Rồng thời Mạc thường được mô tả là mềm mại và gần dân gian hơn rồng Lê sơ: đầu bớt dữ, thân uốn linh hoạt, cách chạm phóng khoáng, xuất hiện nhiều ở đình, chùa làng, bia đá và đồ gốm. Nhiều tài liệu coi thời Mạc là bước chuyển từ rồng cung đình nghiêm ngặt của thời Lê sơ sang rồng đình làng sinh động của thế kỷ 17–18. Ranh giới giữa các thời ở đây còn được giới nghiên cứu bàn nhiều.
Phần dưới nói vì sao rồng Mạc khó nhận hơn các thời khác, những nét hay được nêu, chỗ có thể gặp, và các tình huống bạn nên dè dặt. Bài viết theo lối hay nhầm, vì sao và nhìn lại, vì với rồng Mạc, biết mình có thể nhầm ở đâu quan trọng hơn thuộc một danh sách đặc điểm.
Vì sao rồng Mạc khó nhận hơn các thời khác
Nhà Mạc trị vì ở Thăng Long khoảng hơn sáu mươi năm, từ năm 1527, sau đó còn giữ vùng Cao Bằng một thời gian. So với các triều Lý, Trần, Lê, đây là khoảng thời gian ngắn, lại nằm giữa hai giai đoạn có phong cách rõ: rồng Lê sơ quyền uy phía trước, rồng đình làng Lê trung hưng phong phú phía sau. Vì vậy rồng Mạc thường mang nét của cả hai, khó gọn vào một hình mẫu.
Thêm nữa, nhiều công trình được xếp vào thế kỷ 16 đã qua nhiều lần trùng tu, có mảng gỗ được thay hoặc chạm thêm ở đời sau. Người xem phổ thông đứng trong một ngôi đình có thể đang nhìn những mảng chạm của nhiều thời trên cùng một bộ khung. Việc xác định mảng nào thuộc thời Mạc là công việc của người nghiên cứu, dựa vào nhiều căn cứ ngoài hình rồng.
Vì vậy cách đúng khi tìm hiểu rồng Mạc là học xu hướng, không phải học quy tắc. Khi một hiện vật được chú thích là thời Mạc, hãy nhìn để hiểu vì sao người ta xếp như thế; còn khi đi một mình, đừng vội gán thời Mạc cho một con rồng chỉ vì nó trông mềm mại.
Những nét hay được nêu ở rồng thời Mạc
Đầu bớt dữ, nét mặt gần gũi. So với đầu rồng Lê sơ mắt lồi, mũi bè, mặt dữ, đầu rồng Mạc thường hiền hơn, có khi gần như vui. Mắt vẫn to nhưng không trừng, miệng há nhưng không gầm.
Thân mềm, uốn linh hoạt. Thân rồng thường thon hơn rồng Lê sơ, uốn nhiều hướng, có khi vòng ra sau rồi quay lại. Cách uốn không theo nhịp đều như rồng Lý mà tự do, gần lối chạm của người thợ làng.
Bờm, râu, lông cách điệu thành dải. Bờm và các túm lông ở khuỷu thường được chạm thành dải dài uốn lượn như ngọn lửa hay như mây. Có tài liệu cho rằng từ đây bắt đầu rõ xu hướng các bộ phận của rồng hoà vào mây, lá, chuẩn bị cho lối "rồng hoá" ở đình làng thế kỷ 17–18.
Rồng đi cùng cảnh đời thường. Trên chạm gỗ đình được xếp vào thế kỷ 16, rồng đôi khi xuất hiện cạnh người, cạnh cảnh sinh hoạt, không còn đứng riêng một mình như trên đồ cung đình. Đây là dấu hiệu nghệ thuật làng xã mạnh lên.
Đường chạm phóng khoáng. Nhát chạm khoẻ, dứt khoát, đôi khi không cân đối hoàn hảo. Nhiều người yêu rồng Mạc chính vì cái không cầu toàn ấy, thấy được tay người thợ trong đó.
Gặp rồng Mạc ở đâu
Bia đá là nơi dễ gặp rồng thời Mạc nhất, vì bia thường ghi năm dựng nên việc xếp thời có căn cứ rõ hơn. Trán bia, diềm bia thời Mạc hay có rồng, đôi khi là đôi rồng chầu, đôi khi là rồng uốn trong mây. Khi đến một ngôi chùa, đình cổ có bia đá, hãy hỏi người trông coi bia nào cổ nhất; nếu chú thích hay người trông coi nói bia thế kỷ 16, bạn có một cơ hội tốt để xem rồng Mạc.
