Ở chùa cổ Việt Nam, rồng thường nằm ở bốn chỗ: thành bậc đá dẫn lên nền điện, bệ đá hoặc bệ gỗ đặt tượng, trán và diềm của những tấm bia đá ngoài sân, và trên các đồ thờ như nhang án, cửa võng, khám. Ở một số chùa còn có rồng cuốn cột, rồng đắp trên mái. Phần đá là nơi đáng xem nhất vì bền, ít bị thay, nhiều khi còn giữ được lớp chạm từ rất sớm.
Bài đi lần lượt qua từng chỗ: xem thành bậc thế nào, bệ tượng nhìn ra sao, đọc hình trên bia đá, rồng trên cột và đồ thờ, rồi so sánh rồng ở chùa với rồng ở đình. Kèm theo là những điều hay nhầm và một cách đi vòng quanh chùa để không bỏ sót.
Thành bậc đá: con rồng nằm dọc lối lên
Ở nhiều chùa cổ miền Bắc, nhất là những chùa dựng trên sườn đồi hoặc trên nền cao, lối lên điện có những bậc đá. Hai bên bậc là thành bậc, tức hai khối đá chạy dọc theo dốc, được chạm thành thân rồng. Đầu rồng thường nằm ở phía dưới, ngẩng lên hoặc nhìn ra; thân uốn khúc chạy dọc lên trên, đuôi ở đầu dốc. Nhiều tài liệu phổ biến cho rằng một số thành bậc rồng đá ở các chùa vùng Kinh Bắc và đồng bằng sông Hồng thuộc thời Lý, Trần, nhưng cũng có không ít thành bậc là đồ làm sau, khi chùa được trùng tu.
Cách xem thành bậc là đứng ở chân bậc trước, hơi chếch sang một bên, nhìn cả thân rồng chạy lên. Sau đó ngồi xuống, ngang tầm đầu rồng, nhìn kỹ mắt, mũi, hàm, râu và những đao mây, đao lửa quanh đầu. Cuối cùng đi lên dọc theo thân, để ý cách người thợ chạm vảy: vảy dày hay thưa, sâu hay nông, chạy đều hay biến thành lá, thành sóng.
Một điều thú vị là thành bậc ở chùa thường hai bên đối xứng, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy hai con không giống hệt nhau. Có khi một con mòn hơn vì nằm phía đón mưa, có khi nét chạm khác nhau vì hai người thợ làm. So hai bên với nhau là bài tập nhìn rất hay.
Ở những chùa miền Trung và miền Nam, lối lên điện thường thấp hơn, bậc ít, và thành bậc nhiều khi là rồng đắp vữa, gắn sành sứ chứ không phải đá chạm liền khối. Dáng rồng ở đó cũng khác: đầu to, mắt lồi, vảy rõ, thân uốn nhiều vòng, gần với kiểu rồng thời Nguyễn mà bạn sẽ gặp lại ở cố đô Huế. Nhận ra sự khác nhau này giúp bạn không ngạc nhiên khi đi từ chùa Bắc vào chùa Nam.
Bệ tượng và chân cột: nhìn thấp xuống
Bệ tượng đá. Tượng thờ ở chùa thường đặt trên một bệ. Ở những chùa cổ, bệ có thể bằng đá, chạm nhiều tầng: hoa sen ở trên, sóng nước, mây, đôi khi có rồng uốn quanh các mặt bệ. Đây là chỗ người xem dễ bỏ qua nhất, vì mắt hay nhìn lên tượng mà quên nhìn xuống chân.
Bệ gỗ, khám thờ. Ở những chùa có bệ gỗ sơn son, rồng thường chạm ở hai bên khám hoặc ở diềm trước, quay đầu vào giữa. Lớp sơn có thể mới, nhưng nét chạm gỗ bên dưới đôi khi cũ hơn.
Chân tảng cột. Chân tảng là khối đá kê dưới chân cột gỗ. Phần nhiều chạm hoa sen, nhưng một vài nơi có hoa văn khác. Không phải chân tảng nào cũng có rồng, nhưng cúi nhìn một chút có khi lại bất ngờ.
Cách nhìn. Đứng lùi một bước, cúi thấp người, dùng đèn rọi xiên từ một bên. Không chạm tay, không đặt túi hay mũ lên bệ. Nếu bệ nằm trong khu thờ chính, chỉ xem khi không có người đang lễ.
Đừng tự kết luận về tuổi. Bệ tượng có thể được dời từ nơi khác về, có thể thay mới khi trùng tu. Thông tin trên tấm giới thiệu của chùa hoặc lời người trông coi đáng tin hơn việc tự đoán theo dáng rồng.
