SauRong.comSáu Rồng
Rồng trong con giáp, chữ nghĩa và tục ngữ

Vì sao rồng thành biểu tượng của vua, mà rồng vẫn có mặt khắp đình làng Việt

Rồng gắn với vua vì rồng là con vật của trời và nước, thứ quyết định mùa màng. Nhưng ở Việt Nam, rồng còn là tổ tiên chung, nên vẫn uốn lượn trên đình làng đời thường.

Lotus pond in the courtyard of an old scholar house at noon, a young man in a teal shirt seen from behind studies a carved wooden dragon on the veranda beam

Rồng thành biểu tượng của vua vì trong quan niệm xưa ở vùng văn hoá chữ Hán, rồng là con vật của trời và của nước, làm ra mưa và quyết định mùa màng; vua là người thay trời trông coi thiên hạ, nên được ví với rồng, và mọi thứ của vua đều gắn chữ long. Ở Việt Nam, rồng còn là tổ tiên chung qua truyền thuyết con Rồng cháu Tiên, nên hình rồng không bị khoá trong cung mà vẫn uốn lượn trên mái đình, cốn gỗ ở làng quê.

Bài lần theo ba câu hỏi: rồng gắn với vua từ bao giờ và vì sao, những chỗ quanh nhà vua người xem sẽ gặp rồng, và rồng của làng khác rồng của cung ra sao. Cuối bài có phần cho người xem phim cổ trang cùng con và mấy chỗ hay nhầm, nhất là chuyện rồng năm móng.

Rồng gắn với vua từ đâu

Nhiều tài liệu cho rằng ở Trung Hoa, từ khá sớm, hình rồng đã được dùng để nói về bậc đế vương, và tới các triều đại về sau thì gần như mọi thứ thuộc về hoàng đế đều mang tên rồng. Các cách nói như "chân long" để chỉ người được trời chọn làm vua lan rộng qua sách vở, truyện kể. Việt Nam dùng chữ Hán trong việc triều chính hàng nghìn năm nên tiếp nhận cả hệ hình ảnh ấy.

Từ khi có các triều đại độc lập, nhất là từ thời Lý với việc dời đô ra Thăng Long năm 1010, rồng xuất hiện dày đặc ở cung điện, chùa tháp do triều đình dựng. Rồng thời Lý được các sách mỹ thuật phổ thông mô tả là thân tròn, mảnh, uốn khúc đều, dáng thanh thoát, khác với rồng nặng nề hơn ở nơi khác. Tức là người Việt nhận lấy ý "rồng là vua" nhưng vẽ con rồng theo cách của mình.

Cần nói rõ rằng chuyện rồng thành biểu tượng của vua là một quá trình dài, không phải một ngày có một sắc lệnh. Bạn không cần nhớ mốc năm; chỉ cần hiểu rằng hình ảnh ấy có gốc từ quan niệm về trời, nước và người cai trị, rồi được các triều đại ở Việt Nam dùng theo cách riêng.

Vì sao lại là rồng mà không phải con khác

Rồng đi được cả trời lẫn nước. Trong muông thú tưởng tượng, rồng là con hiếm hoi vừa bay trong mây vừa lặn dưới biển. Vua cũng được hình dung là người nối trời với đất, nên con vật đi được hai cõi là lựa chọn hợp lý. Người xem tranh rồng sẽ thấy rồng hay được vẽ nửa trong mây, nửa trong sóng, đúng tinh thần ấy.

Rồng làm mưa, mà mưa là mùa màng. Với một xã hội nông nghiệp, lo mưa thuận gió hoà là lo cho cả thiên hạ. Nhiều triều đại có lễ cầu mưa do chính vua chủ trì. Con vật làm ra mưa và người chịu trách nhiệm trước trời về mùa màng được đặt cạnh nhau.

Rồng đứng đầu loài có vảy. Trong cách xếp muông thú của sách xưa, rồng đứng đầu một loài như phượng đứng đầu loài chim. Vua đứng đầu người, nên dùng con đứng đầu muông thú để ví là cách nói quen.

Rồng biến hoá, khó lường. Rồng được kể là lúc ẩn lúc hiện, lúc to lúc nhỏ. Có ý kiến cho rằng đặc tính ấy hợp với hình ảnh một người ở trên cao, ít ai được thấy mặt, như vua trong cung cấm.

