SauRong.comSáu Rồng
Rồng Việt, rồng châu Á và rồng phương Tây

Rắn thần ở chùa Khmer Nam Bộ: naga trên lan can, mái chùa và cách nhìn cho đúng

Chùa Khmer ở miền Tây Nam Bộ có naga chạy dọc lan can bậc thềm, uốn trên mép mái, đi cùng chim thần Krud. Cách đếm đầu, đọc mái chùa và so với rồng ở đình người Việt.

Seven-headed naga balustrade end in gilded stucco, close-up at eye level, a teenage boy in a white t-shirt pointing at the scales, tropical afternoon light, Southeast Asian temple stairs

Ở chùa Khmer miền Tây Nam Bộ, con vật thân dài có vảy mà người Việt hay gọi là rồng thật ra phần lớn là naga, rắn thần của người Khmer. Naga chạy dọc hai bên lan can bậc thềm và lối vào chánh điện, đầu ngóc lên ở chân bậc thường với năm hoặc bảy đầu xoè như quạt, và uốn trên các mép mái chồng nhiều lớp, đuôi vút cong lên trời. Đi cùng naga thường có chim thần Krud đỡ mái và các tượng tiên nữ, tạo thành một bộ hình rất khác đình chùa người Việt ở cách đó vài cây số.

Phần dưới giúp bạn đọc một ngôi chùa Khmer từ cổng vào: lan can naga, mái chùa nhiều lớp, chim thần Krud và tiên nữ Kayno, rồi một bảng so với rồng ở đình người Việt cùng vùng. Sau đó là các bước đi xem cho đúng mực, cách kể cho trẻ con nghe, và những chỗ người ngoài hay hiểu sai.

Vì sao chùa Khmer có naga mà đình người Việt có rồng

Miền Tây Nam Bộ là vùng đất nhiều dân tộc cùng sống: người Việt, người Khmer, người Hoa, người Chăm. Mỗi cộng đồng mang theo kho hình ảnh của mình. Người Khmer, cùng nguồn văn hoá với Campuchia, giữ hình tượng naga gốc Ấn Độ, con rắn thần nhiều đầu che chở và giữ nước. Người Việt mang theo rồng Á Đông đã định hình qua nhiều thế kỷ ở Bắc Bộ và miền Trung. Người Hoa có rồng kiểu Hoa Nam trên mái hội quán.

Kết quả là trong một buổi chiều ở vùng này, bạn có thể thấy cả ba: rồng gốm trên mái hội quán ở thị xã, rồng đắp vữa trên bờ nóc đình làng người Việt, và naga uốn lượn trên mái chùa Khmer giữa những hàng cây cổ thụ. Chúng không phải ba phiên bản của một con vật, mà là ba câu chuyện khác nhau cùng sống trên một vùng đất.

Với người Khmer, ngôi chùa là trung tâm của phum sóc, nơi học chữ, nơi họp, nơi tổ chức lễ hội. Naga ở chùa vì vậy không chỉ là đồ trang trí, nó là một phần của câu chuyện cộng đồng: truyện về con gái vua rắn thần là tổ mẫu, truyện rắn thần che mưa trong tích nhà Phật. Hiểu điều này rồi, đứng trước lan can rắn bạn sẽ nhìn khác.

Lan can naga: đếm đầu, nhìn vảy, tìm đuôi

Đứng ở chân bậc thềm dẫn lên chánh điện, bạn sẽ thấy hai bên là hai thân rắn chạy dọc lan can, phủ vảy, thường sơn màu xanh, vàng hoặc thếp vàng nhũ. Ở đầu lan can, thân rắn ngóc lên thành một chùm đầu xoè ra như cánh quạt. Hãy đếm: ba, năm, bảy, có nơi chín. Theo quan niệm phổ biến, số đầu lẻ và càng nhiều đầu thì càng trang trọng; lan can chánh điện thường nhiều đầu hơn lan can các công trình phụ.

Nhìn kỹ từng đầu, mỗi đầu có mào nhọn như ngọn lửa, mắt to, miệng hơi há. Phía sau chùm đầu, cổ rắn bành ra thành một mảng lớn, có khi trang trí hoa văn như ngọn lửa hoặc như vảy. Rồi lần theo thân rắn lên tới đỉnh bậc: nhiều nơi đuôi rắn vút lên cong ở cuối lan can, khép lại một vòng uốn.

Ở một số chùa, thân naga không chỉ chạy dọc bậc mà còn bao quanh khuôn viên chánh điện như một bức tường thấp. Đi vòng quanh, bạn đang đi trong vòng tay của rắn thần, đúng tinh thần che chở mà người Khmer gửi gắm.

