Giờ Thìn là khoảng từ 7 giờ tới 9 giờ sáng, giờ thứ năm trong mười hai giờ của một ngày đêm theo cách tính xưa, mỗi giờ dài bằng hai tiếng đồng hồ bây giờ. Tháng Thìn là tháng ba âm lịch, vì tháng Giêng mang chi Dần. Ngày Thìn thì cứ mười hai ngày quay lại một lần và được ghi sẵn trên nhiều tờ lịch treo tường. Cả ba đều chỉ là cách gọi tên khoảng thời gian, con rồng được gán vào cho dễ nhớ.
Bài đi lần lượt: bảng đổi mười hai giờ sang giờ đồng hồ, cái buổi sáng mang tên giờ Thìn trông ra sao ở một thị trấn ven sông, vì sao khoảng giờ đó lại gắn với rồng, rồi tới tháng Thìn, ngày Thìn. Cuối bài là những chỗ hay nhầm khi đọc giờ xưa trong truyện, trong phim cổ trang, và cách kể cho con nghe người ngày xưa xem giờ thế nào khi chưa có đồng hồ.
Mười hai giờ trong một ngày đêm
Người xưa chia một ngày đêm thành mười hai giờ, đặt tên theo mười hai địa chi, bắt đầu từ giờ Tý quanh nửa đêm. Mỗi giờ xưa bằng hai tiếng đồng hồ. Bảng dưới là cách đổi phổ biến, theo giờ đồng hồ thông thường.
| Giờ xưa | Giờ đồng hồ | Con giáp gán vào |
|---|---|---|
| Tý | 23 giờ – 1 giờ | Chuột |
| Sửu | 1 giờ – 3 giờ | Trâu |
| Dần | 3 giờ – 5 giờ | Hổ |
| Mão | 5 giờ – 7 giờ | Mèo |
| Thìn | 7 giờ – 9 giờ | Rồng |
| Tỵ | 9 giờ – 11 giờ | Rắn |
| Ngọ | 11 giờ – 13 giờ | Ngựa |
| Mùi | 13 giờ – 15 giờ | Dê |
| Thân | 15 giờ – 17 giờ | Khỉ |
| Dậu | 17 giờ – 19 giờ | Gà |
| Tuất | 19 giờ – 21 giờ | Chó |
| Hợi | 21 giờ – 23 giờ | Lợn |
Mẹo nhớ: giờ Ngọ là giữa trưa, giờ Tý là giữa đêm, hai mốc đối nhau. Đếm lùi từ giờ Ngọ hai bước là tới giờ Thìn, tức buổi sáng khi người ta đã ăn sáng xong và bắt tay vào việc. Nhiều sách còn chia mỗi giờ thành hai nửa gọi là "đầu giờ" và "chính giờ", nhưng người thường chỉ cần nhớ khoảng hai tiếng là đủ.
Buổi sáng mang tên giờ Thìn trông ra sao
Thử hình dung một thị trấn ven sông ở miền Tây. Giờ Mão, khoảng năm sáu giờ, trời mới hửng, sương còn trên mặt nước, ghe xuồng lục tục ra chợ. Tới giờ Thìn, bảy tám giờ, nắng đã lên khỏi rặng dừa, sương tan, chợ đã đông nhất, quán cà phê ven sông kín chỗ, trẻ con đã tới trường. Giờ Thìn là quãng ngày bắt đầu chạy hết tốc lực, không còn là bình minh mà cũng chưa tới trưa.
Đứng ở bến sông lúc đó, nếu ngẩng lên mái một ngôi miếu nhỏ ven bờ, nhiều khi bạn sẽ gặp đôi rồng đắp vữa hoặc khảm mảnh sành trên bờ nóc, đầu quay vào giữa. Nắng giờ Thìn chiếu xiên, làm các mảnh sành lấp lánh rõ nhất trong ngày; tới trưa nắng đứng, rồng trông phẳng hơn. Đó là một mẹo nhỏ cho người thích chụp ảnh hoa văn: buổi sáng giờ Thìn và chiều giờ Thân là hai quãng ánh sáng đẹp cho rồng trên mái.
Trong văn chương và chuyện kể, giờ Thìn thường xuất hiện như mốc của việc công: buổi chầu, giờ khai hội, giờ xuất phát. Bạn đọc thấy "đúng giờ Thìn thì làm lễ" thì hiểu là buổi sáng, sau khi mọi người đã tề tựu, không phải lúc gà gáy.
Vì sao khoảng giờ ấy gắn với con rồng
Con vật được gán theo thứ tự, không theo giờ. Trước hết, giờ Thìn mang con rồng vì nó là chi thứ năm, giống năm Thìn và tháng Thìn. Hệ địa chi dùng chung cho năm, tháng, ngày, giờ, nên con vật đi theo chữ, không phải người xưa quan sát giờ rồi mới chọn con.
