SauRong.comSáu Rồng
Dáng rồng qua các thời và cách nhận ra

Rồng thời Lý trông ra sao: thân rắn uốn đều, mào lửa và viên ngọc

Rồng thời Lý thân tròn mảnh như rắn, uốn khúc đều, đầu có mào lửa, thường không sừng và gắn với viên ngọc. Cách nhận ra khi đứng trước bậc đá, gạch ngói cổ.

Stone staircase of an old northern Vietnamese pagoda, overcast morning: a man in a charcoal grey jacket, seen from behind, crouches beside a balustrade carved with a slim undulating dragon

Rồng thời Lý có thân tròn, mảnh, dài như thân rắn, uốn thành nhiều khúc đều đặn và thon dần về đuôi; đầu có mào hình ngọn lửa vươn ra trước, mắt tròn, miệng há, thường không có sừng; bốn chân nhỏ, thân phủ vảy nhỏ xếp đều, và hay đi cùng viên ngọc. Đây là mô tả mà phần lớn sách mỹ thuật cổ Việt Nam phổ thông thống nhất. Nhìn tổng thể, rồng Lý hiền, mềm và nhịp nhàng chứ không dữ dằn.

Bài này đi lần lượt từ dáng tổng thể tới từng bộ phận: đầu, thân, vây, chân, viên ngọc. Sau đó là những chỗ bạn có thể gặp rồng Lý ngoài đời, những kiểu hay nhầm, và một đoạn kể ngắn để nói lại với con khi cả nhà đứng trước một bậc đá chùa cổ.

Dáng tổng thể: một con rắn hiền uốn sóng

Cách nhận nhanh nhất là lùi ra xa và nhìn đường thân. Rồng thời Lý gần như luôn được tả là thân tròn lẳn, mảnh và dài, uốn lên xuống thành một chuỗi khúc tương đối đều nhau, như một đường sóng chạy dọc mặt đá. Thân to nhất ở quãng gần đầu rồi nhỏ dần về đuôi, đuôi thon lại chứ không xoè thành chùm lông. Nhìn từ xa, người mới xem hay nói "giống con rắn", và nhận xét đó không sai: chính sách mỹ thuật cũng hay dùng hình ảnh con rắn để tả rồng Lý.

Cái đều của các khúc uốn là điểm đáng để ý. Ở rồng đời sau, thân có khi xoắn mạnh, cuộn vòng, khúc to khúc nhỏ, hoặc chỉ uốn hai ba lần rồi vươn dài. Rồng Lý thì nhịp nhàng, khúc này nối khúc kia gần như lặp lại, tạo cảm giác êm và trôi. Nhiều tài liệu gắn cái nhịp ấy với không khí văn hoá thời Lý nặng ảnh hưởng nhà Phật, chuộng sự thanh thoát; đó là cách diễn giải, bạn cứ coi là một ý kiến phổ biến.

Một điểm nữa là khoảng trống. Rồng Lý thường nằm trong một dải trang trí dài, xen với hoa lá, sóng nước hoặc mây, nhưng thân rồng vẫn là nét chính, rõ ràng, không bị lấp. Khi đứng trước một mảng chạm mà thân rồng chìm lẫn trong đám lá rậm, đó thường là dấu hiệu của đời sau hơn là thời Lý.

Đầu rồng Lý: mào lửa, mắt tròn, thường không sừng

Mào hình ngọn lửa. Chỗ nổi bật nhất trên đầu rồng Lý là một dải mào uốn như ngọn lửa, vươn ra phía trước mõm hoặc dựng lên trên trán. Nhiều sách gọi đây là "mào lửa", có nơi tả môi trên kéo dài rồi uốn cong thành dải ấy. Khi đứng trước hiện vật, cứ tìm cái dải cong mềm ở mũi rồng là thấy.

Mắt tròn, miệng há. Mắt rồng Lý tròn, miệng há khá rộng, có khi thấy răng và lưỡi. Nét mặt không dữ, nhìn nghiêng giống một con vật đang ngậm hoặc đớp lấy viên ngọc trước mặt.

Bờm dài phía sau gáy. Sau đầu thường có một dải bờm hay "tóc" dài, uốn lượn bay về phía sau, chạy song song với thân. Dải bờm này giúp đầu rồng trông thanh, không nặng.

Thường không có sừng. Đây là điểm sách phổ thông hay nhắc để phân biệt với rồng Trần. Tuy vậy nên hiểu là "thường không", không phải "tuyệt đối không": có hiện vật mà người xem thấy một chỏm nhô trên đầu và giới nghiên cứu còn bàn đó là sừng hay một phần của mào, bờm. Khi kể lại, bạn nói "rồng Lý thường không có sừng" là an toàn.

Đầu nhỏ so với thân dài. Tỷ lệ đầu so với thân ở rồng Lý khiêm tốn. Ở rồng thời Nguyễn, đầu to, mắt lồi chiếm trọn sự chú ý; ở rồng Lý, cái làm bạn chú ý trước là đường thân.

