SauRong.comSáu Rồng
Rồng Việt, rồng châu Á và rồng phương Tây

Naga là gì: rắn thần nhiều đầu ở Thái Lan, Lào, Campuchia và chuyện dòng Mekong

Naga là rắn thần giữ nước trong văn hoá Thái, Lào, Khmer: lan can bậc đền, mép mái chùa, truyện sông Mekong. Naga khác rồng Việt ra sao và nhìn thế nào khi đi chùa.

Temple staircase in Southeast Asia lined with multi-headed naga serpent balustrades, a woman in a mustard dress climbing away from the camera, early morning haze, view from the bottom step

Naga là rắn thần trong văn hoá các nước dọc sông Mekong như Thái Lan, Lào, Campuchia, có gốc từ thần thoại Ấn Độ: một con rắn lớn, thường là rắn hổ mang, có nhiều đầu xoè ra như quạt, sống dưới sông hồ, giữ nước, đem mưa và canh giữ đền chùa. Người đi du lịch gặp naga nhiều nhất ở lan can hai bên bậc thang lên đền, ở mép mái chùa uốn cong thành đầu rắn và trong các truyện về dòng Mekong. Naga cùng vai "con vật của nước" với rồng Việt nhưng là một hình tượng khác.

Phần dưới nói naga được kể thế nào ở ba nước, đi qua những chỗ bạn sẽ gặp naga khi tới một ngôi chùa hay một khu đền cổ, chuyện khuấy biển sữa ở Angkor, truyện dòng Mekong và những quả cầu lửa trên sông, rồi so naga với rồng Việt. Cuối bài là vài lưu ý khi leo những bậc thang có lan can rắn thần.

Rắn thần trong truyện của người Thái, người Lào, người Khmer

Mỗi dân tộc dọc Mekong kể về naga theo cách của mình. Người Thái và người Lào gọi vua rắn thần là Phaya Nak, hình dung naga sống dưới lòng sông, có thể hoá người, có cung điện dưới nước. Nhiều truyện dân gian vùng này nói naga đào lòng sông, tạo ra hồ và đầm, nên dòng sông uốn lượn chính là vết thân rắn bò qua. Nghe rất giống cách người Việt kể về rồng mẹ, rồng con và những địa danh mang tên rồng.

Người Khmer có một truyền thuyết nổi tiếng về nguồn gốc dân tộc: một hoàng tử từ phương xa tới lấy con gái vua naga, và vua naga uống cạn nước biển để dựng nên đất đai cho đôi vợ chồng. Đây là truyền thuyết, có nhiều dị bản, nhưng nó cho thấy naga trong văn hoá Khmer gắn với nguồn cội, giống như vị trí của Lạc Long Quân với người Việt. Cách so sánh này giúp người Việt hiểu vì sao người Khmer quý naga tới vậy.

Trong tích nhà Phật được kể ở các nước này, naga còn là con vật che chở: có chuyện vua rắn cuộn mình làm toà ngồi và xoè đầu che mưa cho Đức Phật. Vì thế ở nhiều chùa, naga canh lối vào, chạy dọc lan can, như những người bảo vệ lặng im.

Những chỗ bạn sẽ gặp naga khi đi chùa và đền

Khi đã biết hình dáng, bạn sẽ thấy naga ở rất nhiều nơi, kể cả những chỗ tưởng chỉ là đường viền trang trí:

  • Lan can bậc thang: thân rắn chạy dọc hai bên bậc đá hoặc bậc vữa, đầu ngóc lên ở chân bậc với ba, năm, bảy hay chín đầu xoè ra. Đây là hình quen nhất.
  • Mép mái chùa: các đường viền mái chùa Thái, Lào uốn lượn như thân rắn, cuối mép mái là một đầu nhọn cong vút; nhiều nơi tạo hình thành đầu naga hoặc những lưỡi lửa nhỏ như vây rắn.
  • Bờ đường đắp dẫn vào đền: ở một số khu đền cổ Khmer, lan can naga chạy dọc con đường đắp cao qua hào nước, dài như một con rắn khổng lồ nằm canh.
  • Tượng người ngồi dưới tán rắn: một hình người ngồi trên thân rắn cuộn ba tầng, phía sau là bảy đầu naga xoè làm tán.
  • Thuyền đua: mũi thuyền đua trong các lễ hội sông nước có khi tạc đầu naga.
  • Đồ thủ công: vải dệt, đồ bạc, đồ gỗ có hoạ tiết rắn uốn khúc, nhiều đầu.

Gặp lần đầu, nhiều người Việt reo lên "rồng kìa". Gọi vậy không sao, nhưng nếu đếm đầu và tìm chân, bạn sẽ thấy ngay đây là một con vật khác: nhiều đầu và không có chân.

