Trong mỹ thuật và lời chúc của người Việt, rồng hay đi cặp với hai con: với phượng thành cặp long phượng, tượng trưng cho đôi lứa, âm dương, vua và hoàng hậu, nên xuất hiện nhiều trong đám cưới; với hổ thành cặp long hổ, tượng trưng cho sức mạnh, cho mây và gió, hay gặp trong thành ngữ và cách nói về tài năng ngang nhau. Ngoài hai cặp này, rồng còn đi với cá chép, với ngọc và đứng đầu bộ bốn long, lân, quy, phụng.
Bài lần lượt giải nghĩa cặp rồng – phượng và cách nhận ra từng con khi chúng đứng cạnh nhau, rồi tới cặp rồng – hổ, những cặp nhỏ hơn như rồng – cá chép, rồng – ngọc, và bộ tứ linh ở mức ý nghĩa văn hoá. Cuối bài là các lời chúc có rồng thường dùng và cách cùng con tìm các cặp đôi này giữa phố chợ hoa ngày Tết.
Rồng và phượng: cặp đôi quen nhất
Phượng, hay phụng, là loài chim tưởng tượng đứng đầu các loài có cánh, như rồng đứng đầu loài có vảy. Khi đặt cạnh nhau, rồng và phượng thường được hiểu theo cặp âm dương: rồng là dương, phượng là âm. Trong cung đình, cặp ấy ứng với vua và hoàng hậu; xuống tới đời thường, nó thành chồng và vợ. Vì thế hình rồng phượng xuất hiện dày đặc trong đám cưới: trên thiệp, trên phông cưới, trên khăn trải bàn, trên đôi nến lớn đặt ở bàn thờ ngày rước dâu mà nhiều nơi gọi là nến long phụng.
Lời chúc "long phụng trình tường", nghĩa là rồng phượng hiện điềm lành, hay được viết trên thiệp mừng cưới hoặc nói trong lời chúc. Nghĩa giản dị: mong đôi vợ chồng hoà hợp, gia đình êm ấm. Câu này gốc chữ Hán, nhưng người Việt dùng quen tới mức nhiều người nói mà không cần dịch.
Cũng có cách nói "rồng phượng" để khen một đôi trai tài gái sắc, hay chuyện "đẹp đôi như rồng với phượng". Ở đây không còn gắn với vua chúa nữa, chỉ còn lại ý đôi lứa xứng nhau. Đó là cách một biểu tượng cung đình đi vào đời thường: giữ hình, đổi nghĩa cho gần với mọi nhà.
Nhận ra rồng và phượng khi chúng đứng cạnh nhau
Trên đồ cưới, tranh, đèn lồng, rồng và phượng hay được vẽ đối nhau, có khi cuốn vào nhau quanh một viên ngọc hay một vòng tròn. Bảng dưới giúp bạn nhận ra từng con ở mức người xem.
| Chỗ nhìn | Rồng | Phượng |
|---|---|---|
| Thân | Dài, uốn nhiều khúc, phủ vảy | Thân chim, ngắn gọn, cổ cong |
| Đầu | Có mào hoặc sừng, râu dài, miệng há | Mỏ chim, mào nhỏ, mắt dài |
| Chân | Bốn chân có móng | Hai chân chim, nhiều khi giấu sau cánh |
| Đuôi | Đuôi rắn hoặc toả vây, có khi hoá mây | Đuôi dài nhiều dải, uốn như dải lụa |
| Thường đứng phía | Nhiều khi bên trái người xem | Nhiều khi bên phải người xem |
Vị trí trái phải chỉ là cách bày hay gặp, không phải quy định cố định, nên đừng dựa vào đó để kết luận. Chi tiết chắc nhất để phân biệt vẫn là chân và mỏ: rồng có bốn chân có móng, phượng có mỏ chim. Trẻ nhỏ nhìn hai chi tiết này là nhận ra ngay. Trên những món đồ làm nhanh như đèn lồng, thiệp in hàng loạt, phượng có khi được vẽ giống gà trống hay chim công; cứ nhìn đuôi nhiều dải mềm là đoán được người làm muốn vẽ phượng.
Rồng và hổ: cặp của sức mạnh, mây và gió
Nếu rồng – phượng là cặp đôi lứa, thì rồng – hổ là cặp của sức mạnh. Rồng làm chủ trời và nước, hổ làm chủ núi rừng; một con đứng đầu muông thú tưởng tượng, một con đứng đầu muông thú có thật trong hình dung của người xưa. Có một câu chữ Hán thường được dẫn từ sách cổ, dịch ra là "mây theo rồng, gió theo hổ": rồng xuất hiện thì có mây, hổ xuất hiện thì có gió. Câu này về sau được dùng để nói những người cùng chí hướng tìm tới nhau, như mây tìm rồng.
