Ở hội quán người Hoa như ở Chợ Lớn, Hội An và nhiều thị tứ phía Nam, rồng nằm ở bốn chỗ dễ thấy: trên bờ nóc mái ngói men xanh với những dãy tượng gốm men màu, trên các cột đá hoặc gỗ có rồng cuốn quanh thân, trên bình phong và tường đắp nổi, và trong khám thờ, hoành, bao lam bằng gỗ chạm thếp vàng. Rồng ở đây mang đậm phong cách vùng Hoa Nam: nhiều màu, nhiều chi tiết, hay đi thành đôi tranh một hạt ngọc. Miếu ven biển phía Nam cũng có rồng đắp sành sứ trên mái theo lối gần tương tự.
Bài đi qua từng chỗ có rồng trong một hội quán, cách nhìn rồng giữa khói nhang, so rồng ở hội quán với rồng ở đình chùa người Việt, rồi rồng ở các miếu ven biển, kèm những điều cần giữ khi vào nơi đang có người đến thắp hương hằng ngày.
Hội quán là gì và vì sao nhiều rồng
Hội quán là nơi sinh hoạt chung của người Hoa cùng quê, thường lập theo nhóm người từ một vùng như Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam. Hội quán vừa là chỗ hội họp, giúp nhau làm ăn, vừa là nơi thờ các vị thần mà người cùng quê tôn kính, như Thiên Hậu, Quan Công. Vì vậy, nhiều người Việt gọi hội quán là chùa, như chùa Bà ở Chợ Lớn, dù đó không phải chùa theo nghĩa nơi tu hành của nhà Phật.
Kiến trúc hội quán theo lối của quê nhà người dựng: mái ngói ống men xanh, bờ nóc cao có gắn tượng gốm, cột đá, cột gỗ sơn đỏ, nhiều lớp gian nối nhau quanh những khoảng sân trời. Trong lối trang trí ấy, rồng là đề tài rất phổ biến, đứng cạnh phượng, lân, cá chép, cùng những tích truyện được dựng thành cảnh bằng gốm trên mái.
Đi hội quán, bạn sẽ thấy con rồng nhiều màu và nhiều chi tiết hơn rồng ở đình làng Bắc Bộ. Đó không phải hơn hay kém, mà là một truyền thống khác, sống trên đất Việt qua nhiều thế hệ người Hoa và trở thành một phần của các khu phố như Chợ Lớn, Hội An.
Nhiều hội quán đã có tuổi đời lâu, được cộng đồng góp tiền tu bổ qua nhiều lần, nên trong cùng một công trình có thể có lớp gốm cũ trên mái, cột đá cũ, cạnh những mảng sơn mới, đồ thờ mới. Không cần tách bạch lớp nào cũ lớp nào mới mới xem được; chỉ cần biết rằng hội quán là nơi đang sống, được chăm chút hằng năm, chứ không phải hiện vật đóng băng.
Những chỗ có rồng trong một hội quán
Bờ nóc mái. Trên đỉnh mái thường có hai con rồng gốm men màu chầu vào một hạt ngọc, hoặc một quả hồ lô, ở giữa. Dọc bờ nóc là những dãy tượng gốm nhỏ diễn cảnh lâu đài, nhân vật. Đứng ở sân trời, ngẩng nhìn lên, hoặc ra hẳn ngoài đường nhìn vào để thấy cả bờ nóc.
Cột rồng cuốn. Ở gian trước hoặc trước khám thờ chính, nhiều hội quán có cột đá hay cột gỗ có rồng quấn quanh thân, đầu rồng ngẩng lên ở phía trên. Đây là chỗ khách hay dừng chụp ảnh. Nhìn từ chân cột lên theo vòng thân rồng để thấy vảy và chân rồng ôm cột.
Bình phong, tường đắp. Bình phong sau cổng, tường hai bên sân hay có rồng đắp nổi, có khi khảm sành sứ, đi cùng mây và sóng. Đây là chỗ đặt ngang tầm mắt, xem chi tiết rõ nhất.
Bao lam, hoành, khám thờ. Gỗ chạm lộng sơn son thếp vàng quanh khám thờ thường có rồng uốn quanh hoa lá, nhân vật. Rất nhiều chi tiết nhỏ, cần đứng lâu và dùng mắt trước khi dùng máy ảnh.
Lư hương, đồ thờ. Lư đồng, chân đèn, chuông, trống có thể đúc hoặc vẽ rồng. Xem từ xa, không lại gần khi có người đang thắp hương.