Chuyện khuấy biển sữa và hàng tượng kéo rắn ở Angkor

Ở quần thể Angkor, naga xuất hiện trong một câu chuyện thần thoại Ấn Độ rất nổi tiếng: khuấy biển sữa. Theo truyện, các vị thần và các quỷ thần cùng kéo một con rắn thần khổng lồ quấn quanh một ngọn núi, kéo qua kéo lại để khuấy biển, tìm thứ nước giúp sống lâu. Câu chuyện này được chạm thành một bức phù điêu dài trên hành lang của đền lớn, với hàng dài các nhân vật hai bên cùng ôm thân rắn kéo co.

Ở một số cổng thành cổ trong quần thể, hai bên con đường dẫn vào có hai hàng tượng đá ngồi ôm thân rắn naga, một bên mặt hiền, một bên mặt dữ, như đang diễn lại cảnh kéo rắn khuấy biển. Đầu naga ngóc lên ở cuối hàng tượng, nhiều đầu xoè rộng. Nhiều người đi qua mà không biết, tưởng chỉ là một hàng tượng trang trí; biết câu chuyện rồi thì con đường bỗng thành một màn diễn bằng đá.

Câu chuyện khuấy biển sữa cũng giải thích vì sao naga trong mỹ thuật Khmer thường được tạc rất dài, thân căng như dây thừng: nó vừa là con vật, vừa là sợi dây khổng lồ trong truyện. Khi kể cho trẻ con, đây là truyện "kéo co của các vị thần" rất dễ nhớ, có thể kể ngắn trước khi đi.

Truyện dòng Mekong và những quả cầu lửa trên sông

Ở đoạn sông Mekong giữa Thái Lan và Lào, người dân kể rằng vào một đêm cuối mùa mưa, có những quả cầu sáng như lửa từ mặt sông bay vụt lên trời, và gọi đó là quả cầu lửa của naga. Mỗi năm vào dịp này, rất đông người ra bờ sông chờ xem. Giới khoa học đưa ra nhiều cách giải thích khác nhau, có ý kiến cho là khí từ đáy sông, có ý kiến cho là do con người tạo ra; người địa phương thì coi đó là một phần của lễ hội và niềm tin của làng.

Ở mức người xem văn hoá, điều đáng chú ý không phải chuyện thật hay giả, mà là cách một con sông lớn được kể như nơi ở của rắn thần. Người Việt đồng bằng Bắc Bộ có thuồng luồng ở vực sâu, có rồng ở hồ Tây, người Lào và người Thái có naga dưới đáy Mekong: mỗi cộng đồng sống bằng sông đều giao sông cho một con vật thần trông giữ.

Nếu có dịp đi Lào hay vùng Đông Bắc Thái Lan, bạn sẽ thấy tượng naga khổng lồ ở bờ sông, ở công viên, ở cổng chùa. Chúng thường được sơn màu rực, vảy xanh vàng, mắt đỏ, đứng thẳng nhiều đầu như canh dòng nước.

Đọc một con naga theo từng vùng

Đã quen mắt với naga, bạn sẽ bắt đầu nhận ra mỗi vùng tạc naga một kiểu. Naga trong các khu đền cổ Khmer thường có chùm đầu xoè đều như một chiếc quạt mở, các đầu dính liền nhau ở phần cổ, phía sau có một vành trang trí như vầng hào quang. Thân rắn tròn, căng, chạy thẳng dọc con đường như một sợi dây lớn. Nét tạc chắc, mặt rắn khá nghiêm.

Naga ở chùa Thái và chùa Lào về sau thì mềm và bay bổng hơn: đầu có mào cao nhọn, có khi mọc sừng, có râu, mũi hếch, vảy sơn nhiều màu và khảm thuỷ tinh lấp lánh. Thân rắn uốn lượn thành nhiều khúc dọc lan can, có chỗ cuộn hẳn thành vòng. Nhiều người Việt thấy naga Thái, Lào giống rồng hơn naga Khmer cổ, và nhiều tài liệu cũng cho rằng đây là chỗ hình rắn thần gặp ảnh hưởng của rồng Á Đông qua nhiều thế kỷ giao lưu.

Không cần thuộc từng kiểu. Chỉ cần mỗi lần gặp một con naga, tự hỏi ba câu: chùm đầu xoè đều hay mỗi đầu một hướng; có mào, có sừng, có râu không; thân căng thẳng hay uốn lượn nhiều khúc. Trả lời xong là bạn đã có một bản ghi nhỏ để so với lần sau.

Naga và rồng Việt: đặt cạnh nhau

Bảng dưới để người Việt nhìn naga qua con mắt quen nhìn rồng, theo mô tả phổ biến.