Một cách giải thích dân gian theo tập tính con vật. Có một lối giải thích lưu truyền khá rộng cho cả mười hai giờ: giờ Tý chuột hay ra kiếm ăn, giờ Dần hổ dữ nhất, giờ Dậu gà lên chuồng. Tới giờ Thìn, buổi sáng hay có sương, mây thấp, nên người ta nói đó là lúc rồng cuộn mây làm mưa. Cách giải thích này ra đời sau để khớp với thứ tự có sẵn, nên chỉ nên kể như chuyện vui.
Buổi sáng là lúc cần nước. Với người làm ruộng, sáng sớm là lúc ra đồng, xem nước ruộng, tát nước. Con vật chủ về nước ở quãng giờ ấy là một liên tưởng tự nhiên, dù không có văn bản xưa nào nói rõ.
Đừng ghép ngược từ con vật ra giờ. Có người suy ra "rồng là vua nên giờ Thìn là giờ của việc lớn". Lối suy ấy đảo chiều: giờ có trước, con vật gán sau, và giờ Thìn được dùng cho buổi chầu hay khai hội đơn giản vì đó là buổi sáng thuận tiện, mọi người đã có mặt đông đủ.
Tháng Thìn là tháng ba âm lịch
Người ta hay ngạc nhiên vì sao tháng Giêng lại không phải tháng Tý. Theo cách đặt tháng quen dùng từ rất lâu ở vùng văn hoá chữ Hán, tháng Giêng mang chi Dần, tháng hai là Mão, tháng ba là Thìn, rồi tiếp tục tới tháng mười một là Tý, tháng chạp là Sửu. Có ý kiến giải thích rằng cách đặt này giữ đầu năm ở mùa xuân cho hợp với nhà nông, còn tháng Tý rơi vào giữa mùa đông. Bạn chỉ cần nhớ: Giêng Dần, hai Mão, ba Thìn.
Tháng ba âm lịch thường rơi vào khoảng tháng tư dương lịch, cuối xuân, trời Bắc Bộ hết nồm, bắt đầu nắng ấm, có những trận mưa đầu mùa. Tháng này có Tết Hàn thực mùng ba tháng ba, nhiều nhà làm bánh trôi, bánh chay; quanh quãng này thường có tiết Thanh minh, người ta đi tảo mộ; và có ngày giỗ Tổ Hùng Vương mùng mười tháng ba âm lịch. Cũng là quãng mùa lễ hội ở nhiều làng quê.
Như vậy tháng Thìn là một tháng rất "Việt": mùa xuân sắp hết, mưa xuân, giỗ Tổ, nhớ về nguồn cội con Rồng cháu Tiên. Không có tài liệu nào nói rằng tháng ba được gán con rồng vì giỗ Tổ, đó chỉ là một sự trùng hợp dễ thương để kể cho con nghe.
Ngày Thìn trên tờ lịch treo tường
Ngày cũng được gọi theo vòng can chi sáu mươi, nối liền không đứt từ xưa tới nay, không phụ thuộc tháng hay năm. Vì thế cứ mười hai ngày lại có một ngày mang chi Thìn, và sáu mươi ngày mới gặp lại đúng một tên như ngày Giáp Thìn. Lật một quyển lịch bloc treo tường, bạn sẽ thấy dưới ngày âm có dòng chữ nhỏ ghi tên can chi của ngày, của tháng và của năm.
Cách gọi ngày theo can chi xuất hiện nhiều trong sử sách cũ: sử ghi sự kiện theo "ngày Giáp Thìn tháng ấy", người đọc hiện nay phải đối chiếu mới ra ngày cụ thể. Trong đời thường, người lớn tuổi đôi khi vẫn nhắc ngày can chi khi bàn việc giỗ chạp, cưới hỏi. Ở góc văn hoá, bạn chỉ cần biết đây là một cách đánh dấu ngày song song với số ngày âm lịch.
Một chi tiết vui cho trẻ: hỏi con xem hôm nay là ngày con gì trên tờ lịch, rồi đếm xem mấy ngày nữa tới ngày con rồng. Con sẽ phát hiện ngày con vật nối nhau đều đặn, không bao giờ nhảy cóc, và mười hai ngày là đủ một vòng thú.
Những chỗ hay nhầm khi đọc giờ xưa
Giờ Tý không bắt đầu lúc 0 giờ. Giờ Tý trùm qua nửa đêm, từ 23 giờ tới 1 giờ. Vì vậy có chuyện bàn ngày mới tính từ 23 giờ hay 0 giờ; ở mức đọc truyện, chỉ cần nhớ giờ Tý là quãng nửa đêm.