Thân, vảy, vây và bốn chân nhỏ

Đi dọc thân rồng, bạn sẽ thấy vảy nhỏ xếp đều, nhiều sách tả là vảy hình bán nguyệt như vảy cá, phủ kín từ cổ tới đuôi. Trên sống lưng có một hàng vây nhỏ, đều, nhọn nhẹ như răng cưa, chạy suốt theo các khúc uốn. Ở bậc đá đã mòn, vảy có khi chỉ còn là những đường lăn tăn, phải đứng nghiêng hoặc chờ nắng xiên mới đọc ra.

Rồng Lý có bốn chân, nhưng chân nhỏ và mảnh so với thân, thường vươn ra từ các khúc uốn như những nhánh phụ. Sách phổ thông hay ghi rồng Lý ba móng. Bạn có thể dùng chi tiết này để tham khảo, nhưng đừng coi là luật: trên đá cũ, đầu móng thường mòn hoặc vỡ, và việc đếm móng ở thời sớm còn nhiều chỗ không rõ. Chân rồng Lý thường có thêm những dải lông nhỏ ở khuỷu, uốn theo chiều thân.

Một mẹo khi xem là theo dõi đường thân từ đầu tới đuôi bằng ngón tay đặt trên không trung, đừng chạm vào hiện vật. Nếu đường đó đi liền một mạch, đều, nhỏ dần, không có đoạn xoắn tròn hay chỗ phình to bất thường, bạn đang đứng trước một con rồng rất gần với mô tả rồng Lý. Nếu thân to bè, có sừng rõ, đuôi gấp khúc mạnh, hãy nghĩ tới các thời sau.

Viên ngọc, rồng chầu và những gì đi cùng

Rồng Lý rất hay đi cùng viên ngọc. Có khi viên ngọc nằm trước miệng, có khi một chân trước nâng lấy, có khi hai rồng quay về một viên ngọc ở giữa. Viên ngọc thường được thể hiện thành một khối tròn, đôi khi có những tia lửa nhỏ xung quanh. Người xưa gửi vào viên ngọc ý nghĩa gì thì có nhiều cách hiểu: có người nói là ngọc quý, có người gắn với ánh sáng, với mặt trời hay với ý nghĩa bên nhà Phật. Bạn kể theo cách đơn giản là "rồng giữ viên ngọc quý" là đủ.

Quanh rồng Lý hay có sóng nước, hoa sen, hoa cúc dây, lá đề và những dải mây hình xoắn. Trên các tấm đất nung hình lá đề được khai quật ở khu Hoàng thành Thăng Long, nhiều tài liệu mô tả hình rồng uốn trong lòng lá, thường đi thành đôi. Trên các thành bậc đá ở chùa cổ, rồng nằm dài theo thành, đầu hướng xuống dưới hoặc lên trên tuỳ nơi, thân uốn đều giữa sóng nước.

Khi gặp một tấm có hai rồng quay vào nhau, đừng vội nghĩ ngay tới "lưỡng long chầu nguyệt" trên mái đình đời sau. Kiểu đôi rồng quay về một tâm điểm có từ sớm, nhưng cách thể hiện mỗi thời khác nhau. Ở thời Lý, đôi rồng vẫn giữ thân mảnh, khúc đều, và tâm điểm thường là viên ngọc hoặc một bông hoa.

Đứng ở đâu thì gặp được rồng thời Lý

Rồng thời Lý còn lại chủ yếu trên đá và đất nung, vì kiến trúc gỗ thời ấy hầu như không còn. Những chỗ người xem phổ thông có thể gặp:

  • Thành bậc đá ở một số chùa cổ vùng Kinh Bắc. Nhiều tài liệu hay nêu bậc đá chùa Phật Tích là ví dụ rồng Lý trên thành bậc. Bạn đứng ngang tầm thành bậc, nhìn dọc từ dưới lên sẽ thấy rõ nhịp uốn.
  • Diềm bia đá thời Lý. Một số bia đá thời Lý còn giữ dải rồng chạy quanh diềm hoặc trán bia. Rồng ở đây nhỏ, phải đứng gần và nhìn nghiêng.
  • Gạch, ngói, lá đề đất nung khai quật. Ở khu di tích Hoàng thành Thăng Long và các bảo tàng lịch sử, các mảnh đất nung trang trí rồng thường được trưng trong tủ kính, xếp theo thời.
  • Chân tảng, bệ đá, mảnh trang trí kiến trúc. Có khi rồng chỉ còn một đoạn thân trên mảnh vỡ. Đọc chú thích để biết hiện vật được xếp vào thời nào.
  • Bản phục dựng và bản đúc mô phỏng. Một số nơi trưng bản phục dựng để người xem dễ hình dung. Chú thích thường ghi rõ, và bản phục dựng cũng là cách học dáng rất tốt.

Ở bảo tàng, hiện vật thường được xếp theo thời, nên cách học nhanh là đứng ở tủ thời Lý một lúc rồi đi sang tủ thời Trần bên cạnh. Hai con rồng đặt gần nhau dạy bạn nhiều hơn mọi bảng so sánh.

