Trên tháp Chăm và tượng đá Chăm Pa, thứ người Việt hay tưởng là rồng thật ra thường là naga hoặc makara. Naga là rắn thần, hay được tạc với nhiều đầu xoè ra như tán quạt; makara là thủy quái thân cá hoặc cá sấu, mõm dài cuộn lên như vòi voi, thường đặt ở góc mái, đầu vòm hay chân bệ. Cả hai có gốc từ nghệ thuật Ấn Độ, khác dòng với rồng Á Đông, nhưng cùng là con vật của nước và có khi được người xem gọi chung là rồng.
Phần dưới đi từ câu hỏi "rồng ở đâu trên tháp Chăm", rồi tả naga, makara, mặt kala trên vòm cửa và những tượng giữ cửa, kèm một bảng phân biệt với rồng Việt. Sau đó là cách xem tại một tháp gạch ở miền Trung và trong bảo tàng điêu khắc Chăm, cuối cùng là những chỗ mỹ thuật Chăm và Đại Việt gặp nhau theo nhận xét của nhiều tài liệu.
Đứng trước một tháp Chăm: rồng ở đâu?
Lần đầu đứng trước một tháp gạch đỏ ở miền Trung, nhiều người theo thói quen ngẩng lên tìm bờ nóc có lưỡng long chầu nguyệt như ở đình làng. Sẽ không thấy. Tháp Chăm không có mái ngói, không có bờ nóc; thân tháp là khối gạch vuông vươn cao, tầng trên thu nhỏ dần, các góc có những khối trang trí nhô ra. Hình con vật nằm ở những chỗ khác: trên vòm cửa giả, ở góc các tầng mái, ở chân bệ thờ và trên các mảnh đá chạm rời nay nhiều khi được đưa vào bảo tàng.
Thứ bạn gặp cũng không phải con rồng có sừng, có râu, có bốn chân, đuổi ngọc. Nghệ thuật Chăm Pa lớn lên từ một nguồn khác: các tín ngưỡng và mỹ thuật gốc Ấn Độ truyền sang vùng Đông Nam Á từ rất sớm. Trong kho hình ảnh đó, con vật của nước là naga và makara. Người Việt nhìn thấy thân rắn có vảy, miệng há, liền gọi là rồng, điều đó dễ hiểu; nhưng nếu muốn đọc đúng, hãy gọi chúng bằng tên riêng của chúng.
Nói vậy không có nghĩa là hai thế giới tách biệt. Người Chăm và người Việt sống cạnh nhau hàng thế kỷ, thợ thủ công qua lại, và nhiều tài liệu mỹ thuật ghi nhận dấu vết Chăm trong điêu khắc thời Lý. Đọc naga và makara chính là đọc một mảnh của câu chuyện giao lưu đó.
Naga: rắn thần nhiều đầu
Naga là rắn thần trong thần thoại gốc Ấn Độ, sống dưới nước hoặc dưới lòng đất, giữ nguồn nước và của cải. Dạng dễ nhận nhất là một con rắn hổ mang dựng đầu, cổ bành ra, và từ cổ đó mọc ra nhiều đầu xoè như hình quạt, thường là số lẻ: ba, năm, bảy, chín. Ở Campuchia, Thái Lan, Lào, naga tạc thành lan can dọc lối vào đền, đầu ngóc lên ở cuối bậc thang. Trong nghệ thuật Chăm, naga xuất hiện trên các bệ thờ, các tượng đá và hoạ tiết trang trí, có khi là một thân rắn cuộn dưới chân hoặc những đầu rắn xoè làm tán che cho một hình người ngồi phía dưới.
Về hình dáng, naga khác rồng Việt ở mấy chỗ dễ thấy: không có chân, không có sừng hươu, không có râu dài; đầu là đầu rắn mang mào hoặc vương miện nhỏ, cổ bành ra; số đầu nhiều. Về ý nghĩa thì lại có chỗ gần nhau: cả hai đều gắn với nước, với mưa, với ruộng đồng, cùng được coi là con vật che chở. Trong tích nhà Phật mà người Đông Nam Á kể nhiều, có chuyện vua rắn dùng thân cuộn làm toà ngồi và dùng các đầu xoè ra che mưa cho Đức Phật đang thiền định; đây là gốc của hình tượng "người ngồi dưới tán đầu rắn" mà bạn có thể gặp trong bảo tàng.