Bia đá ngoài sân: đọc trán bia và diềm bia
Nhiều chùa có bia đá dựng ngoài sân, trong nhà bia hoặc dọc hành lang. Bia ghi việc dựng chùa, trùng tu, công đức. Bạn không cần đọc được chữ Hán trên bia mới xem được rồng. Phần rồng thường nằm ở trán bia, tức phần đỉnh bia hình vòm hoặc hình chữ nhật, và ở diềm bia, tức hai đường viền chạy dọc hai bên mặt bia.
Trán bia hay chạm cảnh hai rồng chầu vào một vòng tròn ở giữa, kiểu lưỡng long chầu nhật hoặc chầu nguyệt. Có bia chạm một con rồng uốn quanh, có bia chỉ có mây và hoa lá. Diềm bia thường là những con rồng nhỏ uốn lượn nối nhau, hoặc dây lá cuốn, sóng nước. Một số bia đặt trên lưng rùa đá, gọi là bia rùa; rùa đội bia là đề tài riêng, không phải rồng, nhưng nhiều người hay gọi chung.
Xem trán bia, bạn nên đứng chếch, tránh nhìn thẳng vì mặt đá phẳng và ánh sáng phẳng sẽ làm nét chạm chìm mất. Buổi sáng hoặc chiều, khi nắng chiếu xiên qua mặt bia, các con rồng trên trán bia hiện lên rõ nhất. Bia nằm trong nhà bia tối thì dùng đèn rọi từ trên xuống, chếch một góc.
Rồng ở chùa và rồng ở đình: so cạnh nhau
Nhiều người đi một ngày cả chùa lẫn đình và thấy hai nơi rồng khác hẳn. Bảng dưới tóm những điểm khác nhau hay gặp, theo mô tả chung, không phải luật tuyệt đối cho mọi di tích.
| Điểm nhìn | Ở chùa cổ | Ở đình làng |
|---|---|---|
| Chất liệu đáng xem nhất | Đá: thành bậc, bệ, bia | Gỗ chạm: đầu dư, cốn, bẩy, xà |
| Không khí của con rồng | Trang nghiêm, chừng mực, đi kèm sen, sóng nước | Tự do, dân dã, đi kèm cảnh sinh hoạt làng |
| Bố cục | Đối xứng hai bên lối lên, chầu vào giữa | Hay có rồng ổ, người cưỡi rồng, rồng hoá lá |
| Chỗ dễ bỏ sót | Bệ tượng, chân tảng, diềm bia | Góc tối sát mái, mặt sau các cốn |
| Lớp muộn hay gặp | Rồng cuốn cột, rồng đắp mái | Rồng đắp trên nóc, bình phong |
Bảng này chỉ để định hướng mắt nhìn. Có chùa có gỗ chạm rất đẹp, có đình giữ được bia và bậc đá cổ. Điều quan trọng là biết rằng mỗi loại công trình có chỗ đáng xem khác nhau, đến nơi thì tìm đúng chỗ ấy trước.
Rồng trên cột, mái và đồ thờ
Ngoài phần đá, ở chùa còn có những con rồng mà khách hay chụp nhiều nhất nhưng lại thường là lớp muộn:
- Rồng cuốn cột. Những con rồng đắp hoặc tạc quấn quanh cột trước chính điện hay cổng tam quan rất bắt mắt. Ở nhiều nơi đây là phần làm trong những đợt tu bổ gần đây. Đẹp để ngắm, nhưng không nên lấy làm mẫu rồng cổ.
- Rồng trên bờ nóc, đầu đao. Cặp rồng chầu mặt nguyệt hoặc chầu bánh xe pháp luân trên nóc chùa khá phổ biến. Như ở đình, mái là phần hay được làm lại.
- Nhang án, cửa võng. Gỗ chạm sơn son thếp vàng, rồng chầu hai bên. Đây là đồ thờ, có món cũ, có món mới; nếu chùa có thuyết minh thì đọc phần đó.
- Chuông, khánh. Quai chuông đồng ở nhiều chùa đúc thành hình rồng, có khi hai đầu rồng quay lưng vào nhau. Ngước lên gác chuông, nếu được phép, để xem quai chuông.
Xem lớp muộn không có gì sai. Nó cho thấy con rồng vẫn sống trong tay thợ hôm nay. Chỉ cần biết phân biệt để khỏi so rồng cuốn cột mới đắp với rồng đá trên thành bậc rồi kết luận về một thời nào đó.
Hay nhầm khi xem rồng ở chùa
Mấy chỗ người đi chùa lần đầu hay hiểu sai, kèm cách nhìn lại:
- Nhầm rắn, sóng nước thành rồng. Ở bệ tượng và diềm bia, những dải sóng nước cuộn tròn hoặc dây lá uốn có thể trông như thân rồng. Hãy tìm cho ra đầu: không có đầu, mắt, hàm thì đó là hoa văn chứ chưa phải rồng.