Những chỗ hay nhầm khi xem rồng Lý

Nhầm rồng Lý với rắn hoặc naga. Vì thân giống rắn nên có người nghĩ đó là rắn thần. Phân biệt ở chỗ rồng Lý có bốn chân, có mào lửa, có bờm, còn rắn thì không có chân. Rắn thần naga ở các tháp Chăm và đền tháp Đông Nam Á thường có nhiều đầu toả ra như cái quạt, khác hẳn.

Nhầm rồng đời sau làm theo mẫu Lý. Nhiều công trình làm mới hoặc trùng tu lấy rồng Lý làm mẫu. Nếu hiện vật quá sắc nét, đá còn mới, chú thích ghi là phục dựng, thì đó là bản mô phỏng. Bản mô phỏng vẫn giúp bạn học dáng, chỉ cần biết nó không phải đồ thời Lý.

Coi "không sừng" và "ba móng" là luật cứng. Đây là đặc điểm phổ biến, không phải quy định. Trên hiện vật mòn, sừng hay mào, ba móng hay bốn móng đôi khi không đọc được. Hãy nhìn tổng thể đường thân trước, chi tiết sau.

Nhầm với rồng Trần. Hai thời nối nhau nên dáng rồng chuyển dần. Rồng Trần thân chắc hơn, có sừng, móng to và sắc hơn. Gặp hiện vật nằm giữa hai kiểu, chú thích bảo tàng là chỗ dựa đáng tin hơn cảm giác của mình.

Kể cho con nghe về rồng Lý trong một phút

Trẻ con thường hỏi rất thẳng: "Sao con rồng này giống con rắn thế?". Bạn có thể dắt con đứng ngang thành bậc, chỉ dọc thân rồng và kể: "Ngày xưa, cách đây gần một nghìn năm, ông cha mình chạm con rồng như thế này. Con rồng mình mảnh, uốn lượn như sóng nước, trên mũi có cái mào như ngọn lửa, và nó đang giữ một viên ngọc quý. Con thử đếm xem thân nó uốn mấy khúc?".

Câu hỏi đếm khúc vừa giữ con đứng yên, vừa giúp con tự nhìn ra nhịp đều, đúng cái đặc điểm quan trọng nhất của rồng Lý. Sau đó hỏi thêm: "Con có thấy sừng không?", để con tự tìm và tự kết luận. Nếu con nói có thấy, cứ khen con nhìn kỹ và nói "có thể là cái mào đấy, người lớn cũng còn bàn". Không cần đúng sai, cái quý là con tập nhìn.

Ra về, bạn có thể cùng con vẽ lại con rồng bằng một đường cong uốn sóng, thêm cái đầu nhỏ có mào lửa và một viên ngọc tròn. Lần sau đi bảo tàng gặp rồng Trần, con sẽ tự so được: "Con này béo hơn, có sừng". Như vậy là con đã biết đọc dáng rồng theo thời mà không cần học thuộc gì.

Câu hỏi thường gặp

Rồng thời Lý có sừng không?

Theo mô tả phổ biến trong sách mỹ thuật, rồng thời Lý thường không có sừng, khác với rồng Trần có sừng rõ. Tuy vậy có hiện vật mà phần nhô trên đầu khó phân biệt là sừng hay mào, nên nói "thường không có sừng" là chính xác hơn nói "không bao giờ có".

Rồng thời Lý có mấy móng?

Nhiều sách phổ thông ghi rồng thời Lý có ba móng ở mỗi chân. Đặc điểm này chỉ nên dùng để tham khảo, vì trên đá và đất nung cũ đầu móng thường mòn hoặc vỡ, và việc đếm móng ở các thời sớm chưa phải luật cứng.

Vì sao rồng thời Lý trông giống con rắn?

Vì thân rồng Lý tròn, mảnh, dài và uốn thành nhiều khúc đều đặn, thon dần về đuôi, rất gần dáng rắn. Nhiều tài liệu gắn dáng mềm mại ấy với không khí văn hoá chuộng sự thanh thoát của thời Lý, nhưng đó là cách diễn giải chứ không phải ghi chép trực tiếp.

Muốn xem rồng thời Lý thật thì đi đâu?

Bạn có thể xem ở các bảo tàng lịch sử có trưng hiện vật đất nung, gạch ngói thời Lý, ở khu di tích Hoàng thành Thăng Long, và ở một số chùa cổ vùng Kinh Bắc còn thành bậc đá. Nên đọc chú thích để biết hiện vật là đồ gốc hay bản phục dựng.

Mào lửa trên đầu rồng Lý là gì?

Đó là dải trang trí uốn cong như ngọn lửa, vươn ra trước mõm hoặc dựng trên trán rồng, có sách tả là môi trên kéo dài thành. Đây là một trong những chi tiết dễ thấy nhất để nhận ra rồng Lý khi đứng trước hiện vật.

Viên ngọc đi cùng rồng Lý mang ý nghĩa gì?

Có nhiều cách hiểu: ngọc quý, ánh sáng, mặt trời, hoặc gắn với ý nghĩa nhà Phật. Giới nghiên cứu chưa thống nhất một nghĩa duy nhất. Khi kể cho trẻ nhỏ, nói "rồng đang giữ viên ngọc quý" là đủ và không sai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138