Makara: thủy quái mũi voi
Makara khó nhận hơn naga, vì nó là con vật ghép. Theo mô tả phổ biến, makara có thân cá hoặc thân cá sấu, đôi khi có chân trước, đuôi xoè như đuôi cá, còn cái mõm thì kéo dài và cuộn lên như vòi voi. Mắt to, răng nanh lộ, nhiều khi từ miệng nó nhả ra một dải hoa lá, một chuỗi hạt hoặc một con thú khác. Makara là con vật của sông nước trong thần thoại Ấn Độ, cũng là con thú cưỡi của một số vị thần nước.
Trên kiến trúc và điêu khắc Chăm, makara thường nằm ở hai đầu một vòm cung, ở góc các khối trang trí, hoặc trên các bệ, các mảnh đá chạm. Đặt ở đầu vòm, hai con makara quay vào nhau, miệng nhả ra đường cong của vòm, rất dễ tưởng là hai con rồng chầu. Mẹo nhận: tìm cái mõm cuộn lên. Rồng Việt có mũi to, có khi có vòi ngắn, nhưng cái vòi cuộn hẳn lên như mũi voi gần như là chữ ký của makara.
Một điểm thú vị: có ý kiến cho rằng hình "rồng hoá cá", "cá hoá rồng" và một vài đầu rồng có mũi dài cuộn trong mỹ thuật Đông Nam Á lục địa mang chút ảnh hưởng của makara. Giới nghiên cứu còn bàn, nên chỉ coi đó là gợi ý để mắt bạn chú ý hơn khi so sánh.
Phân biệt naga, makara, mặt kala và rồng Việt
Bảng dưới gom bốn hình hay bị gọi chung là "rồng" khi đi tháp Chăm và đình chùa miền Trung. Mô tả theo tư liệu mỹ thuật phổ thông.
| Hình | Dấu hiệu nhìn | Chỗ hay gặp |
|---|---|---|
| Naga | Thân rắn không chân, cổ bành, nhiều đầu xoè như quạt | Bệ thờ, tán che trên tượng, lan can lối vào đền ở các nước láng giềng |
| Makara | Thân cá hoặc cá sấu, mõm dài cuộn lên như vòi voi, miệng nhả hoa lá | Hai đầu vòm cung, góc khối trang trí, bệ đá |
| Mặt kala | Chỉ có cái mặt dữ, mắt lồi, răng nanh, không thân, thường không có hàm dưới | Đỉnh vòm cửa, giữa các khung trang trí |
| Rồng Việt | Thân dài có vảy, bốn chân, sừng hoặc mào, râu, hay đi với ngọc và mây | Bờ nóc, bậc đá, xà gỗ đình chùa người Việt |
Gặp một hình lạ, đếm chân trước: không chân là naga; có thân cá, mõm cuộn là makara; chỉ có cái mặt là kala. Còn đủ bốn chân, có sừng hoặc mào, thì nghiêng về rồng Á Đông.
Tượng giữ cửa và những con thú quanh chân tháp
Tượng thần giữ cửa. Ở một số tháp và trong bảo tàng có những tượng đá dáng người đứng hoặc ngồi, tay cầm vũ khí, mặt nghiêm, đặt hai bên lối vào. Đây là hình thần hộ vệ, có nguồn gốc từ nghệ thuật Ấn Độ, không phải rồng; nhưng nhiều khi trên mũ, trên dây đeo của tượng có hình rắn naga nhỏ.
Sư tử và voi. Sư tử đá, voi đá cũng hay đứng quanh chân tháp hoặc làm đế bệ. Sư tử Chăm dáng đứng thẳng, bờm xoăn, khác hẳn con nghê hiền lành ở đình Việt.
Chim thần Garuda. Garuda là chim thần mình người hoặc mình chim, mỏ quặp, trong thần thoại là kẻ đối đầu của naga. Hình Garuda dang cánh, tay nắm đầu rắn là đề tài rất dễ nhận, và rất hợp để kể cho trẻ con nghe như một truyện phiêu lưu.
Tiên nữ, vũ nữ. Các phù điêu vũ nữ Chăm uốn mình mềm mại là niềm tự hào của mỹ thuật Chăm Pa. Chúng không liên quan trực tiếp tới rồng, nhưng giúp bạn hiểu tinh thần trang trí chung: đường cong, sự chuyển động, hình tượng gắn với thần thoại Ấn.
Xem naga và makara ở một tháp gạch và trong bảo tàng
Có thể ghép một buổi đi tháp với một buổi xem bảo tàng điêu khắc Chăm, vì phần lớn tượng đá đẹp đã được đưa vào trưng bày để bảo quản. Gợi ý trình tự:
- Ở tháp, đi một vòng quanh chân tháp trước, chưa vào trong. Nhìn lên các góc tầng mái tìm những khối nhô ra có hình thú hoặc tháp thu nhỏ.