- Nhầm sư tử đá, nghê với rồng. Ở cổng và sân chùa hay có đôi sư tử đá hoặc nghê ngồi chầu. Chúng có bờm, có đầu gần giống rồng nhưng thân ngắn, ngồi trên bốn chân. Rồng thì thân dài uốn khúc.
- Cho rằng rồng càng to càng cổ. Nhiều con rồng to nhất trong chùa lại là phần mới đắp. Rồng cổ trên đá thường không lớn, nét mòn, chạm nông hơn.
- Đếm số móng để định thời. Số móng không phải luật tuyệt đối, nhất là ở chùa làng. Dáng thân, đầu và mây đi kèm đáng tin hơn.
- Tin hết vào lời truyền miệng. Mỗi chùa có những câu chuyện riêng về con rồng của mình. Nghe để biết, nhưng phân biệt chuyện kể với điều được ghi trong hồ sơ di tích.
Khi không chắc, cứ ghi lại điều mình thấy và điều người ta kể, đánh dấu chỗ nào là chuyện kể. Về sau đọc thêm sách hoặc ghé bảo tàng, bạn sẽ tự đối chiếu được.
Một vòng quanh chùa để không bỏ sót
Chùa cổ thường có nhiều lớp nhà nối nhau: tam quan, sân, tiền đường, thượng điện, nhà tổ, gác chuông. Thứ tự dưới đây giúp bạn xem đủ mà không đi lại nhiều lần.
- Ở tam quan: nhìn mái cổng, đầu đao, các con giống đắp; nếu cổng có cột thì xem cột.
- Ở sân: tìm bia đá, nhà bia, xem trán và diềm bia; nhìn lên mái chính điện từ xa.
- Ở lối lên điện: dừng ở chân bậc, xem thành bậc rồng đá cả hai bên, ngồi xuống xem đầu rồng.
- Trong tiền đường: nhìn lên nhang án, cửa võng, đầu dư; cúi xuống xem chân tảng.
- Trước thượng điện: đứng ngoài xem bệ tượng, khám thờ; không bước vào khi chưa được phép.
- Ra gác chuông và nhà tổ nếu được mở: xem quai chuông, đồ thờ, bia trong nhà tổ.
Cả vòng mất chừng một giờ nếu đi chậm. Nếu chùa rộng, có nhiều dãy nhà, hãy hỏi người trong chùa xem chỗ nào khách được đi, chỗ nào là khu nhà ở của nhà chùa, để khỏi đi lạc vào nơi không dành cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Thành bậc rồng đá ở chùa là gì?
Đó là hai khối đá chạy dọc hai bên lối bậc dẫn lên nền điện, được chạm thành thân rồng uốn khúc, đầu thường ở phía dưới. Đây là một trong những chỗ đáng xem nhất ở chùa cổ vì đá bền và ít bị thay.
Rồng trên trán bia đá thường chạm thế nào?
Hay gặp nhất là hai rồng chầu vào một vòng tròn ở giữa, kiểu lưỡng long chầu nhật hoặc chầu nguyệt, xung quanh là mây. Diềm hai bên bia thường là rồng nhỏ uốn nối nhau hoặc dây lá cuốn.
Rồng cuốn cột ở chùa có phải rồng cổ không?
Nhiều khi không. Ở không ít chùa, rồng đắp hoặc tạc quấn quanh cột là phần làm trong các đợt tu bổ gần đây. Muốn xem dáng rồng sớm, nên tìm ở thành bậc, bệ và bia đá.
Có được ngồi lên thành bậc rồng đá để chụp ảnh không?
Không nên. Ngồi, dựa hay vịn tay lâu ngày làm mặt đá mòn và đen bóng, các nét mảnh như râu và vảy rồng mất dần. Hãy chụp ảnh đứng bên cạnh, cách hiện vật một bước chân.
Vì sao rồng ở chùa trông khác rồng ở đình làng?
Chùa là nơi tu hành nên rồng thường chừng mực, đi với hoa sen và sóng nước, bố cục đối xứng. Đình là nhà chung của làng, thợ làng chạm tự do hơn nên rồng hay dân dã, có rồng ổ, có người cưỡi rồng.
Nên đến chùa xem rồng đá vào lúc nào trong ngày?
Buổi sáng hoặc cuối chiều, khi nắng chiếu xiên qua mặt đá, nét chạm nổi khối rõ nhất. Ngày nhiều mây ánh sáng dịu, chụp ít bị loá, cũng là lúc dễ xem chi tiết.