SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên mái đình, bậc đá và cung điện

Rồng khảm sành sứ ở cố đô Huế: vì sao rồng trên mái cung điện lấp lánh

Rồng trên mái cung điện, lăng tẩm Huế lấp lánh vì được khảm mảnh sành, mảnh sứ lên cốt vữa. Kỹ thuật ấy nhìn ra sao, rồng thời Nguyễn trên mái và những chỗ hay nhầm.

Close-up from below of glittering ceramic mosaic dragons on a palace gate roof in Hue, soft morning light; a man in a light grey shirt, blurred in the foreground, gazes upward

Rồng trên mái cung điện, lăng tẩm ở cố đô Huế lấp lánh vì được làm theo lối khảm sành sứ: thợ đắp cốt rồng bằng vôi vữa rồi gắn lên đó hàng nghìn mảnh sành, mảnh sứ men màu, mảnh chai, mỗi mảnh nhỏ như móng tay, cạnh sắc, mặt men bóng. Khi nắng chiếu, mỗi mảnh hắt lại một chút ánh sáng, cả con rồng như phủ vảy thật.

Bài đi qua: khảm sành sứ nhìn từ dưới lên trông thế nào, vì sao lối trang trí này hợp với Huế, dáng rồng thời Nguyễn trên mái khác rồng đình làng Bắc Bộ ra sao, cách đọc một con rồng sành từ xa tới gần, rồng khảm bên trong lăng tẩm, chuyện phục chế và những chỗ người xem hay nhầm.

Khảm sành sứ nhìn từ dưới lên trông thế nào

Đứng ở sân một cung điện Huế, nhìn lên bờ nóc, bạn sẽ thấy rồng không có màu đều như sơn mà lốm đốm như một tấm khảm: xanh lam, xanh lục, trắng ngà, vàng, nâu, có chỗ đỏ. Mỗi đốm là một mảnh sành hoặc sứ đã được đập, cắt cho vừa rồi ấn vào lớp vữa còn ướt. Vảy rồng được tạo bằng chính các mảnh ấy xếp chồng như vảy cá, vây lưng là những mảnh nhọn xếp dựng lên.

Phần đầu rồng thường được làm kỹ nhất: mắt là một mảnh sứ tròn hoặc một mảnh chai lồi, râu và bờm là những dải mảnh nhỏ xếp thành đường cong, sừng có khi bằng mảnh men khác màu. Từ dưới sân, bạn không thấy từng mảnh, nhưng thấy rõ độ lấp lánh và độ chuyển màu theo hướng nắng. Đi vài bước sang ngang, cả con rồng như đổi màu nhẹ, vì những mảnh men nghiêng khác nhau hắt ánh sáng khác nhau.

Nếu đứng gần được một con rồng sành đặt thấp, như ở bình phong hay lan can, bạn sẽ thấy rõ mặt cắt của từng mảnh: có mảnh còn nguyên một phần hoa văn của chiếc bát, chiếc đĩa cũ, có mảnh trơn một màu. Đây là điểm thú vị nhất của lối khảm này: con rồng được ghép từ những thứ vốn là đồ dùng hằng ngày, đã vỡ hoặc được đập ra cho việc trang trí.

Vì sao lối khảm sành sứ hợp với Huế

Huế mưa nhiều, độ ẩm cao, mùa mưa kéo dài. Một lớp sơn hay vôi quét trên rồng đắp sẽ nhanh bạc, bong, rêu phủ. Mặt men sành sứ thì không thấm nước, mưa xong lại sáng, rêu khó bám. Nhiều tài liệu giải thích sự phổ biến của lối khảm này ở Huế một phần bằng lý do thực tế đó, bên cạnh lý do thẩm mỹ.

Về thời gian, nhiều tài liệu cho rằng lối khảm sành sứ được dùng rộng rãi trên công trình cung đình từ giữa và cuối thời Nguyễn, rồi lan sang đình, chùa, miếu, nhà thờ họ ở miền Trung và miền Nam. Công trình được nhắc nhiều nhất về khảm sành sứ là lăng Khải Định, nơi gần như toàn bộ phần trang trí bên trong làm bằng mảnh sành, sứ và thuỷ tinh. Một số bài giới thiệu nói vật liệu khảm ở đây có cả đồ sứ và chai thuỷ tinh mua từ nước ngoài; chi tiết này nên đọc thêm ở tư liệu tại di tích.

Lối khảm cũng hợp với dáng rồng thời Nguyễn: thân nhiều khúc, vảy rõ, vây nhiều, những chi tiết vốn cần màu sắc để nổi. Nhìn từ xa, rồng sành có màu và độ sáng mà rồng vữa để mộc không có được, nên đứng cách cả trăm bước vẫn nhận ra dáng rồng trên nóc.