Mái chùa nhiều lớp, chim thần Krud và tiên nữ Kayno

Mép mái hình rắn. Mái chánh điện chùa Khmer thường chồng nhiều lớp, dốc, các mép mái viền bằng thân rắn uốn lượn, cuối mỗi mép mái là một đầu nhọn vút cong lên như ngọn lửa hay như đuôi rắn. Đứng xa nhìn tổng thể, cả mái như nhiều con naga đang ngóc lên trời. Chụp từ góc sân chếch khoảng bốn mươi lăm độ sẽ thấy rõ nhất các lớp mái chồng lên nhau.

Chim thần Krud. Dưới các đầu cột, góc mái, bạn có thể gặp những tượng chim thần mình người, mỏ quặp, cánh dang, hai tay đỡ mái. Người Khmer gọi là Krud, chính là Garuda trong thần thoại Ấn Độ. Trong truyện, Garuda là kẻ đối đầu của naga, nhưng ở chùa, cả hai cùng đứng canh giữ như những vị hộ vệ.

Tiên nữ Kayno. Có chùa có tượng tiên nữ mình người, chân chim, gọi là Kayno, dáng múa, tay chắp hoặc giơ cao, thường đứng đỡ mái hoặc ở các góc. Đây là hình tượng gần với tiên nữ đầu người mình chim mà nhiều tài liệu nhắc tới trên một số bệ đá thời Lý.

Mặt Reahu. Ở trán cửa, vòm cửa sổ, đôi khi có một mặt dữ chỉ có đầu, miệng há như đang nuốt, người Khmer gọi là Reahu, trong truyện là kẻ nuốt mặt trăng, mặt trời. Hình mặt này dễ bị nhầm với đầu rồng nhìn chính diện, vì cũng có mắt lồi, răng nanh, mây lửa quanh mặt; mẹo phân biệt là Reahu thường không có thân đi kèm, còn đầu rồng trên đình luôn nối với một thân uốn khúc.

Naga ngoài chùa: ghe đua, vải dệt và đời sống phum sóc

Naga không chỉ ở chùa. Trong lễ hội đua ghe ngo của người Khmer Nam Bộ, những chiếc ghe dài thon, nhiều người bơi, có chiếc được sơn vẽ hoa văn và hình con vật thần thoại ở mũi, trong đó có hình rắn thần; mỗi phum sóc trang trí ghe của mình một kiểu. Đứng trên bờ xem ghe lướt nhanh, thân ghe dài với hàng mái chèo đều nhịp, nhiều người liên tưởng ngay tới một con rắn thần đang bơi.

Trên vải dệt, khăn, các tấm trang trí trong nhà, hoạ tiết rắn uốn khúc, đầu nhọn như ngọn lửa cũng xuất hiện, thường rất nhỏ và hoà vào đường viền hoa lá. Ở nhiều phum sóc, các tháp đựng cốt, cổng nhà hội, hàng rào sân chùa cũng có đầu rắn ngóc lên ở các góc. Khi đã quen mắt, bạn sẽ thấy naga như một nét chữ ký chạy khắp đời sống văn hoá Khmer.

Những nơi này là đời sống thường ngày, không phải sân khấu cho khách. Muốn xem kỹ ghe đua hay đồ dệt, hãy hỏi chuyện người địa phương một cách tự nhiên, hỏi tên gọi và câu chuyện họ biết; nhiều người rất vui khi được kể về rắn thần của làng mình.

Naga ở chùa Khmer và rồng ở đình người Việt cùng vùng

Nhiều xã ở miền Tây có chùa Khmer và đình người Việt cách nhau không xa. Nếu đi cả hai trong một ngày, bảng dưới giúp so nhanh.

Điểm nhìnNaga ở chùa KhmerRồng ở đình người Việt
Vị trí chínhLan can bậc thềm, mép mái, tường baoBờ nóc, đầu đao, cột, bình phong
DángThân rắn dài, nhiều đầu ở một đầu, không chânMột đầu, bốn chân, uốn khúc trong mây
Màu thường gặpVàng nhũ, xanh, đỏ rựcĐắp vữa khảm sành, sơn nhiều màu hoặc màu xi măng cũ
Bố cục hay gặpHai con chạy song song hai bên lối lênHai con chầu vào giữa, mặt trời hoặc mặt nguyệt
Con vật đi kèmChim thần Krud, tiên nữ Kayno, mặt ReahuLân, quy, phụng, cá hoá rồng

Cùng là con vật thân dài canh giữ, nhưng cách bày hoàn toàn khác: naga dẫn người đi lên, rồng đình chầu vào một điểm giữa. Một bên mời bước vào, một bên tạo trục đối xứng trước mặt. Đó là hai cách hiểu không gian, không có cách nào đúng hơn. Đi cả hai nơi trong cùng một ngày, bạn sẽ thấy rõ điều này bằng chính bước chân: ở chùa Khmer, bạn đi theo thân rắn; ở đình, bạn đứng trước sân, ngẩng lên nhìn hai con rồng quay vào nhau.

