Rồng trên đình làng thời Lê trung hưng, khoảng thế kỷ 17–18, là rồng của dân làng: chạm gỗ, đời thường, nhiều chuyện kể. Hay gặp nhất là "rồng ổ" với rồng mẹ và đàn rồng con quấn quýt, cảnh tiên nữ cưỡi rồng, người đùa với rồng, và rồng mà vây, đuôi biến thành lá, mây. Dáng rồng không còn nghiêm như rồng cung đình mà gần gũi, có khi hài hước, đọc như một trang chuyện.
Phần dưới giải thích vì sao đình làng thời này nhiều rồng như vậy, rồng ở đây trông ra sao, những kiểu cảnh hay gặp, rồi hướng dẫn cách đứng trong đình để đọc từng mảng chạm. Cuối bài là gợi ý kể cho con, vì đây là loại rồng trẻ con thích nhất.
Vì sao đình làng thế kỷ 17–18 nhiều rồng đến vậy
Thời Lê trung hưng là giai đoạn vua Lê, chúa Trịnh cùng tồn tại ở Đàng Ngoài, kéo dài qua thế kỷ 17 và phần lớn thế kỷ 18. Sách lịch sử mỹ thuật phổ thông thống nhất rằng đây là thời đình làng Bắc Bộ được dựng và tu bổ rất nhiều, và nghệ thuật chạm gỗ đình đạt độ phong phú bậc nhất. Đình là nơi thờ thành hoàng, cũng là nơi họp việc làng, nên làng nào cũng muốn ngôi đình của mình đẹp.
Người chạm là thợ làng hoặc phường thợ đi làm thuê từ vùng này sang vùng khác. Họ chạm rồng, nhưng là con rồng theo con mắt của người làm ruộng: rồng có mẹ có con, rồng đùa với người, rồng chen giữa cảnh uống rượu, đấu vật, chèo thuyền. Nhiều tài liệu cho rằng đây là lúc hình rồng "về làng" thật sự, không còn chỉ là biểu tượng của nhà vua.
Vì vậy khi bước vào một ngôi đình cổ Bắc Bộ, bạn có thể gặp hàng chục, thậm chí hàng trăm con rồng trên một bộ khung gỗ. Không phải con nào cũng giống con nào, và cũng không phải mảng nào cũng cùng thời, vì đình còn được sửa ở các đời sau. Nhưng tinh thần chung của rồng đình làng thế kỷ 17–18 thì dễ nhận: đông, động, vui.
Rồng đình làng trông ra sao
Đầu to, nhiều tóc bờm, râu. Đầu rồng thường to so với thân, bờm tóc dày dựng ngược lên như ngọn lửa, râu dài uốn hai bên mép. Mắt to, có khi lồi, nhưng nét mặt thường không dữ mà như đang cười hoặc đang ngạc nhiên.
Đầu chính diện. Ngoài kiểu nhìn nghiêng quen thuộc, rồng đình làng hay được chạm với đầu quay thẳng ra phía người xem, hai mắt nhìn xuống. Đứng dưới nhìn lên, bạn có cảm giác con rồng đang nhìn mình.
Thân ngắn hơn, uốn nhiều, hay lẫn vào mây lá. Do phải nằm gọn trong mảng gỗ cốn, đầu dư, kẻ, thân rồng thường ngắn hơn và cuộn nhiều hơn. Vây, đuôi, túm lông ở khuỷu nhiều khi kéo dài thành lá cúc, lá lật, mây xoắn, khiến con rồng hoà vào nền.
Đao mác nhọn tua tủa. Các dải lông, vây được chạm thành những đao nhọn hướng ra ngoài, tạo cảm giác chuyển động mạnh. Đây là chi tiết khiến mảng chạm đình làng trông dày và sống động khi nhìn từ xa.
Nét dao khoẻ, chạm sâu, chạm lộng. Thợ đình hay chạm sâu, có chỗ chạm thủng cả mảng gỗ, nhiều lớp chồng nhau. Nhìn từ dưới lên, ánh sáng xuyên qua chỗ thủng làm con rồng nổi khỏi nền.
Những cảnh có rồng hay gặp trên đình làng
Các cảnh dưới đây được nêu nhiều trong sách về chạm khắc đình làng Bắc Bộ. Bảng giúp bạn biết mình đang tìm gì khi ngẩng lên.