Xem rồng giữa khói nhang
Nhiều hội quán treo những vòng nhang cuộn lớn từ trần xuống, cháy nhiều ngày. Khói nhang làm không gian mờ ảo, ánh sáng từ sân trời chiếu xuống thành từng vệt. Đẹp, nhưng cũng làm mắt cay và che bớt những con rồng trên cao. Cách xem là đứng ở chỗ ánh sáng từ sân trời chiếu xiên vào các mảng gỗ chạm, nhìn ngược về phía tối, các nét thếp vàng sẽ lóe lên rõ.
Buổi sáng sớm và chiều muộn ngày thường thường vắng hơn rằm, mùng một. Những ngày lễ của hội quán và dịp Tết Nguyên tiêu, người đến rất đông, khói nhang dày, lối đi chật. Hôm ấy hợp để cảm không khí hơn là xem chi tiết rồng. Nếu bạn muốn xem kỹ, chọn một buổi chiều ngày thường.
Người mắt nhạy hoặc trẻ nhỏ nên đứng ở sân trời hoặc gian ngoài nhiều hơn, chỉ vào gian trong một lúc. Không cần mang khẩu trang kín mít, nhưng nên tránh đứng ngay dưới những vòng nhang đang cháy vì tàn có thể rơi.
Một mẹo nhỏ: khi mắt đã quen với bóng tối trong gian thờ, khoảng một hai phút, bạn sẽ thấy nhiều chi tiết hơn hẳn lúc vừa bước vào từ ngoài nắng. Đừng vội chụp ngay. Đứng yên, để mắt điều chỉnh, rồi mới tìm con rồng trên bao lam, trên khám. Những đường thếp vàng mảnh lúc đầu tưởng là hoa lá, sau một lúc sẽ hiện ra thành vảy, thành râu rồng.
Rồng ở hội quán và rồng ở đình chùa người Việt
Đứng trước rồng ở hội quán, nhiều người thấy lạ mắt khi so với rồng ở đình chùa quê nhà. Bảng dưới tóm những khác biệt dễ thấy, theo mô tả chung.
| Điểm nhìn | Hội quán người Hoa | Đình, chùa người Việt (miền Bắc) |
|---|---|---|
| Chất liệu nổi bật | Gốm men màu trên mái, đá chạm, gỗ thếp vàng | Gỗ chạm mộc hoặc sơn son, đá xám |
| Màu sắc | Nhiều màu, xanh lục, vàng, đỏ, lam | Trầm, màu gỗ, màu đá, son và vàng |
| Bố cục quen thuộc | Đôi rồng tranh hạt ngọc, rồng cuốn cột | Rồng chầu mặt nguyệt, rồng ổ, rồng hoá lá |
| Không khí | Rực rỡ, nhiều chi tiết, gần với kiểu Hoa Nam | Mộc mạc, gần đời sống làng |
| Chỗ nên xem kỹ | Bờ nóc, cột, khám gỗ | Đầu dư, cốn, bẩy, thành bậc |
Đặt cạnh nhau như vậy để thấy mỗi cộng đồng có một con rồng của mình, chứ không để xếp hơn kém. Ở những thành phố như Sài Gòn hay Hội An, chỉ cần đi bộ một quãng là bạn có thể gặp cả hai kiểu, rất thú vị để so.
Hội quán ở Hội An và các thị tứ khác
Không chỉ ở Chợ Lớn, phố cổ Hội An cũng nổi tiếng với các hội quán của người Hoa từ nhiều vùng, nằm xen giữa những dãy nhà gỗ cổ. Ở đây, rồng xuất hiện trên cổng tam quan, trên mái ngói, trên bình phong và trong gian thờ, có nơi còn có tượng rồng đắp khảm sành sứ đặt trong sân hoặc bên hồ nước nhỏ, được khách rất hay chụp ảnh. Mỗi hội quán một phong cách, tuỳ vùng quê của người lập.
Ở các thị tứ khác ở miền Tây Nam Bộ và dọc duyên hải miền Trung, nhiều nơi cũng có hội quán, miếu người Hoa nhỏ hơn, mái thấp, nhưng vẫn giữ những chi tiết quen: cặp rồng gốm trên nóc, cột rồng cuốn trước gian thờ. Đi qua một thị trấn lạ, nhìn lên mái thấy hai con rồng gốm chầu hạt ngọc, nhiều khả năng đó là một hội quán hoặc miếu của cộng đồng người Hoa nơi ấy.
Nếu đi Hội An, chọn đi bộ một vòng qua vài hội quán vào buổi sáng, khi phố còn vắng, rồi quay lại nơi bạn thích nhất vào cuối chiều để xem rồng trong một ánh sáng khác. Nhiều người nhận ra rằng con rồng gốm trên mái buổi sáng xanh mát, cuối chiều lại ngả vàng ấm, như hai con rồng khác nhau.
