Rồng Hàn Quốc gọi là yong theo âm Hán, tiếng thuần Hàn còn có từ mireu; nó thân dài, có sừng, râu, bốn chân và rất hay cầm một hạt ngọc như ý, gọi là yeouiju. Nét riêng dễ nhớ nhất là imugi: con rắn lớn chưa thành rồng, phải chờ đủ năm tháng hoặc có được ngọc như ý mới hoá rồng bay lên. So với ryū của Nhật vốn thường ba móng, gắn với trần chùa và thần biển, rồng Hàn gắn nhiều với cung điện, áo vua, mây mưa và truyền thuyết rồng giữ biển.
Phần dưới đi qua tên gọi, câu chuyện imugi, hạt ngọc như ý, rồng trong cung điện và áo vua thời Joseon theo mô tả phổ biến, truyền thuyết vua hoá rồng giữ biển, rồi đặt rồng Hàn cạnh rồng Nhật trong một bảng. Cuối bài là gợi ý nhìn ra hai dòng rồng này khi đi bảo tàng hay xem phim cổ trang.
Yong, mireu và imugi: ba cái tên cần nhớ
Yong là cách đọc âm Hán của chữ rồng trong tiếng Hàn, cùng gốc với "long" của ta và "ryū" của Nhật. Bên cạnh đó, tiếng Hàn có một từ thuần là mireu, nhiều tài liệu cho rằng có liên quan tới nước. Từ này ít dùng trong đời thường, hay gặp trong tên gọi mang tính văn chương.
Imugi là cái tên làm rồng Hàn khác các nước láng giềng. Theo truyện dân gian, imugi là một con rắn lớn, hoặc một sinh vật nửa rắn nửa rồng, sống dưới nước hay trong hang, mong được hoá rồng. Có bản kể nó phải sống đủ một nghìn năm, có bản nói nó cần nhận được hạt ngọc như ý rơi từ trời, có bản lại kể nó phải tu thân, không bị người nhìn thấy lúc bay lên. Imugi nào thất bại thì mãi là rắn, có khi thành vật dữ trong truyện.
Người Việt nghe chuyện imugi sẽ thấy quen: gần với hình ảnh cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng, hay thuồng luồng trong truyện sông nước. Điểm chung là ý niệm rồng không sinh ra sẵn, phải trải qua thử thách. Khi kể cho con, có thể đặt ba chuyện này cạnh nhau như ba cách các dân tộc hình dung về việc "thành rồng".
Hạt ngọc như ý trong vuốt rồng
Nếu đứng trước một con rồng Hàn trong bảo tàng hay trên mái cung điện, việc đầu tiên nên làm là tìm hạt ngọc. Rồng Hàn rất hay được vẽ đang cầm một hạt ngọc tròn trong vuốt, hoặc ngậm, hoặc đuổi theo. Hạt ngọc đó gọi là yeouiju, tạm dịch là ngọc như ý, theo quan niệm phổ biến là thứ giúp rồng có sức mạnh, hoặc giúp imugi hoá rồng.
Ngọc trong rồng Hàn thường vẽ tròn, có quầng lửa hay tia sáng xung quanh, giống ngọc trong rồng Trung Hoa và rồng Nhật. Khác ở chỗ trong truyện Hàn, hạt ngọc gắn rất chặt với chuyện thành rồng của imugi, nên nó gần như là nhân vật thứ hai của câu chuyện. Trong nhiều phim cổ trang, phim hoạt hình Hàn, hạt ngọc là chi tiết đẩy cốt truyện.
Với người Việt, hình ảnh rồng cầm ngọc cũng không lạ: rồng thời Lý hay được tả cầm hoặc đỡ ngọc trước miệng, đề tài rồng chầu ngọc, rồng tranh châu xuất hiện nhiều trên mái. Đặt các con rồng có ngọc của ba nước cạnh nhau, bạn sẽ thấy cách cầm khác nhau: ngọc trong vuốt, ngọc trước miệng, ngọc trôi giữa hai con.
Rồng trong cung điện, áo vua và truyền thuyết rồng giữ biển
Ở Hàn Quốc, rồng là biểu tượng gắn với vua, như ở Việt Nam và Trung Hoa. Trong các cung điện ở Seoul, khách hay được giới thiệu về hình rồng trên trần điện chính, thường là hai con rồng chạm hoặc vẽ giữa mây. Nhiều tài liệu nêu áo vua thời Joseon có những miếng thêu rồng tròn ở trước ngực, sau lưng và hai vai, và quy định số móng theo thân phận; chi tiết cụ thể mỗi thời mỗi khác, nên chỉ nên nhớ ở mức "rồng trên áo vua được thêu thành vòng tròn".