Quanh nhà vua, rồng nằm ở những chỗ nào

Đi cố đô Huế, nơi còn giữ được nhiều nhất không gian cung đình, bạn sẽ thấy rồng ở khắp các tầng. Từ dưới lên: rồng đá chạy dọc hai bên bậc thềm dẫn vào điện; rồng trên cột sơn son thếp vàng cuốn từ chân lên đầu cột; rồng đắp khảm sành sứ trên bờ nóc, bờ mái, đầu đao; rồng trên bình phong trước cửa. Bên trong, rồng ở ngai vua, ở khung cửa võng, ở các đồ thờ, đồ dùng.

Những thứ vua dùng thì gọi theo chữ long: ngai rồng, áo rồng, xe rồng. Thân thể vua là long thể, mặt vua là long nhan. Cách gọi ấy nhắc mọi người rằng đây không phải đồ vật thường, mà là thứ gắn với người đứng đầu. Người xem hôm nay đi qua các điện, nhìn số lượng rồng dày đặc, sẽ hiểu cung đình là nơi rồng được dùng như một thứ ngôn ngữ của quyền và lễ.

Một mẹo cho người xem: đứng ở giữa sân trước một điện, nhìn lên bờ nóc rồi nhìn xuống bậc thềm, đếm xem có bao nhiêu con rồng trong tầm mắt. Rồi đi tới một ngôi đình làng, làm lại phép đếm ấy. Độ dày của rồng ở hai nơi nói rất nhiều về khoảng cách giữa cung và làng.

Rồng của làng khác rồng của cung

Nếu rồng chỉ là của vua, người dân đã không dám chạm rồng lên đình làng. Thực tế, các ngôi đình Bắc Bộ, nhất là những đình mà sách mỹ thuật phổ thông xếp vào thế kỷ 17 – 18, có rất nhiều rồng chạm gỗ trên cốn, xà, đầu dư, bẩy. Rồng ở đây không oai nghiêm như ở cung: có rồng mẹ dắt đàn rồng con, rồng lẫn vào cảnh người đi săn, người chèo thuyền, tiên cưỡi rồng, có khi rồng có khuôn mặt hiền, mắt cười.

Rồng làng gần với đời sống, gắn với mong ước mưa thuận, lúa tốt của người làm ruộng, gắn với vị thần làng được thờ trong đình. Với người Việt, rồng còn là tổ tiên chung qua truyền thuyết Lạc Long Quân, nên rồng thuộc về mọi người chứ không riêng ai. Đây là một nét mà người nghiên cứu mỹ thuật Việt hay nhấn: rồng ở ta vừa là biểu tượng triều đình vừa là hình ảnh dân gian, hai dòng chảy song song.

Khi đứng trong một ngôi đình làng, bạn thử ngẩng lên các cốn gỗ hai bên gian giữa và tìm một con rồng có rồng con bám quanh. Hình ảnh "rồng ổ" ấy gần như không có trong cung điện. Nhìn được nó là thấy ngay rồng làng khác rồng cung ở chỗ nào.

Hay nhầm, vì sao, nhìn lại

Hay nhầm: thấy rồng là đoán nơi đó từng có vua. Vì sao: quen ý rồng là của vua. Nhìn lại: đình, chùa, miếu, nhà thờ họ ở khắp nơi đều có rồng; rồng là dấu hiệu của sự trang trọng, không phải dấu hiệu vua từng ngự.

Hay nhầm: rồng năm móng là luật tuyệt đối. Vì sao: nhiều tài liệu nêu rằng có thời triều đình quy định rồng năm móng dành cho vua, các bậc khác dùng rồng ít móng hơn. Nhìn lại: quy định thay đổi theo thời, việc tuân thủ không đều, và hiện vật dân gian có đủ kiểu; đếm móng chỉ là một manh mối, không phải phán quyết.

Hay nhầm: rồng chỉ là biểu tượng của quyền lực. Vì sao: thấy rồng dày đặc trong cung. Nhìn lại: với người Việt, rồng trước hết là con vật của nước và mùa màng, là tổ tiên trong truyền thuyết, và là niềm vui trong lễ hội; ý nghĩa cung đình chỉ là một lớp trong nhiều lớp.

Hay nhầm: rồng Việt là bản sao rồng cung đình phương Bắc. Vì sao: cùng gốc quan niệm. Nhìn lại: rồng Lý thân mảnh uốn khúc, rồng đình làng đời thường, rồng Nguyễn đầu to mắt lồi, mỗi thời một dáng riêng mà người xem nhận ra được.

