Rồng là con giáp duy nhất không có thật vì mười hai con giáp vốn là mười hai địa chi dùng để đếm năm, tháng, giờ; việc gán mỗi chi với một con vật đến muộn hơn, và người xưa chọn rồng cho chi Thìn vì rồng gắn với mưa, nước, mùa cấy, những thứ sống còn với dân làm ruộng. Rồng không cần có thật để có mặt: với người xưa, nó thật trong đời sống tinh thần chẳng kém trâu hay gà. Câu chuyện cuộc thi qua sông mà nhiều nhà kể cho con chỉ là truyền thuyết giải thích thứ tự, không phải nguồn gốc.
Bài này đi từ gốc của mười hai địa chi, qua chuyện kể dân gian về thứ tự các con, tới bốn cách giải thích hay gặp vì sao rồng được chọn, rồi đặt bộ con giáp Việt cạnh bộ của vài nước láng giềng. Cuối bài là mấy chỗ hay nhầm và một lời kể mẫu để trả lời khi con chỉ vào con rồng đất nung trên bàn ngày Tết và hỏi "sao có con này?".
Mười hai con giáp vốn là mười hai chữ dùng để đếm
Trước khi có con vật, đã có mười hai chữ: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Đó là mười hai địa chi, một hệ ký hiệu xoay vòng mà người xưa ở vùng văn hoá chữ Hán dùng để gọi tên năm, tháng, ngày và giờ. Đi cùng với mười thiên can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý), chúng ghép thành vòng sáu mươi tên gọi, gọi là lục thập hoa giáp. Năm Giáp Thìn, năm Nhâm Thìn mà bạn nghe là từ đó mà ra.
Nhiều tài liệu cho rằng hệ địa chi có từ rất sớm, còn việc gắn mỗi chi với một con vật quen thuộc thì xuất hiện muộn hơn, có lẽ để người không biết chữ dễ nhớ. Nói "năm con trâu" dễ hơn nói "năm Sửu", và nhớ mình sinh năm con gì dễ hơn nhớ một chữ Hán. Giới nghiên cứu còn bàn về thời điểm và nơi bộ con vật thành hình, nên bạn chỉ cần giữ ý chính: con vật là lớp áo khoác lên các chữ đếm, không phải ngược lại.
Hiểu như vậy thì câu hỏi "vì sao có con rồng" đổi thành một câu dễ trả lời hơn: khi đã có sẵn mười hai ô, người xưa chọn con gì để đặt vào ô thứ năm, và vì sao lại là rồng. Mười một ô kia là vật nuôi trong nhà, thú quen trong rừng hay ngoài đồng. Riêng ô Thìn được dành cho một con vật chỉ có trong tranh, trong chuyện và trong lời khấn cầu mưa.
Chuyện cuộc thi qua sông: truyền thuyết giải thích thứ tự
Câu chuyện nhiều người nghe từ bé kể rằng Ngọc Hoàng mở một cuộc thi, con nào tới trước được đặt tên cho năm. Chuột láu cá nhảy lên lưng trâu rồi nhảy xuống về nhất, trâu về nhì, hổ thứ ba, rồi tới mèo hoặc thỏ tuỳ bản kể. Rồng bay được mà chỉ về thứ năm, và các dị bản giải thích khác nhau: có bản nói rồng dừng lại làm mưa cho một vùng đang hạn, có bản nói rồng thổi một luồng gió đẩy khúc gỗ chở con vật nhỏ vào bờ.
Đây là truyền thuyết, và nó ra đời để giải thích thứ tự đã có sẵn chứ không phải để kể lại một sự kiện. Vì thế mỗi vùng, mỗi nhà kể một khác, chi tiết có thể trái nhau mà không ai thấy phiền. Cái đáng để ý là gần như bản nào cũng cho rồng một lý do tử tế để về muộn: rồng chậm vì đi giúp người. Hình ảnh rồng làm mưa cứu hạn cài vào ngay trong chuyện giải thích con giáp, cho thấy với người kể, rồng trước hết là con vật của nước.
Khi kể cho con, bạn cứ nói rõ "người ta kể rằng", "có chuyện kể là". Trẻ nhỏ thích chi tiết chuột ngồi trên lưng trâu, còn trẻ lớn hơn sẽ hỏi vì sao con rồng bay được mà thua. Câu trả lời "vì rồng dừng lại làm mưa" mở ra chuyện rồng trong đời sống người làm ruộng, tự nhiên hơn nhiều so với một bài giảng về địa chi.
Bốn cách giải thích vì sao ô Thìn thuộc về rồng
Rồng gắn với mưa và mùa cấy. Tháng Thìn là tháng ba âm lịch, quãng cuối xuân khi mưa xuân bắt đầu và đồng ruộng cần nước. Có ý kiến cho rằng người xưa đặt con vật làm mưa vào đúng ô của tháng đó, cũng như đặt trâu cày vào ô Sửu. Cách giải thích này hợp với đời sống nông nghiệp, dù không có văn bản cổ nào ghi rõ lý do.