Đi xem một ngôi chùa Khmer cho đúng mực

Chùa Khmer luôn mở cho khách tới xem, nhưng là nơi sinh hoạt của sư sãi và bà con phum sóc. Gợi ý trình tự đi xem:

  1. Tới cổng, nhìn cổng chùa trước: nhiều cổng có hình naga, Krud hoặc tháp nhọn nhiều tầng.
  2. Vào sân, đứng xa nhìn toàn bộ mái chánh điện, đếm số lớp mái, tìm các đầu nhọn vút ở mép mái.
  3. Đi tới chân bậc thềm, đếm đầu naga ở lan can, nhìn màu vảy, lần theo thân lên tới đỉnh.
  4. Đi chậm quanh chánh điện, tìm chim thần Krud dưới góc mái, tiên nữ Kayno, mặt Reahu ở vòm cửa.
  5. Nếu muốn vào trong chánh điện, cởi giày, đi nhẹ, không quay lưng chụp ảnh khi có người đang lễ.

Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không leo lên lan can hay bệ tượng. Nếu gặp sư hoặc người giữ chùa, chào hỏi và xin phép trước khi chụp cận. Đến vào ngày thường buổi chiều thường yên tĩnh, dễ xem hơn ngày lễ đông người.

Kể cho con và những chỗ người ngoài hay hiểu sai

Trẻ con đi chùa Khmer thường bị cuốn hút ngay bởi những con rắn nhiều đầu sặc sỡ. Có thể kể một đoạn ngắn: "Người Khmer kể rằng ngày xưa có một nàng công chúa là con gái vua rắn thần dưới nước. Vua rắn thương con, uống cạn nước biển để làm ra đất cho con ở. Vì thế người Khmer quý rắn thần, đặt rắn thần canh cửa chùa." Rồi hỏi con: "Con đếm được mấy cái đầu?", "Con thấy con rắn này giống hay khác con rồng ở đình mình?". Không cần con trả lời đúng, chỉ cần con nhìn.

Hiểu sai đầu tiên là gọi tất cả là rồng. Không ai trách, nhưng gọi đúng là naga thì câu chuyện phía sau mới mở ra. Hiểu sai thứ hai là nghĩ naga ở chùa là con vật dữ để doạ người: thật ra trong quan niệm của người Khmer, naga là đấng che chở. Hiểu sai thứ ba là coi chùa Khmer là "điểm du lịch": đó trước hết là nơi sinh hoạt của cộng đồng, khách là người được mời vào nhà.

Đi về rồi, có thể cùng con vẽ lại một con naga bảy đầu và một con rồng đình bên cạnh. Hai bức vẽ đặt cạnh nhau là cách nhớ lâu nhất về hai nền văn hoá cùng sống trên một vùng đất.

Câu hỏi thường gặp

Con rắn nhiều đầu ở chùa Khmer là con gì?

Đó là naga, rắn thần trong văn hoá Khmer, có gốc từ thần thoại Ấn Độ. Naga được tạc dọc lan can bậc thềm và uốn trên mép mái chùa, thường có năm hoặc bảy đầu, mang ý che chở và giữ nước.

Chim thần Krud ở chùa Khmer là gì?

Krud là cách người Khmer gọi Garuda, chim thần mình người, mỏ quặp, cánh dang trong thần thoại Ấn Độ. Ở chùa Khmer, tượng Krud thường đứng dưới góc mái, hai tay đỡ mái như vị hộ vệ.

Vì sao chùa Khmer có naga mà đình người Việt có rồng?

Người Khmer giữ hình tượng naga gốc Ấn Độ cùng nguồn với văn hoá Campuchia, còn người Việt mang theo rồng Á Đông. Ở miền Tây Nam Bộ, hai hình tượng sống cạnh nhau như hai câu chuyện của hai cộng đồng.

Tiên nữ Kayno là ai?

Kayno là tượng tiên nữ mình người, chân chim trong mỹ thuật chùa Khmer, thường đứng ở góc hoặc đỡ mái với dáng múa. Hình tượng này gần với tiên nữ đầu người mình chim trong nghệ thuật Ấn Độ và Đông Nam Á.

Khách đến chùa Khmer cần lưu ý gì?

Nên mặc kín đáo, nói nhỏ, không leo lên lan can rắn hay bệ tượng, cởi giày khi vào chánh điện. Gặp sư hoặc người giữ chùa thì chào hỏi và xin phép trước khi chụp cận, nhất là khi có người đang lễ.

Mặt dữ trên vòm cửa chùa Khmer là gì?

Đó thường là mặt Reahu, một hình chỉ có đầu, miệng há như đang nuốt, trong truyện là kẻ nuốt mặt trăng và mặt trời. Hình này dễ bị nhầm với đầu rồng nhìn chính diện nhưng là một nhân vật khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138