Rồng thời Trần vẫn giữ dáng thân dài uốn khúc của rồng Lý, nhưng thân to và chắc hơn, các khúc uốn thoải và ít đều hơn, đầu có sừng, chân khoẻ với móng sắc, đuôi thường thon nhọn. Cảm giác chung khi nhìn rồng Trần là khoẻ, rắn rỏi, bớt mềm mại so với rồng Lý. Đó là mô tả mà phần lớn sách mỹ thuật cổ Việt Nam phổ thông đưa ra.
Phần dưới so từng bộ phận giữa rồng Trần và rồng Lý, có một bảng để bạn mang theo khi đi bảo tàng. Sau đó là chỗ có thể gặp rồng Trần, những trường hợp lưng chừng khó xếp, và cách tập mắt để nhận ra sự khác biệt mà không cần thuộc lòng.
Nhìn tổng thể: cùng dòng họ nhưng đã đổi tính
Nhà Trần nối tiếp nhà Lý, nên rồng Trần không phải một con vật khác hẳn mà là rồng Lý đã lớn lên và đổi tính. Vẫn thân dài, vẫn uốn khúc, vẫn có mào, vẫn hay đi với ngọc và mây. Nhưng khi đặt hai con cạnh nhau, khác biệt hiện ra ngay: rồng Trần mập hơn ở thân, các khúc uốn không còn đều như một chuỗi sóng mà dài ngắn khác nhau, có đoạn vươn thẳng, có đoạn cong gập.
Nhiều tài liệu tả rồng Trần là "khoẻ khoắn", "rắn rỏi", có người gắn với tinh thần thượng võ của thời kỳ ba lần kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Đây là cách cảm nhận và diễn giải, không phải điều được ghi trên hiện vật, nên khi kể lại cứ mở đầu bằng "nhiều người cho rằng". Điều chắc hơn là khi nhìn, người xem phổ thông đều thấy rồng Trần đậm đặc hơn, có lực hơn.
Thêm một điều nên biết: hiện vật thời Trần còn lại không nhiều và nằm rải rác, phần lớn là đất nung, gạch ngói, đá và một ít chạm gỗ. Vì vậy hình dung của số đông về rồng Trần chủ yếu đến từ các mảnh trang trí kiến trúc trong bảo tàng, chứ không phải từ một công trình nguyên vẹn mà bạn có thể đứng ngắm trọn.
Bảng so sánh rồng Lý và rồng Trần theo từng bộ phận
Bảng dưới gom những đặc điểm phổ biến trong sách mỹ thuật phổ thông. Mỗi ô là xu hướng chung, không phải luật áp cho mọi hiện vật.
| Bộ phận | Rồng thời Lý | Rồng thời Trần |
|---|---|---|
| Thân | Tròn, mảnh, thon đều về đuôi | To, chắc, mập hơn, đoạn giữa đầy |
| Khúc uốn | Nhiều khúc, đều, nhịp nhàng như sóng | Thoải hơn, dài ngắn không đều, có đoạn vươn dài |
| Đầu | Nhỏ so với thân, mào lửa dài | Đầu đậm hơn, mào lửa ngắn lại |
| Sừng | Thường không có | Thường có sừng, nhiều khi chia nhánh |
| Chân và móng | Chân nhỏ, mảnh, móng nhỏ | Chân khoẻ, khuỷu rõ, móng to và sắc |
| Đuôi | Thon nhỏ dần | Thường thon nhọn, có khi thẳng như mũi giáo |
| Cảm giác chung | Mềm, thanh, hiền | Khoẻ, rắn rỏi, có lực |
Khi dùng bảng, chọn hai ba cột mà hiện vật còn rõ nhất. Một mảnh ngói vỡ chỉ còn đầu rồng thì nhìn sừng và mào; một mảnh còn đoạn thân thì nhìn độ mập và nhịp uốn. Đừng cố đối chiếu đủ bảy dòng với một mảnh vỡ.
Đứng trước một đầu rồng đất nung: đọc từ mõm ra sau
Đầu rồng là phần hay còn lại nhất trên ngói và gạch trang trí, cũng là phần nói nhiều nhất về thời. Khi gặp một đầu rồng trong tủ kính, thử đọc theo thứ tự này, mỗi bước chỉ cần vài giây.
- Nhìn mõm trước: mõm dài hay ngắn, môi trên có kéo thành dải mào cong ra trước không. Ở rồng Trần, dải mào thường ngắn và gọn hơn ở rồng Lý.
- Nhìn miệng: há rộng hay khép, có thấy răng nanh và lưỡi không. Rồng Trần hay há miệng rõ, răng nanh nhọn, tạo vẻ mạnh.
- Nhìn mắt: tròn và nhỏ, hay to và lồi. Mắt quá to và lồi thường gợi tới các thời muộn hơn, nhất là thời Nguyễn.