Rồng là con vật đứng đầu loài có vảy. Sách xưa ở vùng chữ Hán hay xếp muông thú thành nhóm: loài có lông, loài có vảy, loài có mai, loài có cánh. Rồng thường được coi là đứng đầu loài có vảy, như phượng đứng đầu loài có cánh. Một bộ con vật đại diện cho cả trời đất mà thiếu con đứng đầu loài thủy tộc thì có vẻ hụt.
Rồng và rắn đi cạnh nhau. Ngay sau Thìn là Tỵ, con rắn. Dân gian vẫn coi rắn là "họ hàng" của rồng, thậm chí gọi rắn là "tiểu long". Có ý kiến cho rằng hai ô đặt cạnh nhau như một cặp lớn nhỏ, và hình rồng Việt thời Lý thân dài uốn khúc như rắn càng làm người xem thấy hai con gần nhau.
Con giáp không chỉ để đếm mà còn để kể chuyện. Một bộ mười hai con toàn vật thật thì dễ nhớ nhưng nhạt. Có thêm một con vật tưởng tượng, đẹp, mạnh, làm được mưa, bộ con giáp có một nhân vật chính để tranh vẽ, để Tết dựng linh vật, để người ta kể. Đây là cách nhìn của người làm văn hoá hôm nay hơn là lý do của người xưa, nên chỉ nên nói như một cách hiểu.
Không có thật nhưng không phải bịa ra vô cớ
Rồng không có ngoài đời, nhưng hình rồng được ghép từ những thứ rất thật. Một thuyết hay được nhắc kể rằng rồng mang nét của nhiều con vật: thân rắn, vảy cá, móng chim ưng, sừng hươu, bờm và mắt của thú lớn. Số "nét giống" và con vật nào giống phần nào thì mỗi sách nói một khác, nên bạn đừng học thuộc một danh sách cố định. Ý chính là rồng gom những gì đáng nể nhất của muông thú vào một thân.
Ở Việt Nam, giới nghiên cứu còn bàn rồng thời rất xa có phải bắt đầu từ cá sấu, rắn nước hay giao long trong chuyện sông nước hay không. Người Việt cổ sống ven sông, ven biển, ngày ngày đối mặt với con vật dưới nước vừa đáng sợ vừa gắn với mùa màng, nên một con vật "chúa của nước" ra đời là chuyện dễ hiểu. Truyền thuyết Lạc Long Quân mình rồng, sống dưới nước, càng cho thấy rồng ở đây gần với tổ tiên hơn là quái vật.
Vì thế khi con hỏi "rồng có thật không", bạn trả lời thẳng là không có con rồng nào sống ngoài đời, rồi nói thêm điều thú vị hơn: người xưa thấy cá, rắn, chim, hươu thật, rồi ghép lại thành một con vật để gửi vào đó mong ước có mưa thuận, có người che chở. Một con vật không có thật mà ở trên mái đình, trên bậc đá, trên bánh Trung thu hàng trăm năm, chuyện đó đáng kể hơn chuyện có thật hay không.
Rồng trong bộ con giáp của vài nước láng giềng
Bộ mười hai con giáp có mặt ở nhiều nước châu Á, nhưng không giống nhau hoàn toàn. Rồng gần như luôn giữ ô thứ năm, chỉ khác cách gọi và cách vẽ. Bảng dưới chỉ ghi những điểm khác phổ biến, không đầy đủ mọi vùng.
| Nơi | Ô thứ tư | Ô thứ năm | Ghi chú cho người xem |
|---|---|---|---|
| Việt Nam | Mèo (Mão) | Rồng (Thìn) | Rồng Việt hay vẽ thân dài uốn khúc, mây lửa quanh thân; mèo thay thỏ là điểm riêng hay được nhắc |
| Trung Quốc | Thỏ | Rồng | Rồng thân dài, có sừng, móng, thường kèm ngọc và mây |
| Nhật Bản | Thỏ | Rồng | Tranh con giáp năm rồng thường vẽ rồng cuốn trong mây, dáng mảnh |
| Hàn Quốc | Thỏ | Rồng | Rồng gắn với nước và mưa như ở ta |
| Thái Lan | Thỏ | Năm rồng | Có nơi vẽ con vật năm này như rắn lớn có mào, gần với naga |
Chuyện mèo thay thỏ ở Việt Nam có nhiều cách giải thích, có ý kiến cho rằng do cách đọc chữ Mão gần với "mèo", nhưng chưa có kết luận chung. Điều nói chắc được với con là rồng ở ô thứ năm thì ở đâu cũng có, chỉ có dáng rồng mỗi nơi một kiểu.