- Đứng thẳng trước cửa chính, ngẩng lên vòm cửa. Tìm mặt kala ở đỉnh và hai đầu vòm xem có makara không.
- Vào trong, nhìn bệ thờ. Nhiều bệ có hoạ tiết chạm quanh chân, đôi khi có naga hoặc makara nhỏ.
- Sang bảo tàng điêu khắc Chăm, đi theo khu trưng bày từng vùng. Ở mỗi khu, tìm ít nhất một naga, một makara, một Garuda.
- Đọc chú thích để biết hiện vật tìm thấy ở đâu, rồi so với tháp bạn vừa xem.
Đi tháp vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn: nắng xiên làm nổi các đường chạm trên gạch và sa thạch. Không trèo lên bệ, không sờ tượng, không ngồi lên các bậc gạch cổ. Một số tháp vẫn là nơi cộng đồng người Chăm hành lễ; gặp dịp lễ thì đứng xa, giữ yên lặng.
Chỗ gặp giữa mỹ thuật Chăm và Đại Việt
Câu chuyện không dừng ở chỗ "Chăm có naga, Việt có rồng". Nhiều tài liệu mỹ thuật nhắc tới hình chim thần mình người, tiên nữ đầu người mình chim trên một số bệ đá, thành bậc thời Lý ở Bắc Bộ, và cho rằng đó là dấu vết giao lưu với nghệ thuật Chăm, có thể qua những người thợ Chăm làm việc ở Thăng Long. Mức độ ảnh hưởng tới đâu thì giới nghiên cứu còn bàn.
Theo chiều ngược lại, khi người Việt mở đất vào miền Trung, các đình làng, miếu ven biển mọc lên gần những tháp Chăm cũ, rồng Việt trên mái đình đứng cạnh naga, makara trên tháp gạch. Đi một vòng ở vài vùng ven biển miền Trung, bạn có thể thấy cả hai lớp trong cùng một buổi chiều.
Với người xem, bài học đơn giản là: đừng vội gọi mọi con vật thân dài có vảy là rồng. Mỗi tên gọi mang theo một câu chuyện, và gọi đúng tên là cách tôn trọng cả người Chăm lẫn chính mắt mình. Lần tới đứng dưới bờ nóc một ngôi đình làng ven biển miền Trung, thử nhớ lại con makara mõm cuộn ở vòm tháp gạch gần đó, rồi so xem người thợ mỗi bên đã nghĩ về con vật của nước theo cách nào.
Câu hỏi thường gặp
Naga là gì?
Naga là rắn thần trong thần thoại gốc Ấn Độ, gắn với nước và lòng đất, hay được tạc thành rắn hổ mang có nhiều đầu xoè như quạt. Naga phổ biến ở nghệ thuật Chăm Pa, Campuchia, Thái Lan, Lào và khác dòng với rồng Á Đông.
Makara là con gì?
Makara là thủy quái trong thần thoại Ấn Độ, thân cá hoặc cá sấu, mõm dài cuộn lên như vòi voi, miệng hay nhả ra hoa lá. Trên tháp và tượng Chăm, makara thường đặt ở hai đầu vòm cung hoặc góc khối trang trí.
Tháp Chăm có hình rồng không?
Tháp Chăm không có rồng kiểu Việt với bốn chân, sừng và râu. Thứ người xem hay gọi là rồng trên tháp Chăm thường là naga rắn thần hoặc makara thủy quái, hai con vật gốc từ nghệ thuật Ấn Độ.
Mặt quỷ trên vòm cửa tháp Chăm là gì?
Đó thường là mặt kala, một hình mặt dữ chỉ có đầu, mắt lồi, răng nanh, không thân, đặt ở đỉnh vòm cửa. Theo quan niệm phổ biến, kala có ý canh giữ lối vào và hay đi cùng makara ở hai đầu vòm.
Naga và rồng Việt có giống nhau không?
Hình dáng khác: naga là rắn không chân, nhiều đầu, cổ bành; rồng Việt có bốn chân, sừng hoặc mào, râu. Về ý nghĩa có chỗ gần nhau vì cả hai gắn với nước, mưa và sự che chở.
Xem điêu khắc Chăm có naga, makara ở đâu?
Có thể xem tại các tháp Chăm ở miền Trung và nhất là trong các bảo tàng có bộ sưu tập điêu khắc Chăm, nơi nhiều tượng đá được đưa về bảo quản. Nên đọc chú thích để biết nơi tìm thấy từng hiện vật.