Điểm nhìnNaga (Thái, Lào, Khmer)Rồng Việt
Hình dángRắn không chân, cổ bành, nhiều đầu số lẻThân dài có vảy, bốn chân, sừng hoặc mào, râu
Nơi ở trong truyệnĐáy sông, hồ, lòng đất, cung điện dưới nướcSông biển, mây trời
Chỗ hay gặpLan can bậc thang, mép mái chùa, tượng ngồi dưới tán rắnBờ nóc đình chùa, bậc đá, xà gỗ, gốm
Vai tròGiữ nước, che chở, canh lối vàoLàm mưa, biểu tượng vua, nguồn cội
Câu chuyện nguồn cộiCó, với người Khmer (con gái vua naga)Có, Lạc Long Quân nòi rồng

Hàng cuối cùng có lẽ là thú vị nhất: hai dân tộc láng giềng đều kể mình có một tổ tiên thuộc giống loài nước, dù con vật trong truyện khác nhau. Đó là chỗ để trò chuyện, không phải để so ai hơn ai. Khi đi cùng bạn bè người Thái, người Lào hay người Khmer, hỏi họ về naga trong làng mình, rồi kể lại chuyện Lạc Long Quân, thường là một cuộc trò chuyện rất vui, vì ai cũng nhận ra trong truyện của người kia một phần truyện của mình.

Leo bậc thang có lan can rắn thần: vài lưu ý

Bậc thang naga thường dốc, nhất là ở các đền trên đồi. Mấy điều nên nhớ:

  • Mặc đồ kín vai, quá gối khi vào chùa, nhiều nơi yêu cầu cởi giày trước khi bước vào điện.
  • Không ngồi, không trèo lên thân rắn ở lan can để chụp ảnh; nhiều lan can là vữa cũ, dễ vỡ.
  • Đi buổi sáng sớm khi bậc còn mát, nắng chưa gắt, ánh xiên làm vảy rắn nổi rõ.
  • Với trẻ con, nắm tay ở bậc dốc và cho con đếm số đầu naga ở chân bậc, vừa vui vừa giữ con đi chậm.
  • Tôn trọng người đang hành lễ: đứng lùi, không chen vào khung ảnh của họ.

Leo lên tới đỉnh, quay lại nhìn xuống: thân hai con naga chạy dọc hai bên bậc, đầu ngóc ở chân, đúng như hai người canh cửa. Góc nhìn từ trên xuống là góc giúp hiểu vì sao người xưa đặt chúng ở đó. Nếu muốn chụp, đứng lệch về một bên ở bậc cao nhất, để thân naga chạy chéo khung hình từ dưới lên, ảnh sẽ có chiều sâu mà không cần chen vào lối đi của người khác.

Câu hỏi thường gặp

Naga trong tiếng Thái, tiếng Lào gọi là gì?

Người Thái và người Lào gọi vua rắn thần là Phaya Nak, hình dung naga sống dưới sông, có thể hoá người và có cung điện dưới nước. Chữ naga gốc từ tiếng Phạn, dùng chung trong nhiều ngôn ngữ vùng này.

Vì sao naga có nhiều đầu?

Trong mỹ thuật gốc Ấn Độ, số đầu nhiều thể hiện sức mạnh và địa vị của rắn thần. Naga thường có số đầu lẻ như ba, năm, bảy, chín; bảy đầu là dạng rất hay gặp ở lan can và tán che trên tượng.

Quả cầu lửa naga trên sông Mekong là gì?

Đó là hiện tượng những quả cầu sáng bay lên từ mặt sông Mekong vào một đêm cuối mùa mưa, người địa phương gọi là quả cầu lửa của naga. Giới khoa học có nhiều cách giải thích khác nhau, còn với người dân đây là một phần của lễ hội.

Khuấy biển sữa là truyện gì?

Đó là truyện thần thoại Ấn Độ kể các vị thần và quỷ thần cùng kéo một con rắn thần quấn quanh núi để khuấy biển tìm nước trường sinh. Ở Angkor, truyện được chạm thành phù điêu dài và tạc thành hàng tượng ôm thân rắn ở cổng thành.

Naga khác rồng Việt Nam ở điểm nào?

Naga là rắn không chân, cổ bành, nhiều đầu, sống dưới sông và lòng đất; rồng Việt có bốn chân, sừng hoặc mào, râu, bay giữa mây. Cả hai cùng gắn với nước và sự che chở nhưng thuộc hai dòng hình tượng khác nhau.

Đi chùa có lan can naga cần lưu ý gì?

Nên mặc đồ kín vai, quá gối, cởi giày khi vào điện nếu chùa yêu cầu, không trèo ngồi lên lan can rắn để chụp ảnh. Đi buổi sáng sớm vừa mát vừa có ánh xiên làm hoa văn vảy rắn nổi rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138