Rồng thời Nguyễn trên mái nhìn từ sân

Rồng trên mái công trình thời Nguyễn có một số nét mà sách mỹ thuật phổ thông hay nhắc. Bảng dưới chỉ ghi những gì nhìn được từ dưới sân, so với rồng vữa trên mái đình làng Bắc Bộ quen thuộc.

Chỗ nhìnRồng sành trên mái ở HuếRồng vữa trên mái đình làng Bắc Bộ
ĐầuTo, rõ, mắt lồi, có sừng, râu và bờm nổi khốiThường to, nhiều nơi hoá lá, mộc mạc
ThânNhiều khúc uốn, vảy xếp rõ nhờ mảnh khảmUốn mềm, vảy chỉ gợi bằng nét đắp
Màu sắcNhiều màu men, lấp lánh khi có nắngMàu vôi, màu xám rêu, có khi quét màu
Khối giữa nócMặt trời, viên ngọc hoặc bầu hồ lô, cũng khảm sànhMặt nguyệt có tua lửa, đắp vữa
Đầu đaoThấp, mềm, hay có rồng hoặc lá cuốn khảm màuCong vút, rồng hoá lá đắp vữa

Bảng chỉ là mô tả khái quát. Mỗi công trình qua nhiều lần tu bổ, có con rồng làm lại hoàn toàn, có con giữ được phần cũ. Chuyện số móng của rồng cung đình, nhiều tài liệu nêu rằng rồng năm móng gắn với vua, nhưng trên mái cao bạn gần như không đếm được, nên đừng dựa vào đó.

Đọc một con rồng sành từ xa tới gần

Cách đọc rồng sành khác với rồng vữa ở chỗ màu sắc và ánh sáng quan trọng hơn hình khối. Thử lần lượt các bước sau.

  1. Từ xa, đứng ở đầu sân hoặc ngoài cổng, nhìn tổng thể mái: có bao nhiêu rồng trên các bờ nóc, bờ dải, mái chồng mấy tầng, rồng nào nổi màu nhất.
  2. Đi vào giữa sân, chọn một con rồng ở bờ nóc gần nhất. Nhìn đầu: mắt bằng gì, màu gì, sừng chĩa về đâu.
  3. Lần theo thân rồng: đếm khúc uốn, nhìn cách xếp vảy, để ý chỗ đổi màu giữa lưng và bụng.
  4. Đứng lệch sang một bên rồi đi chậm vài bước, quan sát ánh sáng chạy trên thân rồng. Đây là lúc cảm nhận rõ nhất cái lấp lánh của mảnh men.
  5. Nếu có điện thoại, phóng to vào đầu rồng, bạn sẽ thấy từng mảnh khảm và có khi nhận ra hoa văn của chiếc bát cũ trên một mảnh.
  6. Cuối cùng, so con rồng ấy với con đối diện trên cùng bờ nóc. Hai con có thể khác màu chút ít, vì mảnh khảm không bao giờ giống hệt nhau.

Ngày nắng nhẹ buổi sáng là lúc rồng sành đẹp nhất. Trời âm u thì màu men trầm xuống nhưng vẫn rõ dáng; giữa trưa nắng gắt, ánh phản chiếu có khi chói, bạn nên nheo mắt hoặc nhìn từ góc khác.

Rồng khảm bên trong lăng tẩm và điện thờ

Rồng sành không chỉ nằm trên mái. Ở một số lăng và điện thời Nguyễn, rồng khảm xuất hiện trên tường, trên bình phong, trên khung cửa, có khi phủ kín cả mảng tường lớn bên trong. Lăng Khải Định là ví dụ hay được nhắc: bên trong có những mảng khảm sành sứ, thuỷ tinh dày đặc với rồng, hoa lá, đồ vật; trần được vẽ một bức lớn với nhiều rồng ẩn trong mây mà các bài giới thiệu thường gọi tên là cửu long ẩn vân.

Đứng trong một không gian như vậy, cảm giác khác hẳn đứng dưới mái: rồng ở ngay ngang tầm mắt, mảnh khảm thấy rõ, màu sắc dồn dập. Hãy dành vài phút đứng yên ở giữa phòng trước khi lại gần bất kỳ chi tiết nào, để thấy cách các con rồng được xếp quanh không gian, con nào là chính, con nào là phụ.

Không gian bên trong lăng tẩm thường hẹp, khách đông vào giờ cao điểm. Bạn nên đi vào lúc vắng, đi theo lối được chỉ dẫn, không chạm tay lên tường khảm. Mảnh khảm có cạnh sắc, và vữa cũ có thể bong ra chỉ vì một lần cọ. Với trẻ nhỏ, nhớ nắm tay con khi đi trong phòng hẹp.