Chạm gỗ đình làng là nơi thứ hai. Một số ngôi đình Bắc Bộ được nhiều tài liệu xếp vào thế kỷ 16, gắn với thời Mạc, còn giữ các mảng chạm trên vì kèo, cốn, đầu dư. Tuy vậy như đã nói, không phải mảng nào trong những ngôi đình ấy cũng là của thế kỷ 16. Ở những nơi này, chỉ dẫn của ban quản lý di tích là nguồn đáng tin.
Đồ gốm là nơi thứ ba. Gốm thế kỷ 16, nhất là các chân đèn, lư hương, bình men lam hoặc men nhiều màu, nhiều chiếc có rồng đắp nổi hoặc vẽ. Một số đồ gốm thời này có ghi năm làm và tên người cúng, giúp xác định thời rõ ràng. Bạn có thể gặp chúng trong các bảo tàng lịch sử và bảo tàng mỹ thuật, thường đặt gần khu trưng bày thời Lê.
Hay nhầm, vì sao, và nhìn lại
Hay nhầm: thấy rồng mềm là đoán ngay thời Mạc. Vì sao: rồng mềm có ở nhiều thời, từ rồng Lý thanh mảnh tới rồng đình làng thế kỷ 17–18. Nhìn lại: kiểm tra xem thân rồng có uốn đều như sóng không (gần Lý), có rồng con và cảnh người dày đặc không (gần Lê trung hưng). Rồng Mạc nằm ở giữa, không quá đều, không quá đông.
Hay nhầm: coi mọi mảng chạm trong một ngôi đình cổ là cùng thời. Vì sao: đình qua nhiều lần sửa, thay cột, thay kèo, chạm bổ sung. Nhìn lại: để ý màu gỗ, độ mòn, độ sắc của nét chạm giữa các mảng. Mảng nào sạch, sắc, gỗ sáng hơn hẳn thường là làm sau.
Hay nhầm: lẫn rồng Mạc với rồng Lê sơ trên bia. Vì sao: cả hai đều có đôi rồng chầu ở trán bia. Nhìn lại: rồng Lê sơ trên bia thường nghiêm, cân đối chặt; rồng Mạc hay có nét thoải mái hơn. Nhưng cách chắc nhất là đọc năm dựng bia mà chú thích hoặc người trông coi cho biết.
Hay nhầm: tin rằng "rồng Mạc" là một kiểu dáng đã được thống nhất. Vì sao: sách phổ thông cần gọi tên cho gọn. Nhìn lại: giới nghiên cứu còn bàn khá nhiều về ranh giới giữa nghệ thuật thời Mạc với thời trước và sau. Nói "rồng thời Mạc thường" là vừa đủ.
Rồng Mạc trên gốm: nét đắp nổi và nét vẽ
Nếu bia đá cho bạn rồng Mạc ở dạng chạm nông trên mặt phẳng, thì đồ gốm cho bạn rồng ở dạng khối. Những chân đèn, lư hương cao thế kỷ 16 trong bảo tàng nhiều chiếc có rồng đắp nổi quấn quanh thân, đầu rồng nhô ra, thân uốn theo dáng tròn của đồ vật. Đi quanh tủ kính một vòng, bạn sẽ thấy con rồng như đang trườn quanh chiếc chân đèn.
Ở dạng đắp nổi, cái mềm của rồng Mạc lộ rõ: thân không cứng như khối đá thềm điện, đầu nghiêng, bờm bay, có khi đầu quay ngược lại nhìn đuôi. Người thợ gốm đắp từng mảnh đất rồi vuốt bằng tay, nên nét không đều tăm tắp, và đó chính là chỗ thấy được tính dân gian. Nếu là gốm vẽ men lam, nét vẽ rồng thường nhanh, khoáng, mấy nét bút đã ra cái đầu, mấy nét nữa ra vây.
Một số đồ gốm thời này có dòng chữ ghi năm làm, tên người đặt làm hoặc tên làng. Những dòng chữ ấy là căn cứ để giới nghiên cứu xếp thời, và cũng nhờ chúng mà người xem hôm nay biết chắc mình đang đứng trước rồng thế kỷ 16. Khi chú thích nhắc tới điều đó, nhớ để ý tìm dòng chữ trên thân đồ vật; nhìn được tận mắt cảm giác rất khác.