Giờ đồng hồ khác giờ mặt trời. Giờ xưa tính theo mặt trời ở nơi mình đứng. Việt Nam trải dài, cả nước dùng một múi giờ, nên giữa trưa thật ở Hà Nội và ở mũi Cà Mau lệch nhau một chút. Có ý kiến cho rằng muốn đổi giờ xưa cho thật khít phải chỉnh theo kinh độ, nhưng với người đọc truyện, khoảng hai tiếng là đủ.
"Giờ Ngọ ba khắc" trong phim cổ trang. Khắc là đơn vị nhỏ hơn giờ, cách chia khắc thay đổi qua các thời và các nơi, thường được hiểu xấp xỉ mười mấy phút. Phim nói "ba khắc" thì hiểu là đã sang giờ ấy một lúc, không cần tính tới phút.
Canh khác giờ. "Canh" là cách chia riêng ban đêm thành năm canh, mỗi canh chừng hai tiếng, từ lúc tối tới gần sáng. "Thức tới canh ba" là thức tới quãng nửa đêm, không phải ba giờ sáng.
Giờ Thìn không phải "giờ của rồng" theo nghĩa may rủi. Tên giờ chỉ là nhãn thời gian. Chuyện giờ nào tốt, giờ nào xấu thuộc về các lối xem ngày giờ dân gian, nằm ngoài phạm vi giải nghĩa chữ.
Kể cho con nghe ngày xưa xem giờ bằng gì
Trẻ nhỏ rất tò mò khi biết ngày xưa không có đồng hồ đeo tay. Bạn có thể kể: ban ngày người ta nhìn bóng nắng, bóng cây ngắn nhất là giữa trưa, giờ Ngọ; bóng dài ngả về tây là giờ Thân, giờ Dậu. Trong cung, trong thành, người ta dùng đồng hồ nước, cho nước nhỏ giọt từ bình này sang bình kia, nhìn mực nước mà biết giờ. Ban đêm có trống canh, mỗi canh đánh một hồi.
Rồi đưa con ra hiên lúc bảy tám giờ sáng, chỉ cho con thấy bóng mình còn dài, nắng còn xiên, và nói: "Đây là giờ Thìn, giờ của con rồng. Người ta kể giờ này hay có sương, rồng cuộn mây làm mưa." Buổi trưa ra lại, cho con thấy bóng ngắn lại, đó là giờ Ngọ, con ngựa. Một ngày nhìn bóng ba lần, con sẽ nhớ được ba giờ, không cần học thuộc bảng.
Với trẻ lớn hơn, có thể cùng con làm một vòng giờ bằng bìa: một cái đĩa tròn chia mười hai ô, vẽ mười hai con vật, kim là một que tre. Con sẽ thấy rồng nằm ở phía sáng sớm, chuột ở đỉnh đêm, ngựa ở đỉnh trưa. Không cần chấm đúng sai, chỉ cần con tự xoay kim và đọc giờ.
Câu hỏi thường gặp
Giờ Thìn là mấy giờ đồng hồ?
Giờ Thìn là khoảng từ 7 giờ tới 9 giờ sáng theo giờ đồng hồ. Đó là giờ thứ năm trong mười hai giờ xưa, sau giờ Mão và trước giờ Tỵ.
Tháng Thìn là tháng mấy âm lịch?
Tháng Thìn là tháng ba âm lịch, vì tháng Giêng mang chi Dần, tháng hai mang chi Mão. Tháng ba âm thường rơi vào khoảng tháng tư dương lịch, cuối mùa xuân.
Bao lâu thì có một ngày Thìn?
Cứ mười hai ngày có một ngày mang chi Thìn, vì vòng ngày can chi chạy liên tục. Một tên ngày cụ thể như Giáp Thìn thì sáu mươi ngày mới gặp lại.
Một giờ xưa dài bao lâu?
Một giờ xưa dài bằng hai tiếng đồng hồ bây giờ, vì một ngày đêm chỉ chia làm mười hai giờ. Trong mỗi giờ lại có thể chia nhỏ hơn thành khắc, cách chia khắc thay đổi qua các thời.
Canh ba là mấy giờ?
Đêm xưa chia làm năm canh, mỗi canh chừng hai tiếng tính từ lúc tối, nên canh ba rơi vào quãng nửa đêm. Đây là cách chia riêng cho ban đêm, khác với mười hai giờ của cả ngày đêm.
Vì sao giờ Thìn được gán con rồng?
Vì Thìn là chi thứ năm và con rồng được gán cho chi này, dùng chung cho năm, tháng, ngày, giờ. Có lối giải thích dân gian rằng buổi sáng hay có sương mây nên là lúc rồng làm mưa, nhưng đó là chuyện kể ra đời sau.