn lại: xứ Wales, Ljubljana, Kraków đều coi rồng là biểu tượng hay nhân vật quen thuộc của mình; truyện kỳ ảo hiện đại còn có nhiều con rồng tốt bụng.
Nhầm: rồng Á Đông và rồng châu Âu là một con vật được hai nơi vẽ khác nhau. Vì sao: cùng được gọi một tên. Nhìn lại: hai hình tượng có gốc khác nhau, một bên từ rắn khổng lồ trong truyện anh hùng phương Tây, một bên từ con vật nước gắn với ruộng lúa và triều đình phương Đông; giống nhau ở bề ngoài nhiều hơn ở bản chất.
Nhầm: so sánh là để xem rồng bên nào đẹp hơn. Vì sao: thói quen chấm điểm. Nhìn lại: mỗi con rồng phản ánh cách một cộng đồng nhìn thế giới; đặt cạnh nhau là để hiểu, không để xếp hạng.
Câu hỏi thường gặp
Rồng phương Tây khác rồng phương Đông ở điểm nào nhất?
Khác nhất ở ý nghĩa: rồng phương Tây thường là kẻ thù có cánh, phun lửa, giữ vàng mà hiệp sĩ phải diệt; rồng phương Đông không cánh, làm mưa, được tôn kính và là biểu tượng của vua. Hình dáng cũng khác từ thân, đầu tới cánh.
Vì sao rồng phương Tây có cánh còn rồng phương Đông không có?
Rồng châu Âu hình thành từ con rắn khổng lồ trong truyện cổ rồi dần mọc chân, mọc cánh để bay như thú thật. Rồng Á Đông được hình dung bay nhờ mây và sức mạnh siêu nhiên nên không cần cánh, chỉ có vây lửa trang trí.
Rồng phương Tây có phải luôn là con vật xấu không?
Không phải. Ở phần lớn truyện Trung cổ châu Âu rồng là thử thách cho người anh hùng, nhưng xứ Wales lấy rồng đỏ làm biểu tượng tự hào, và một số thành phố như Ljubljana coi rồng là linh vật của mình.
Thánh George diệt rồng là truyện gì?
Đó là truyện về một hiệp sĩ cưỡi ngựa đâm giáo hạ con rồng đòi dâng lễ vật, cứu nàng công chúa. Hình ảnh người cưỡi ngựa đâm giáo xuống rồng có mặt ở rất nhiều tranh, tượng, nhà thờ khắp châu Âu.
Rồng trong truyện Việt có diệt quái vật như truyện châu Âu không?
Có, nhưng đổi vai. Trong truyền thuyết, Lạc Long Quân là vị thần nòi rồng diệt Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh; tức rồng là người diệt quái vật, còn ở châu Âu rồng thường là quái vật bị diệt.
Wyvern có phải là rồng không?
Wyvern là một dạng rồng trong huy hiệu học và truyện kỳ ảo châu Âu, chỉ có hai chân và hai cánh thay vì bốn chân và hai cánh. Nhiều người gộp chung vào rồng, còn người làm huy hiệu thì phân biệt rõ.