- Nhìn ngay sau mắt để tìm sừng. Đây là bước quyết định giữa Lý và Trần. Nếu thấy một gờ vươn ra sau, tách khỏi bờm, khả năng cao là sừng.
- Nhìn bờm: dài, bay theo thân hay ngắn, dựng lên. Bờm rồng Trần thường ngắn hơn và thô hơn bờm rồng Lý.
- Cuối cùng mới đọc chú thích và so với những gì mình vừa thấy.
Đọc theo thứ tự cố định giúp bạn khỏi bị cuốn vào một chi tiết đẹp mà quên những chỗ khác. Sau vài lần, mắt sẽ tự chạy theo đường ấy mà không cần nhẩm, và bạn sẽ nhận ra rằng chỉ riêng cái đầu cũng đã đủ để phân biệt hai thời trong phần lớn trường hợp, kể cả khi thân đã mất.
Ba chi tiết đáng nhìn kỹ nhất ở rồng Trần
Sừng. Nếu chỉ được nhớ một điều, hãy nhớ: rồng Trần thường có sừng. Sừng mọc từ phía sau đầu, vươn ra sau, có khi chia thành hai nhánh. Ở mảnh đất nung đã mòn, sừng có thể chỉ còn là một gờ nổi chạy song song với bờm; nhìn nghiêng với ánh sáng xiên thì dễ đọc hơn nhìn thẳng.
Chân và móng. Chân rồng Trần to, đặt chắc, phần khuỷu thường có những dải lông nhọn bay ra phía sau. Móng to và sắc, quặp lại như móng chim săn. Đây là chi tiết làm rồng Trần trông có lực. Đếm móng thì nhiều sách ghi ba móng, nhưng giống như với rồng Lý, đừng coi là quy tắc tuyệt đối.
Đuôi và vây lưng. Đuôi rồng Trần hay thon thành một đầu nhọn, có khi vuốt thẳng ra như mũi giáo, khác với đuôi Lý thu nhỏ mềm. Vây lưng to hơn, nhọn hơn, xếp thưa hơn, góp phần làm đường sống lưng rõ nét như răng cưa.
Gặp rồng Trần ở đâu
Phần lớn người xem gặp rồng Trần trong bảo tàng, ở các tủ kính trưng gạch, ngói và đồ đất nung trang trí kiến trúc. Những mảnh như đầu ngói, ngói bò nóc, gạch trang trí thường được xếp theo thời, có chú thích. Hãy dành thời gian cho các mảnh có hình đầu rồng, vì đầu là nơi khác biệt rõ nhất với thời Lý.
Ngoài bảo tàng, một số chùa và di tích gắn với nhà Trần ở vùng Thiên Trường xưa, vùng Đông Triều và Yên Tử còn hiện vật đá, gạch, bệ tượng có hoa văn, tuy không phải chỗ nào cũng có rồng và không phải mảnh nào cũng đủ rõ để người mới đọc. Một số ngôi chùa Bắc Bộ còn giữ mảng chạm gỗ được nhiều tài liệu xếp vào thời Trần; nếu đến những nơi ấy, hãy hỏi người trông coi chỗ nào là mảng cổ để khỏi nhầm với phần làm thêm đời sau.
Gốm thời Trần, nhất là gốm men nâu và gốm men ngọc, phần lớn trang trí hoa sen, hoa cúc, chim, thú, người; hình rồng có nhưng không phải chủ đề phổ biến nhất. Nếu gặp, hãy đối chiếu bằng chính bảng ở trên. Khi chú thích của bảo tàng và cảm nhận của bạn khác nhau, cứ theo chú thích, vì người soạn đã có thông tin về nơi tìm thấy và lớp đất.
Một mẹo nhỏ khi xem qua tủ kính: đèn trong tủ thường chiếu từ trên xuống, làm các chi tiết nổi như sừng, vây, móng đổ bóng xuống dưới. Hãy hạ thấp người một chút, nhìn chếch lên, bóng đổ sẽ giúp bạn thấy rõ độ nổi. Nếu kính phản chiếu, nghiêng đầu sang một bên hoặc đứng sát hơn, che bớt ánh sáng phía sau bằng chính người mình. Với mảnh đất nung màu đỏ nâu, đứng lâu một chút cho mắt quen, những đường chạm nông sẽ lần lượt hiện ra, nhất là vảy và những dải lông ở khuỷu chân.
Những hiện vật lưng chừng và cách xử lý
Rồng cuối Lý, đầu Trần. Dáng rồng không đổi một sớm một chiều khi triều đại đổi. Có những mảnh mang thân Lý mà đã có sừng, hoặc thân Trần mà nhịp uốn vẫn đều. Sách hay gọi đây là giai đoạn chuyển tiếp. Gặp những mảnh này, bạn chỉ cần nói "mang nét cả hai thời", không cần chọn một.