Rồng sành mới đắp và rồng sành cũ

Mảnh khảm có thể bền với nước, nhưng lớp vữa bên dưới thì không bền mãi. Qua nhiều năm, vữa nứt, mảnh khảm rơi ra từng mảng, có con rồng mất cả đầu, có con chỉ còn cốt vữa trơ. Các công trình ở Huế đã trải qua nhiều đợt trùng tu, và trong đó, rồng sành trên mái là phần được làm lại nhiều. Vì vậy, khi đứng dưới một mái điện, bạn rất có thể đang nhìn một con rồng được khảm lại trong vài chục năm gần đây.

Nhìn kỹ, rồng khảm lại thường có màu đều hơn, mảnh men mới bóng hơn, đường vữa thẳng và sạch. Rồng cũ còn sót lại thì màu trầm, có chỗ mất mảnh để lộ vữa xám, mảnh men mờ đi vì thời gian. Có công trình giữ lại một phần cũ, phần mất được bổ sung bằng mảnh mới cùng màu, đứng dưới sân khó phân biệt, phải nhìn qua ống nhòm hoặc ảnh phóng to mới thấy chỗ ghép.

Việc làm lại không làm con rồng kém giá trị đối với người xem. Thợ phục chế thường dựa vào ảnh tư liệu, dấu vết cốt vữa cũ và các con rồng còn nguyên ở công trình cùng thời để giữ dáng. Điều đáng để ý là cách người ta chọn giữ lại cái gì và làm mới cái gì, vì đó là một phần của lịch sử công trình. Ở một số nơi, bảng giới thiệu tại chỗ có ghi các đợt trùng tu, đọc qua bạn sẽ hiểu vì sao con rồng trước mặt có màu như vậy.

Những chỗ người xem hay nhầm

Tưởng rồng sành là gốm đúc nguyên con. Nhầm vì từ xa trông con rồng có men bóng như đồ gốm. Thực ra cốt rồng là vôi vữa, men chỉ là lớp mảnh gắn lên. Nhìn gần sẽ thấy đường vữa giữa các mảnh.

Tưởng rồng Huế là rồng Trung Hoa vì nhiều màu. Rồng thời Nguyễn có giao lưu với mỹ thuật Trung Hoa, nhưng cách khảm sành, dáng rồng và bố cục trên mái mang nét riêng của công trình Huế. Nên tả đúng điều thấy, tránh vội gắn nhãn nguồn gốc.

Tưởng màu càng tươi thì càng đẹp, càng gốc. Màu tươi đều thường là phần phục chế gần đây. Phần cũ có màu trầm hơn, có chỗ mất mảnh lộ vữa. Cả hai đều là một phần của công trình hôm nay.

Tưởng mảnh khảm nào cũng là đồ quý. Phần lớn mảnh khảm là sành sứ thường, đồ vỡ hoặc được đập ra để dùng. Giá trị nằm ở tay nghề ghép mảnh và tổng thể con rồng, không phải ở từng mảnh.

Tưởng con trên nóc nào cũng là rồng. Trên mái công trình Huế còn có phượng, dơi, cá hoá rồng, bầu hồ lô. Nhìn đầu và thân: rồng có thân dài uốn khúc, vây lưng, đầu có sừng và râu.

Câu hỏi thường gặp

Khảm sành sứ là gì?

Khảm sành sứ là lối trang trí đắp cốt hình bằng vôi vữa rồi gắn lên đó các mảnh sành, mảnh sứ, mảnh thuỷ tinh nhỏ. Ở Huế, lối này dùng nhiều cho rồng, phượng, hoa lá trên mái, bình phong và tường trong lăng tẩm thời Nguyễn.

Vì sao rồng trên mái cung điện Huế có nhiều màu?

Vì rồng được khảm bằng mảnh sành sứ có men nhiều màu như lam, lục, trắng, vàng. Men không thấm nước, mưa xong lại sáng, rêu khó bám, nên hợp với khí hậu mưa nhiều của Huế và giữ màu lâu hơn sơn.

Công trình nào ở Huế nổi tiếng về khảm sành sứ?

Lăng Khải Định thường được nhắc nhiều nhất, với phần trang trí bên trong gần như toàn bằng mảnh sành, sứ và thuỷ tinh. Nhiều cung điện, lăng và bình phong khác ở cố đô cũng có rồng khảm trên mái và tường.

Đứng dưới sân có đếm được móng rồng trên mái không?

Hầu như không, vì rồng ở trên cao và mảnh khảm làm chi tiết khó nhìn. Nhiều tài liệu nêu rồng năm móng gắn với vua, nhưng người xem nên đọc rồng trên mái qua đầu, thân, màu sắc, đừng dựa vào số móng.

Có nên chạm vào tường khảm sành trong lăng không?

Không nên. Mảnh khảm có cạnh sắc dễ làm đứt tay, còn lớp vữa cũ có thể bong ra chỉ vì một lần cọ xát. Hãy đứng xem ở khoảng cách vừa phải, đi theo lối chỉ dẫn và nắm tay trẻ nhỏ khi đi trong phòng hẹp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138