Truyền thuyết nổi tiếng nhất về rồng Hàn có lẽ là chuyện một vị vua thời Tân La (Silla) trước khi mất dặn được táng ở biển để hoá thành rồng giữ bờ biển cho đất nước. Đây là truyền thuyết, được người Hàn kể lại với lòng kính trọng, có nơi trên bờ biển gắn với câu chuyện này. Người Việt sẽ thấy gần với chuyện rồng mẹ, rồng con xuống giúp đánh giặc trong truyền thuyết Hạ Long.
Rồng Hàn cũng gắn với mưa và mùa màng. Trong lịch sử, người Hàn có những nghi lễ cầu mưa với hình rồng, giống tục cầu mưa ở nhiều làng Việt. Ở mức người xem, chỉ cần nhớ: rồng Hàn đứng ở hai chỗ, trên cao là vua, dưới thấp là nước và ruộng.
Nếu có dịp vào một cung điện cổ ở Seoul, cách xem rồng cũng giống khi vào điện Thái Hoà ở Huế: đứng ở ngưỡng cửa điện chính, đừng bước qua dây ngăn, ngẩng lên trần ở chỗ cao nhất phía trên ngai. Rồng thường nằm ở ô trần giữa, quanh là những ô vuông vẽ hoa văn nhiều màu. Sau đó nhìn xuống bậc thềm và lan can đá, đôi khi có thú đá canh giữ, không phải con nào cũng là rồng. Khi so với ở Huế, bạn sẽ thấy hai cung đình cùng đặt rồng ở chỗ cao, gần ngai, nhưng lối dùng màu khác nhau rõ: cung điện Hàn nhiều sắc xanh lục, đỏ, trắng trên gỗ; cung điện Huế nhiều sơn son thếp vàng và sành sứ khảm.
Rồng Hàn và rồng Nhật đặt cạnh nhau
Hai nước gần nhau, đều nhận hình rồng từ lục địa, nên nhìn thoáng rất khó phân biệt. Bảng dưới gom các điểm nhìn mà người xem dễ dùng nhất, theo mô tả phổ biến.
| Điểm nhìn | Rồng Hàn (yong) | Rồng Nhật (ryū) |
|---|---|---|
| Số móng hay gặp | Bốn hoặc năm, tuỳ thời và thân phận | Thường ba |
| Ngọc | Rất hay cầm ngọc như ý trong vuốt | Có ngọc, nhưng ít khi là trung tâm truyện |
| Nhân vật riêng | Imugi, con rắn chờ hoá rồng | Ryūjin, thần biển, cung điện dưới nước |
| Chỗ hay gặp | Trần cung điện, áo vua, tranh dân gian | Trần chùa Thiền, cổng đền, bồn rửa tay |
| Màu sắc thường thấy | Nhiều màu, xanh đỏ trên nền gỗ sơn | Thường mực đen hoặc gỗ mộc trên trần chùa |
Bảng này dùng để đoán hướng, không để phân xử. Có những tác phẩm Nhật nhiều màu, có rồng Hàn ba móng. Khi chú thích ở bảo tàng có ghi xuất xứ, hãy tin chú thích hơn tin mắt mình.
Nhận ra hai dòng rồng khi đi bảo tàng hay xem phim cổ trang
Ở Việt Nam, bạn ít có dịp đứng trước rồng Hàn hay rồng Nhật thật, nhưng sẽ gặp chúng qua bảo tàng nước ngoài khi đi du lịch, qua phim cổ trang, phim hoạt hình. Có thể tập nhìn theo trình tự này.
- Đếm móng ở chân rõ nhất. Ba móng nghiêng về Nhật; bốn hoặc năm cần nhìn thêm.
- Tìm hạt ngọc. Rồng đang nắm chặt ngọc trong vuốt là chi tiết rất hay gặp ở rồng Hàn.
- Nhìn chất liệu và màu: tranh mực trên trần gỗ nghiêng về Nhật; rồng xanh đỏ trên nền gỗ sơn nhiều màu thường gặp ở cung điện Hàn.
- Nghe câu chuyện đi kèm: có rắn chờ hoá rồng là Hàn; có thuỷ cung, chàng đánh cá xuống biển là Nhật.
- Đọc chú thích nếu có, rồi so với phán đoán của mình. Sai cũng là cách học.
Đừng biến việc này thành bài kiểm tra cho người đi cùng, nhất là trẻ con. Hỏi nhẹ "con thấy con rồng này đang cầm gì?" thú vị hơn nhiều so với hỏi "đây là rồng nước nào?".
Những điều hay hiểu sai về rồng Hàn
Imugi là rồng xấu. Không hẳn. Imugi chỉ là rồng chưa thành; có truyện nó hiền, có truyện nó dữ. Cái chính của câu chuyện là hành trình thành rồng.