Khi không còn vua, rồng thuộc về ai

Triều Nguyễn kết thúc giữa thế kỷ 20, và từ đó rồng không còn gắn với một người cụ thể nào. Nhưng hình rồng không biến mất; nó chuyển hẳn sang phía văn hoá chung. Năm Thìn, đường hoa dựng linh vật rồng; Tết, đoàn múa rồng đi khắp phố; Trung thu, bánh in hình rồng; đám cưới, nến rồng phượng. Người ta không còn nghĩ tới vua khi nhìn những con rồng ấy, mà nghĩ tới nguồn cội, tới sự sung túc, tới niềm vui ngày hội.

Các công trình mới cũng mượn hình rồng: cây cầu uốn hình rồng bắc qua sông Hàn, những cột đèn, lan can có đầu rồng ở vài thành phố. Rồng ở đây là cách một nơi chốn kể về mình, nhắc tới Thăng Long, Hạ Long, Cửu Long, nhắc tới hình ảnh con Rồng cháu Tiên. Không còn là ngôn ngữ của quyền, rồng thành ngôn ngữ của niềm tự hào chung.

Với người xem, sự chuyển đổi ấy giải thích vì sao bạn có thể gặp một con rồng thời Nguyễn đầu to mắt lồi trên mái điện ở Huế, rồi chỉ một tiếng sau gặp một con rồng hoạt hình mắt to tròn trên hộp bánh. Cả hai đều là rồng của người Việt, chỉ là một con nói bằng giọng cung đình, một con nói bằng giọng đời thường hôm nay.

Xem phim cổ trang cùng con: trả lời mấy câu hỏi quen

Phim cổ trang, phần lớn làm ở nước ngoài, cho trẻ thấy nhiều hình rồng nhất: áo vàng thêu rồng, ngai vàng chạm rồng, những câu thoại "long thể", "long nhan". Con thường hỏi: "Sao vua mặc áo có rồng?" Bạn trả lời gọn: "Ngày xưa người ta tin rồng làm ra mưa, giúp lúa tốt, mà vua là người phải lo cho mọi người có cơm ăn, nên người ta ví vua với rồng."

Câu hỏi tiếp theo hay là: "Thế mình có được vẽ rồng không?" Đây là dịp để kể về rồng ở đình làng, rồng trên bánh Trung thu, rồng trong múa rồng ngày Tết. Con sẽ hiểu rồng không phải của riêng ai, và người Việt tự gọi mình là con Rồng cháu Tiên. Nếu nhà gần một ngôi đình, rủ con hôm nào đi xem để so với cảnh trong phim.

Cũng nên nói với con rằng phim là phim: cung điện, áo quần, cách gọi trong phim nước ngoài có thể khác với cung đình Việt. Muốn biết vua Việt mặc gì, ngồi đâu, có thể cùng con đi bảo tàng, đi Huế, hoặc xem tranh ảnh hiện vật thật. So phim với hiện vật là một cách học lịch sử nhẹ nhàng mà con thường rất thích.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao vua được ví với rồng?

Vì trong quan niệm xưa, rồng là con vật của trời và nước, làm ra mưa và quyết định mùa màng, còn vua là người thay trời trông coi thiên hạ. Rồng lại đứng đầu muông thú tưởng tượng, nên được dùng để ví người đứng đầu thiên hạ.

Chân long thiên tử nghĩa là gì?

Chân long là con rồng thật, thiên tử là con trời. Cụm này dùng để chỉ người được coi là đúng mệnh làm vua, hay gặp trong truyện lịch sử và phim cổ trang.

Dân thường ngày xưa có được dùng hình rồng không?

Nhiều tài liệu cho rằng có những thời triều đình hạn chế một số kiểu rồng cho vua, nhưng rồng vẫn có mặt rộng rãi ở đình làng, chùa, miếu. Rồng dân gian thường được biến tấu, đời thường hơn rồng cung đình.

Rồng trên đình làng khác rồng trong cung thế nào?

Rồng cung đình oai nghiêm, đều đặn, dày đặc trên mọi bộ phận kiến trúc. Rồng đình làng gần đời sống hơn, có rồng mẹ rồng con, rồng lẫn với người và cảnh sinh hoạt, nét chạm phóng khoáng.

Rồng năm móng có phải chỉ dành cho vua?

Nhiều tài liệu nêu có thời quy định như vậy, nhưng quy định thay đổi theo triều đại và việc tuân thủ không đều. Đếm móng chỉ nên dùng như một manh mối khi xem hiện vật, không phải luật tuyệt đối.

Ở đâu xem được nhiều rồng cung đình nhất ở Việt Nam?

Cố đô Huế là nơi còn giữ nhiều không gian cung đình nhất, với rồng ở bậc thềm, cột, mái, bình phong và đồ dùng. Các bảo tàng lịch sử cũng trưng bày hiện vật có rồng của nhiều triều đại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138