Mấy chỗ hay nhầm khi nói về rồng trong con giáp
Tưởng con vật có trước, chữ có sau. Nhiều người nghĩ người xưa chọn mười hai con vật rồi mới đặt tên chữ. Thực ra chiều ngược lại mới đúng với phần lớn tài liệu: chữ đếm có trước, con vật khoác lên sau. Nói ngược thì dễ đi tới những giải thích gượng như "Thìn nghĩa là rồng", trong khi chữ Thìn và chữ Long là hai chữ khác nhau.
Coi chuyện cuộc thi qua sông là nguồn gốc. Câu chuyện hay và đáng kể, nhưng nó là truyền thuyết giải thích thứ tự, có nhiều dị bản. Đừng sửa con khi bé kể khác bạn một chi tiết; cứ nói "nhà mình nghe kể thế này".
Nhầm rồng con giáp với con rắn. Trên bộ tượng đất nung nhỏ, rồng và rắn đứng cạnh nhau, đều thân dài uốn khúc. Nhìn đầu là ra: rồng có sừng hoặc mào, có râu, có chân và móng; rắn không chân, đầu trơn.
Nghĩ năm Thìn bắt đầu từ ngày 1 tháng 1. Năm Thìn tính theo lịch âm, bắt đầu từ mùng Một Tết. Người sinh tháng Một dương lịch của một năm Thìn vẫn có thể thuộc năm trước theo lịch âm.
Lời kể mẫu khi con chỉ vào con rồng trên bàn Tết
Ngày Tết, nhiều nhà bày một bộ con giáp nhỏ bằng đất nung hay gốm trên bàn uống nước. Trẻ nhỏ thường cầm từng con lên gọi tên, tới con rồng thì khựng lại. Bạn có thể kể chừng thế này: "Ngày xưa người ta đếm năm bằng mười hai chữ. Cho dễ nhớ, mỗi chữ được gửi cho một con vật. Mười một con là con thật, ở nhà, ngoài đồng, trong rừng. Riêng chữ thứ năm, người ta muốn gửi cho con vật làm ra mưa, để lúa tốt. Không có con thật nào làm mưa được, nên người ta tưởng tượng ra con rồng."
Rồi dừng lại hỏi con: "Con thử tìm xem rồng giống những con nào trên bàn?" Trẻ sẽ chỉ ra con rắn vì thân dài, con hổ vì có móng, có bé chỉ con gà vì "có mào". Không có câu trả lời sai ở đây, mục đích là để con nhìn kỹ và tự ghép. Với bé lớn hơn, hỏi tiếp: "Nếu được chọn con vật thứ mười ba, con chọn con gì, vì sao?"
Nếu con hỏi "con là con gì", bạn chỉ cần nói năm con sinh mang tên con vật nào, không cần thêm chuyện hợp hay không hợp. Con giáp ở đây là cách gọi tên năm và là một bộ nhân vật để kể chuyện, vậy là đủ cho tuổi nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Rồng đứng thứ mấy trong mười hai con giáp?
Rồng đứng thứ năm, ứng với chi Thìn, sau Tý, Sửu, Dần, Mão và trước Tỵ. Thứ tự này giống nhau ở Việt Nam và các nước dùng bộ con giáp, chỉ khác ở ô Mão là mèo hay thỏ.
Chữ Thìn có phải nghĩa là con rồng không?
Không. Thìn là tên một địa chi trong hệ đếm, còn con rồng trong chữ Hán là chữ Long, hai chữ viết khác nhau. Rồng chỉ là con vật được gán cho chi Thìn để dễ nhớ.
Có phải chuyện Ngọc Hoàng tổ chức cuộc thi là nguồn gốc con giáp?
Đó là truyền thuyết dân gian giải thích thứ tự các con, có nhiều dị bản khác nhau. Nhiều tài liệu cho rằng hệ địa chi có trước, con vật được gán về sau, nên chuyện cuộc thi chỉ nên kể như một câu chuyện.
Ngoài rồng, trong mười hai con giáp còn con nào không có thật?
Không, rồng là con duy nhất. Mười một con còn lại đều là vật nuôi hoặc thú hoang người xưa quen thấy, từ chuột, trâu, hổ tới gà, chó, lợn.
Vì sao người Việt có mèo mà không có thỏ?
Có nhiều cách giải thích, phổ biến nhất là do cách đọc chữ Mão gần với tiếng "mèo", nhưng giới nghiên cứu chưa có kết luận chung. Ô thứ năm của rồng thì không đổi giữa các nước.
Nên trả lời bé thế nào khi bé hỏi rồng có thật không?
Nói thẳng là không có con rồng nào sống ngoài đời, rồi kể rằng người xưa ghép nét của rắn, cá, chim, hươu thành rồng để gửi mong ước có mưa. Sau đó để bé tự tìm xem rồng giống những con vật nào.