Rồng Hàn luôn bốn móng. Câu "Trung Hoa năm, Hàn bốn, Nhật ba" là cách nói đơn giản hoá. Rồng trên áo vua Hàn ở nhiều thời có năm móng.
Rồng Hàn chỉ là bản sao rồng Trung Hoa. Hình dạng có gốc chung, nhưng truyện imugi, vua hoá rồng giữ biển, lối dùng màu trên gỗ là phần người Hàn tự làm nên, cũng như rồng Việt có phần riêng của mình.
Ngọc như ý là đồ quý thật. Trong mỹ thuật, ngọc như ý là hình tượng. Khi kể cho con, nói rõ đây là vật trong truyện, giống như viên ngọc của rồng trong truyện cổ Việt.
Rồng trong phim cổ trang là rồng đúng thời. Phim cổ trang thường thiết kế lại trang phục, cung điện cho đẹp mắt. Rồng trên áo diễn viên là gợi ý về không khí thời đó, không nên lấy làm mẫu để đối chiếu hiện vật thật.
Rồng trong tranh dân gian và đời thường của người Hàn
Ngoài cung điện, người Hàn có một dòng tranh dân gian gọi là minhwa, vẽ hổ, chim, cá, hoa, và cả rồng, nét vui và mộc hơn tranh cung đình. Rồng trong minhwa thường uốn trong mây, mắt to tròn, có khi trông ngộ nghĩnh, gần với tinh thần tranh dân gian Việt hơn là với rồng trên áo vua. Theo quan niệm phổ biến, người ta treo tranh rồng trong nhà vào dịp đầu năm như một lời chúc mưa thuận, mùa màng tốt.
Rồng Hàn cũng hiện diện trong tên đất, tên núi, tên sông: chữ yong xuất hiện trong nhiều địa danh, giống như chữ Long trong Hạ Long, Long Biên, Vĩnh Long của ta. Trong ngôn ngữ đời thường, người Hàn có câu tục ngữ về con rồng xuất thân từ một con suối nhỏ, ý nói người làm nên chuyện từ hoàn cảnh khiêm tốn; nghe rất gần với ý "cá chép hoá rồng" của người Việt.
Với trẻ con Hàn, rồng quen thuộc qua truyện tranh, phim hoạt hình, và năm Thìn trong lịch âm. Như ở Việt Nam, năm rồng là dịp tranh thiệp, tem, đồ trang trí hình rồng xuất hiện khắp nơi. Đây là phần đời thường giúp người Việt thấy rồng Hàn gần gũi, không chỉ là con vật trên áo vua.
Câu hỏi thường gặp
Rồng Hàn Quốc gọi là gì?
Rồng Hàn Quốc gọi là yong theo âm Hán, cùng gốc với chữ long của tiếng Việt. Tiếng Hàn còn có từ thuần mireu chỉ rồng, ít dùng trong đời thường mà hay gặp trong tên gọi mang tính văn chương.
Imugi là gì?
Imugi là con rắn lớn hoặc sinh vật nửa rắn nửa rồng trong truyện dân gian Hàn, mong được hoá rồng. Tuỳ bản kể, nó phải sống đủ một nghìn năm hoặc nhận được hạt ngọc như ý; con nào thất bại thì mãi là rắn.
Rồng Hàn Quốc có mấy móng?
Rồng Hàn thường được nói là bốn móng, nhưng rồng trên áo vua và trong cung điện ở nhiều thời có năm móng. Câu "Trung Hoa năm, Hàn bốn, Nhật ba" chỉ là cách nói đơn giản hoá, không phải luật.
Ngọc như ý trong tranh rồng Hàn có ý nghĩa gì?
Ngọc như ý, tiếng Hàn là yeouiju, là hạt ngọc mà theo quan niệm phổ biến giúp rồng có sức mạnh hoặc giúp imugi hoá rồng. Trong tranh, rồng Hàn rất hay nắm chặt hạt ngọc này trong vuốt.
Rồng Hàn Quốc và rồng Nhật Bản khác nhau thế nào?
Rồng Nhật thường ba móng, hay gặp trên trần chùa và cổng đền, gắn với thần biển. Rồng Hàn hay cầm ngọc như ý, gắn với cung điện, áo vua và truyện imugi. Hai dòng có chung gốc lục địa nên nhiều nét giống nhau.
Truyện vua hoá rồng giữ biển của Hàn Quốc kể gì?
Truyền thuyết kể một vị vua thời Tân La dặn được táng ở biển để hoá thành rồng canh giữ bờ biển. Đây là truyền thuyết được người Hàn kể với lòng kính trọng, gần với ý rồng giúp giữ nước trong chuyện Hạ Long của ta.