Mảnh vỡ chỉ còn một phần. Một đoạn thân không đầu, không chân thì rất khó xếp. Đừng ép mình phải đoán. Hãy tận hưởng những gì còn lại: độ dày của thân, kích thước vảy, cách vây nhô lên. Chú thích sẽ nói người khai quật xếp nó vào thời nào.
Bản phục chế và bản đúc lại. Một số bảo tàng trưng bản phục chế bên cạnh mảnh gốc để người xem hình dung con rồng đầy đủ. Bản phục chế thường sạch sẽ, đều màu, sắc nét. Đọc kỹ chú thích để biết đâu là phần gốc, đâu là phần làm thêm.
Rồng Trần và rồng Lê sơ. Cả hai đều có sừng và có lực, nên đôi khi bị lẫn. Rồng Lê sơ thường đầu to hơn, mặt dữ hơn, mang vẻ cung đình rõ hơn, và hay có năm móng ở những hiện vật gắn với vua. Bài về rồng Lê sơ trên trang này đi kỹ phần đó.
Tập mắt trong một buổi bảo tàng
Không cần thuộc lòng bảng. Một buổi đi bảo tàng có chủ đích là đủ để mắt bạn tự phân biệt được rồng Lý và rồng Trần.
- Tìm khu trưng bày theo thời, đi thẳng tới tủ thời Lý trước. Chọn một mảnh có rồng còn rõ đầu và thân, đứng ngắm chừng hai phút.
- Không nhìn chú thích ngay. Tự nói thầm ba điều: thân mập hay mảnh, có sừng hay không, khúc uốn đều hay không.
- Sang tủ thời Trần, tìm một mảnh tương tự về chất liệu, tốt nhất cũng là đất nung. Làm lại đúng ba câu hỏi ấy.
- Bây giờ mới đọc chú thích của cả hai, xem cảm nhận của mình khớp tới đâu.
- Chụp hai tấm ảnh cùng góc, cùng khoảng cách, không dùng đèn chớp, để ở nhà đặt cạnh nhau xem lại.
- Lần đi sau, thử đoán thời của một mảnh trước khi đọc chú thích. Đoán sai cũng là học.
Cách học bằng cặp so sánh như vậy nhanh hơn đọc sách nhiều lần, và cũng dễ rủ trẻ lớn tham gia: mỗi người đoán một mảnh, rồi cùng đọc chú thích.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Trần có sừng không?
Theo mô tả phổ biến, rồng thời Trần thường có sừng, mọc phía sau đầu, đôi khi chia nhánh. Đây là một trong những điểm phân biệt dễ nhất với rồng Lý, vốn thường không có sừng, nhưng trên hiện vật mòn đôi khi khó đọc.
Rồng Lý và rồng Trần khác nhau chỗ nào dễ thấy nhất?
Dễ thấy nhất là thân và sừng: rồng Lý thân mảnh, uốn khúc đều, thường không sừng; rồng Trần thân to chắc, khúc uốn thoải và không đều, có sừng. Ngoài ra chân rồng Trần khoẻ hơn, móng sắc hơn, đuôi nhọn hơn.
Vì sao rồng thời Trần trông khoẻ hơn rồng thời Lý?
Nhiều người cho rằng dáng khoẻ khoắn ấy phản ánh tinh thần thượng võ của thời Trần, thời kỳ có ba lần kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Đây là cách diễn giải phổ biến, không phải ghi chép trên hiện vật, nên khi kể lại nên nói "nhiều người cho rằng".
Có thể xem rồng thời Trần nguyên vẹn ở đâu không?
Rồng thời Trần nguyên vẹn rất hiếm, phần lớn còn lại là mảnh đất nung, gạch ngói, đá và một ít chạm gỗ. Cách dễ nhất là xem ở các bảo tàng lịch sử có khu trưng bày theo thời, nơi các mảnh được xếp cạnh nhau và có chú thích.
Rồng thời Trần có mấy móng?
Nhiều sách phổ thông ghi rồng thời Trần có ba móng, móng to và sắc. Tuy vậy số móng ở các thời sớm không phải quy tắc cứng, và trên hiện vật cũ đầu móng hay bị mòn, nên chỉ nên coi đây là một chi tiết để tham khảo.
Gặp một con rồng vừa giống Lý vừa giống Trần thì hiểu thế nào?
Đó thường là hiện vật thuộc giai đoạn chuyển tiếp, vì dáng rồng thay đổi dần chứ không đổi ngay khi triều đại đổi. Bạn có thể ghi nhận là mang nét cả hai thời và dựa vào chú thích của bảo tàng để biết người nghiên cứu xếp nó vào đâu.