Trong lời nói, cặp rồng – hổ hay đi với chuyện tranh tài: "long tranh hổ đấu" là hai bên cùng mạnh giành nhau. Trong mỹ thuật, rồng và hổ ít khi được vẽ cuốn vào nhau như rồng và phượng, mà thường đối đầu hoặc đứng ở hai vị trí khác nhau. Ở đình làng Bắc Bộ, hổ hay xuất hiện dưới dạng mặt thú nhìn thẳng gắn ở trán cửa, đầu bờ nóc, còn rồng uốn trên mái, hai con không chung một khung.
Với trẻ, cặp rồng – hổ dễ hiểu theo kiểu "hai bạn khoẻ nhất": một bạn bay trên trời, một bạn chạy trong rừng. Khi xem tranh, bạn có thể hỏi con xem con vật nào mạnh hơn, và trả lời "không ai thắng ai cả, mỗi bạn giỏi một nơi", đúng tinh thần của cặp đôi này.
Những cặp nhỏ hơn hay gặp
Rồng và cá chép. Tương truyền cá chép vượt cửa Vũ Môn thì hoá rồng. Trên tranh dân gian, đồ gốm, đồ chơi Trung thu, hình cá chép nhảy lên cạnh một con rồng nhỏ là lời chúc học hành đỗ đạt, vượt khó. Đây là cặp "trước và sau": cá là bản thân hôm nay, rồng là điều mong đạt tới.
Rồng và ngọc. Rồng hay được vẽ đuổi theo hoặc ngậm một viên ngọc tròn, quanh ngọc có lửa. Hai con rồng đối nhau quanh một viên ngọc hay một mặt tròn trên bờ nóc đình chùa là đề tài quen. Ngọc được giải thích theo nhiều cách: mặt trời, mặt trăng, viên ngọc quý, tuỳ tài liệu.
Rồng và mây. Rồng gần như không bao giờ đứng một mình mà luôn có mây đi kèm, có khi mây quá nhiều tới mức thân rồng chỉ lộ ra từng khúc. Cụm "rồng mây" vì thế vừa là đề tài trang trí vừa là một hình ảnh trong thành ngữ về thời vận. Người xem nhìn kỹ sẽ thấy mây mỗi thời một kiểu, có thời là những đám mây xoắn như nấm, có thời là những dải dài như lửa.
Rồng và phượng trên mái đình, đồ thờ và đồ gốm
Không chỉ có ở đám cưới, cặp rồng – phượng còn xuất hiện ở đình chùa, đồ thờ và đồ gốm. Trên bờ nóc, bờ dải của một số đình chùa, bên cạnh đôi rồng chầu ở giữa, phượng được đắp ở các góc hoặc trên đầu đao. Trên cửa võng, nhang án sơn son thếp vàng, rồng thường chiếm khoảng giữa, phượng chầu hai bên hoặc nằm ở các ô phụ. Rồng gần như luôn là con chính, phượng làm nền và làm cân.
Trên gốm, nhất là gốm vẽ lam, rồng và phượng có khi được vẽ trên hai mặt của cùng một chiếc bình hay chiếc đĩa. Xoay chậm chiếc bình trong tủ kính bảo tàng, bạn sẽ thấy mặt này một con rồng cuộn trong mây, mặt kia một con phượng xoè đuôi giữa hoa lá. Nét vẽ phượng thường mềm và nhiều đường cong nhỏ hơn rồng.
Một mẹo khi đi xem: đứng trước một bộ đồ thờ hay một mái đình, tìm con rồng trước, rồi đi tìm phượng quanh nó. Nếu có cả hai, bạn đang nhìn một cặp âm dương; nếu chỉ có rồng, có thể đó là đôi rồng chầu, một đề tài khác. Sự có mặt hay vắng mặt của phượng nói nhiều về ý người làm. Trên đồ thờ ở nhà thờ họ, cặp rồng phượng cũng hay gặp, phần lớn như một hình trang trí trang trọng, người trong họ ít khi đặt thêm ý nghĩa riêng.