| Cảnh | Trông thế nào | Thường nằm ở đâu |
|---|---|---|
| Rồng ổ, rồng mẹ rồng con | Một con rồng lớn, quanh mình là nhiều rồng nhỏ bám, trườn, quấn quýt | Cốn, ván lá gió, mảng chạm lớn giữa hai cột |
| Tiên cưỡi rồng | Một hình người nữ ngồi trên lưng hoặc đứng trên đầu rồng, rồng uốn như đang bay | Cốn, kẻ, các mảng trang trí trong gian giữa |
| Người đùa với rồng | Người nắm râu rồng, ngồi trên đuôi rồng, cưỡi rồng như cưỡi trâu | Đầu dư, kẻ, bẩy, những chỗ nhỏ |
| Rồng chầu | Hai rồng quay vào nhau, giữa là mặt tròn, ngọc hoặc hoa | Xà, cửa võng, phía trên gian thờ |
| Đầu rồng ở đầu dư | Một đầu rồng lớn thò ra từ đầu cột, miệng há | Đầu dư nhô ra ở các vì kèo |
| Rồng hoá lá, hoá mây | Thân rồng lẫn vào lá, mây; nhìn kỹ mới thấy đầu | Ván gió, diềm, các mảng phụ |
Tên gọi các bộ phận như cốn, kẻ, bẩy, đầu dư có thể lạ với người mới. Bạn không cần nhớ hết: cứ coi đầu dư là "chỗ thò ra ở đầu cột", cốn là "mảng gỗ nằm giữa hai cột ngay trên đầu", kẻ và bẩy là "thanh gỗ chéo đỡ mái". Mỗi chỗ có rồng kiểu riêng.
Rồng ổ: cảnh đáng tìm nhất trong đình
Nếu chỉ có thời gian tìm một cảnh, hãy tìm rồng ổ. Đây là kiểu chạm một con rồng lớn với nhiều rồng con quanh mình, có con bám trên lưng, có con trườn dưới bụng, có con quay đầu lại nhìn mẹ. Sách hay gọi là "rồng mẹ rồng con" hoặc "rồng ổ". Cảnh này hầu như chỉ gặp ở đình làng, ít thấy trên hiện vật cung đình.
Nhiều người đọc cảnh rồng ổ như hình ảnh sinh sôi, con đàn cháu đống mà làng nào cũng mong. Có ý kiến gắn với lòng mong mỏi mùa màng, nòi giống. Đây là cách hiểu phổ biến và hợp lý, nhưng người thợ xưa không để lại lời giải thích, nên bạn cứ nói "người ta thường hiểu là".
Đếm rồng con là việc trẻ con rất thích. Mỗi mảng có số rồng con khác nhau, có mảng ba bốn con, có mảng dày đặc khó đếm vì thân chúng lẫn vào mây lá. Đứng đếm cùng con, hai bố mẹ con mỗi người một số, rồi cùng đếm lại, là một cách giữ trẻ chú ý rất lâu trong đình mà không cần nói nhiều.
Khi ngắm rồng ổ, để ý cách người thợ xếp các con rồng nhỏ: chúng hiếm khi đứng yên mà con nào cũng đang làm một việc, ngoảnh lại, bò lên, ngậm đuôi nhau. Thân chúng nhiều khi chỉ là vài nét uốn, đầu chỉ bằng ngón tay, nhưng vẫn đủ mắt, râu, bờm. Ở một số mảng, rồng con lẫn vào lá đến mức phải đứng lâu mới tách ra được. Đó là chỗ thấy tay nghề và cả óc vui đùa của phường thợ làng.
Đọc một ngôi đình từ cửa vào trong
Đình làng thường tối, mảng chạm lại nằm trên cao. Để đỡ mỏi cổ và không bỏ sót, có thể đi theo thứ tự sau.
- Xin phép người trông coi đình trước khi vào, hỏi có được chụp ảnh không, gian nào không nên vào.
- Đứng ở cửa giữa, để mắt quen tối chừng một phút. Lúc đầu chỉ thấy khung gỗ đen, sau đó các mảng chạm mới hiện ra.
- Ngẩng lên các đầu dư ở hàng cột phía trước. Đầu rồng ở đây to và dễ thấy nhất, là chỗ khởi đầu tốt.
- Đi dọc gian bên, nhìn các mảng cốn giữa hai cột. Đây là nơi hay có rồng ổ, tiên cưỡi rồng, người đùa rồng.
- Nhìn lên xà và phía trên gian giữa để tìm đôi rồng chầu, nhưng đừng đứng quá sát hương án, nhường chỗ cho người đến lễ.
- Ra ngoài, nhìn lại mái và đầu đao. Rồng trên mái thường là đắp vữa hoặc gốm, đời muộn hơn phần gỗ bên trong.
Mỗi ngôi đình có cách bố trí riêng, nên thứ tự này chỉ là gợi ý. Đi vào buổi trưa, khi nắng chiếu xiên qua cửa, các mảng chạm sâu đổ bóng rõ nhất. Mang theo một chiếc đèn pin nhỏ, chỉ bật khi được phép và không chiếu thẳng lâu vào gỗ sơn.
Hay nhầm khi xem rồng đình làng
Coi mọi mảng chạm là thế kỷ 17. Đình qua nhiều lần sửa ở thế kỷ 19, 20 và gần đây. Mảng nào gỗ sáng, nét sắc, sạch sẽ thường là làm sau. Hỏi người trông coi về các lần trùng tu là cách nhanh nhất để biết.