Đứng trong một ngôi đình cổ: nhìn thế nào cho đỡ rối
Bước vào một ngôi đình gỗ, mắt thường bị cuốn ngay lên những mảng chạm dày đặc trên đầu. Để đỡ rối, hãy đứng giữa gian chính một lúc, cho mắt quen bóng tối, rồi chọn một bộ vì kèo để đọc, đừng cố nhìn tất cả. Đi theo thứ tự từ đầu dư nhô ra ở đầu cột, lên cốn ở giữa hai cột, rồi lên xà phía trên.
Trên mỗi mảng, đi tìm đầu rồng trước. Đầu rồng thường là điểm đặc nhất, nhô ra nhiều nhất. Từ đầu, lần theo thân xem nó uốn ra sao, có lẫn vào mây và lá không, có rồng con hay người quanh đó không. Ghi nhớ hoặc chụp lại, rồi chuyển sang bộ vì kèo kế bên để so.
Nếu có thể, hỏi người trông coi đình xem mảng nào là cổ nhất, lần trùng tu gần nhất làm những gì. Người trông coi đình làng thường biết rất rõ, và câu chuyện họ kể về lần sửa đình năm nào, ai chạm lại mảng nào, nhiều khi giúp bạn hiểu công trình hơn mọi cuốn sách. Nhớ đi nhẹ, nói khẽ, không trèo lên bệ để nhìn cho gần.
Vì sao rồng Mạc đáng để ý dù khó nhận
Rồng thời Mạc là chỗ người ta thấy rõ một sự đổi chiều trong mỹ thuật Việt: từ nghệ thuật cung đình xuống gần làng xã. Nhiều tài liệu cho rằng ở thế kỷ 16, việc dựng đình, dựng chùa, khắc bia do làng và các gia đình góp công góp của phát triển mạnh, nên người thợ làng có nhiều đất để chạm theo cách của mình.
Hiểu được điều đó, bạn sẽ thấy con rồng đình làng thế kỷ 17–18 không tự nhiên mà có, mà có một bước đệm trước đó. Khi đi xem các ngôi đình cổ Bắc Bộ, thử để ý những mảng được xếp vào thế kỷ 16 và những mảng muộn hơn, bạn sẽ thấy cùng một con rồng nhưng mỗi đời thêm một chút đời thường, một chút hài hước, một chút chuyện kể.
Với trẻ lớn, đây là bài học hay về cách lịch sử để lại dấu vết: không chỉ có vua chúa, chiến trận, mà còn có những người thợ vô danh chạm rồng trên kèo đình. Hỏi con: "Theo con, người thợ chạm con rồng này đang vui hay đang nghiêm?", rồi cùng nhau tìm lý do trong nét mặt con rồng.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Mạc có đặc điểm gì?
Rồng thời Mạc thường được mô tả là mềm mại, gần dân gian hơn rồng Lê sơ: đầu bớt dữ, thân uốn linh hoạt, bờm và lông cách điệu thành dải, nét chạm phóng khoáng. Đây là xu hướng phổ biến, ranh giới với các thời khác còn được bàn.
Vì sao khó phân biệt rồng thời Mạc?
Vì thời Mạc tương đối ngắn và nằm giữa hai giai đoạn có phong cách rõ là Lê sơ và Lê trung hưng, nên rồng Mạc mang nét của cả hai. Ngoài ra nhiều công trình đã qua trùng tu, có mảng chạm của nhiều thời trên cùng một công trình.
Nên xem rồng thời Mạc ở đâu?
Bia đá thế kỷ 16 là nơi dễ gặp và dễ xác định nhất, vì bia thường ghi năm dựng. Ngoài ra có chạm gỗ ở một số ngôi đình Bắc Bộ được xếp vào thế kỷ 16 và đồ gốm thời Mạc trong các bảo tàng lịch sử, mỹ thuật.
Rồng thời Mạc khác rồng thời Lê sơ thế nào?
Rồng Lê sơ nghiêm, cân đối, đầu to mặt dữ, mang vẻ cung đình. Rồng thời Mạc thường hiền hơn, thân thon và uốn tự do hơn, nét chạm phóng khoáng, gần với nghệ thuật làng xã. Cách chắc nhất vẫn là dựa vào năm dựng ghi trên hiện vật.
Có phải rồng thời Mạc là khởi đầu của rồng đình làng?
Nhiều tài liệu cho rằng thời Mạc là bước chuyển quan trọng sang nghệ thuật đình làng phát triển mạnh ở thế kỷ 17 và 18. Tuy vậy đình làng và chạm gỗ dân gian có lịch sử dài hơn, nên nói thời Mạc là bước đệm thì chính xác hơn nói là khởi đầu.