Long, lân, quy, phụng: bộ bốn ở mức ý nghĩa
Khi thêm lân và rùa vào cặp rồng – phượng, ta có bộ bốn con vật mà người Việt quen gọi là tứ linh: long, lân, quy, phụng. Rồng đứng đầu, gắn với nước, với uy lực; lân gắn với điều lành, với lòng nhân; rùa gắn với sự bền lâu, trường thọ; phượng gắn với cái đẹp, với đức hạnh. Đây là cách hiểu phổ biến trong sách văn hoá phổ thông, mỗi tài liệu nhấn một ý khác nhau đôi chút.
Bộ bốn này xuất hiện ở nhiều nơi: trên mái đình, mái chùa, trên bình phong, trên đồ thờ, trên tranh, trên đồ gốm, và cả trong tên những cồn đất trên sông Tiền. Người xem không cần nhớ "đúng" vị trí của từng con, vì mỗi công trình bày một kiểu. Điều đáng nhớ là cả bốn đều là con vật mang điềm lành, và rồng luôn được kể đầu tiên.
Có một điểm thú vị cho người hay để ý: trong bộ bốn, chỉ có rùa là con vật có thật, ba con kia đều tưởng tượng. Có lẽ vì thế rùa hay được đặt ở chỗ "nặng" nhất, như đội bia đá ở văn miếu, đình chùa, còn rồng, lân, phượng thì bay lượn trên mái.
Lời chúc có rồng thường dùng
Hình rồng đi kèm nhiều lời chúc trong năm. Dưới đây là mấy câu quen, xếp theo dịp, để bạn dùng đúng chỗ hoặc hiểu khi đọc trên thiệp, trên câu đối.
- Đám cưới: "long phụng trình tường", "rồng phượng sum vầy", mong đôi vợ chồng hoà hợp.
- Thi cử, đầu năm học: "cá chép hoá rồng", "vượt Vũ Môn", mong đỗ đạt, tiến bộ.
- Đầu năm, khai trương: "rồng mây gặp hội", mong gặp thời, gặp người hợp ý.
- Năm Thìn: những lời chúc mượn hình rồng như "rồng bay lên", gợi ý sự khởi sắc, không gắn với chuyện may rủi theo tuổi.
- Mừng thọ: ít dùng rồng, hay dùng rùa, tùng, hạc; nếu có tứ linh thì rùa được nhấn mạnh.
Ngày Tết, phố chợ hoa treo nhiều đèn lồng giấy hình rồng, hình phượng, có khi cả hai đối nhau trên cùng một dây. Đi chợ cùng con, bạn có thể đố con tìm "một đôi rồng phượng" và "một con rồng đứng một mình", rồi hỏi con đôi nào hợp treo ở đám cưới, con nào hợp treo ngày Tết. Không có đáp án đúng sai, chỉ cần con nhìn kỹ chân, mỏ và đuôi.
Câu hỏi thường gặp
Long phượng tượng trưng cho điều gì?
Long phượng là cặp rồng và phượng, tượng trưng cho âm dương, cho vua và hoàng hậu trong cung đình, và cho vợ chồng trong đời thường. Vì vậy hình rồng phượng hay xuất hiện trong đám cưới.
Long phụng trình tường nghĩa là gì?
Long phụng trình tường nghĩa là rồng phượng hiện điềm lành, một lời chúc gốc chữ Hán thường dùng trong đám cưới. Ý chúc đôi vợ chồng hoà hợp, gia đình êm ấm.
Làm sao phân biệt rồng và phượng trên đồ cưới?
Nhìn chân và mỏ là chắc nhất: rồng có bốn chân có móng và thân dài phủ vảy, phượng có mỏ chim, hai chân và đuôi dài nhiều dải. Vị trí trái phải chỉ là cách bày hay gặp, không cố định.
Mây theo rồng, gió theo hổ nghĩa là gì?
Đây là câu chữ Hán thường được dẫn từ sách cổ, nói rồng xuất hiện thì có mây, hổ xuất hiện thì có gió. Về sau câu này được dùng để nói những người cùng chí hướng tự tìm tới nhau.
Tứ linh gồm những con nào và con nào có thật?
Tứ linh gồm long, lân, quy, phụng, tức rồng, lân, rùa và phượng. Trong bốn con chỉ có rùa là có thật, ba con còn lại là con vật tưởng tượng mang điềm lành.
Rồng và hổ có hay được vẽ chung với nhau không?
Ít khi cuốn vào nhau như rồng và phượng. Rồng và hổ thường đứng đối đầu hoặc ở hai vị trí khác nhau, như hổ dạng mặt thú ở trán cửa đình còn rồng uốn trên mái.