Nhầm lân với rồng. Lân cũng hay xuất hiện trên đình, đầu to, bờm xoăn. Lân thân ngắn như thú bốn chân, có khi có sừng một chiếc, dáng đứng hoặc chạy; rồng thân dài như rắn, uốn khúc. Nhìn thân trước, đầu sau.
Nhầm mặt hổ phù với mặt rồng. Ở nhiều đình, chùa có một mặt thú nhìn thẳng, miệng ngậm một dải, gọi là hổ phù. Có người gọi là mặt rồng chính diện, có người coi là một con vật riêng; giới nghiên cứu còn bàn. Khi kể, cứ gọi đúng tên quen là "mặt hổ phù" và nói thêm rằng người ta còn bàn nó là con gì.
Nghĩ rằng rồng đình làng là "vụng" so với rồng cung đình. Đó là hai cách làm khác nhau. Rồng cung đình theo quy cách chặt; rồng đình làng chọn sự sống động. Nhiều nhà mỹ thuật coi chạm khắc đình làng thế kỷ 17–18 là một trong những đỉnh của điêu khắc dân gian Việt.
Kể cho con nghe trong đình
Rồng đình làng là loại rồng dễ kể nhất cho trẻ, vì mỗi mảng chạm đã là một câu chuyện. Đứng dưới một cảnh rồng ổ, bạn có thể kể: "Đây là nhà của rồng. Rồng mẹ to nhất, còn mấy con bé xíu này là rồng con. Con nào đang nghịch, con nào đang ngủ, con tìm thử xem?". Trẻ sẽ tự bịa thêm chuyện, và đó là điều tốt.
Với cảnh tiên cưỡi rồng hay người đùa với rồng, hỏi con: "Con thấy rồng ở đây có dữ không?". Phần lớn trẻ sẽ nói không, rồng hiền. Lúc đó bạn kể: "Ngày xưa ông bà mình nghĩ rồng là bạn, rồng làm mưa cho lúa lên, nên người ta chạm rồng chơi với người". Không cần đúng chữ của sách, chỉ cần đúng tinh thần.
Nếu con mệt hoặc sợ bóng tối trong đình, đừng ép ở lâu. Ra sân ngồi nghỉ, nhìn đầu đao trên mái, rồi vào lại khi con muốn. Ra về, cùng con nhớ lại xem hôm nay đã thấy bao nhiêu kiểu rồng. Không chấm đúng sai, không thi ai nhớ nhiều hơn. Chỉ cần con nhớ một cảnh, lần sau đến đình khác con sẽ tự đi tìm cảnh ấy.
Câu hỏi thường gặp
Rồng ổ là gì?
Rồng ổ là kiểu chạm một con rồng lớn với nhiều rồng con quấn quanh, bám trên lưng, trườn dưới bụng, hay gặp trên chạm gỗ đình làng Bắc Bộ thế kỷ 17–18. Người ta thường hiểu đây là hình ảnh sinh sôi, con đàn cháu đống, nhưng người thợ xưa không để lại lời giải thích.
Rồng đình làng thời Lê trung hưng khác rồng cung đình thế nào?
Rồng cung đình theo quy cách chặt, nghiêm và quyền uy. Rồng đình làng thế kỷ 17–18 đời thường hơn: đầu to, nét mặt vui, thân cuộn trong mảng gỗ, xen với người, tiên, rồng con và lá mây, đọc như một câu chuyện.
Xem rồng chạm gỗ trong đình thì nhìn ở đâu?
Nên nhìn ở đầu dư nhô ra từ đầu cột, các mảng cốn giữa hai cột, các thanh kẻ, bẩy đỡ mái, và xà phía trên gian giữa. Đi vào buổi trưa khi nắng chiếu xiên qua cửa thì các mảng chạm sâu đổ bóng rõ hơn.
Cảnh tiên cưỡi rồng trên đình có ý nghĩa gì?
Cảnh tiên nữ ngồi hoặc đứng trên lưng rồng thường được hiểu là hình ảnh thần tiên, ước mơ bay bổng của người làng. Giới nghiên cứu có nhiều cách đọc khác nhau, nên khi kể lại nên nói đây là cách hiểu phổ biến chứ không phải lời giải duy nhất.
Làm sao biết mảng chạm rồng trong đình là cổ hay mới?
Mảng làm mới thường có gỗ sáng hơn, nét chạm sắc, ít mòn, sạch sẽ. Mảng cổ gỗ sẫm, nét đã mềm, có vết nứt và bụi bám lâu năm. Cách chắc nhất vẫn là hỏi người trông coi đình về các lần trùng tu.
Đi xem rồng ở đình làng cùng trẻ cần dặn gì?
Nên dặn con không trèo lên bệ, không sờ vào gỗ chạm, nói nhỏ, không chạy trong đình và nhường chỗ cho người đến lễ. Xin phép người trông coi trước khi vào và trước khi chụp ảnh là phép lịch sự cơ bản ở mọi ngôi đình.