Rồng ở các miếu ven biển phía Nam
Dọc bờ biển miền Trung và Nam Bộ có nhiều miếu, lăng của cư dân làm nghề biển, như lăng thờ cá Ông, miếu Bà, miếu thờ các vị thần biển. Kiến trúc những nơi này thường nhỏ, mái thấp, nhưng trên bờ nóc hay có cặp rồng đắp vữa khảm sành sứ nhiều màu, đầu rồng ở hai góc mái, chầu vào một hạt ngọc hoặc mặt trời. Lối làm có nét gần với cả rồng thời Nguyễn lẫn rồng ở hội quán người Hoa.
Những con rồng trên miếu biển thường được sơn lại, khảm lại nhiều lần vì gió muối ăn mòn nhanh. Vì vậy màu thường tươi, mảnh sành mới. Xem để thấy con rồng gắn bó với người đi biển thế nào, không nên lấy để so dáng các thời.
Nếu ghé miếu biển vào mùa lễ cầu ngư, bạn có thể thấy thêm thuyền rồng, cờ, đồ lễ. Đó là lúc của người địa phương; đứng xem từ xa, xin phép trước khi chụp người, không chen vào nghi lễ. Ngày thường thì miếu vắng, có khi chỉ có một người trông coi, xin phép là được vào xem.
Giữ phép khi vào hội quán và miếu
Hội quán và miếu là nơi người ta đến thắp hương hằng ngày, không phải điểm tham quan thuần tuý. Mấy điều nên giữ:
- Mặc gọn, kín vai gối; giọng nói nhỏ, không gọi nhau to trong gian thờ.
- Không đi ngang trước mặt người đang thắp hương, đứng sang bên đợi họ xong.
- Không sờ cột rồng, không vịn tay vào đầu rồng đá, không đặt túi lên bệ, lên lư.
- Hỏi trước khi chụp gian thờ chính; không bật đèn chớp; không chụp cận mặt người đang lễ.
- Không tự ý thắp hương vào lư khi không biết lệ của nơi đó; hỏi người trông coi nếu muốn thắp.
- Với trẻ nhỏ, giữ con ở bên mình, tránh xa lư hương, vòng nhang và nến đang cháy.
Ở nhiều hội quán, người trông coi là người lớn tuổi trong cộng đồng, có khi nói tiếng Hoa nhiều hơn tiếng Việt. Một nụ cười và lời xin phép ngắn gọn vẫn đủ để họ hiểu bạn đến để xem và trân trọng nơi này.
Câu hỏi thường gặp
Hội quán người Hoa thường có rồng ở những chỗ nào?
Rồng thường ở bờ nóc mái với tượng gốm men màu, trên cột đá hoặc cột gỗ rồng cuốn, trên bình phong, tường đắp nổi và trong khám thờ, bao lam gỗ chạm thếp vàng. Lư đồng, chuông, trống cũng có thể có rồng.
Lưỡng long tranh châu là gì?
Đó là bố cục hai con rồng quay về một hạt ngọc ở giữa, rất quen thuộc trong trang trí của người Hoa, hay gặp trên bờ nóc hội quán. Ở đình chùa người Việt, bố cục gần giống thường được gọi là lưỡng long chầu nguyệt.
Vì sao rồng ở hội quán nhiều màu hơn rồng ở đình làng?
Hội quán theo lối kiến trúc vùng Hoa Nam, dùng nhiều gốm men màu và gỗ thếp vàng nên rồng rực rỡ. Đình làng Bắc Bộ chủ yếu dùng gỗ chạm và đá, màu trầm hơn. Đó là hai truyền thống khác nhau, không hơn kém.
Đi hội quán ở Chợ Lớn nên chọn lúc nào?
Chiều muộn ngày thường thường vắng, ánh sáng từ sân trời chiếu xiên đẹp, dễ xem chi tiết. Ngày rằm, mùng một và các dịp lễ lớn rất đông, hợp để cảm không khí hơn là xem rồng kỹ.
Có được chụp ảnh trong hội quán không?
Phần lớn hội quán cho chụp ở sân và gian ngoài, nhưng nên hỏi trước khi chụp gian thờ chính. Không bật đèn chớp và không chụp cận người đang thắp hương.
Rồng trên miếu ven biển có gì khác?
Miếu biển thường nhỏ, rồng đắp vữa khảm sành sứ nhiều màu trên bờ nóc, chầu vào hạt ngọc hoặc mặt trời. Do gió muối ăn mòn nên rồng hay được làm lại, màu tươi, không nên dùng để đoán thời.