SauRong.comSáu Rồng
Dáng rồng qua các thời và cách nhận ra

Rồng thời Lê sơ có gì khác: đầu to, mặt nghiêm và dáng rồng cung đình

Rồng thời Lê sơ mang vẻ cung đình: đầu to, mặt dữ, sừng và bờm rõ, thân mập, chân khoẻ. Cách nhận ra trên thềm đá, bia đá, gốm và vì sao khác rồng Lý, Trần.

Late afternoon at an archaeological site: excavated brick foundations under a protective roof, a woman in a rust orange cardigan studies a heavy stone dragon head from a low angle

Rồng thời Lê sơ thường được tả là rồng của cung đình: đầu to, mặt dữ và nghiêm, mắt lồi, mũi to, có sừng và bờm dài dựng về phía sau, thân mập chắc, uốn ít khúc hơn rồng Lý, chân khoẻ với móng sắc. So với rồng Lý mềm mại và rồng Trần khoẻ khoắn, rồng Lê sơ mang vẻ quyền uy rõ hơn, gắn với hình ảnh nhà vua. Đây là mô tả phổ biến trong sách mỹ thuật cổ Việt Nam.

Bài này đi qua cái "khí" chung của rồng Lê sơ, từng bộ phận đầu, thân, chân, những nơi dễ gặp như thềm đá cung điện, trán bia, đồ gốm, rồi tới chuyện năm móng mà nhiều người hay hỏi. Cuối bài là một bảng gọn để phân biệt rồng Lê sơ với rồng Trần và rồng Lê trung hưng, hai thời hay bị lẫn với nó.

Rồng của triều đình: vì sao dáng rồng đổi hẳn

Nhà Lê sơ được dựng sau cuộc kháng chiến chống quân Minh, kéo dài khoảng một thế kỷ, từ năm 1428. Thời này, triều đình đề cao Nho học và trật tự cung đình, nhiều tài liệu cho rằng điều đó phản ánh vào nghệ thuật trang trí: hình rồng gắn chặt hơn với quyền lực nhà vua, xuất hiện ở thềm điện, trên đồ ngự dụng, trán bia, và mang vẻ nghiêm, chặt chẽ hơn hẳn trước.

Khi đứng trước rồng Lê sơ, người xem thường cảm thấy ngay một khoảng cách: con rồng không còn dáng mềm như đang lượn trong sóng nước mà như đang trấn giữ. Đầu ngẩng, mắt nhìn thẳng, miệng há thấy răng, các khúc thân to và chắc. Đó là ấn tượng mà hầu hết sách mỹ thuật phổ thông đều ghi nhận.

Cũng nên nói rõ: không phải mọi con rồng làm trong khoảng thời gian ấy đều mang vẻ cung đình. Ở chùa làng hay trên đồ dùng thường ngày, rồng có thể đơn giản hơn. Hình dung "rồng Lê sơ" mà sách hay nói chủ yếu dựa trên các hiện vật gắn với triều đình, nơi tay nghề và quy cách được giữ chặt nhất.

Đứng trước một thềm rồng đá: ba chỗ đứng, ba cách nhìn

Thềm rồng đá thời Lê sơ là loại hiện vật lớn, nằm ngoài trời, nên chỗ bạn đứng quyết định bạn thấy được gì. Thử lần lượt ba vị trí sau, mỗi chỗ vài phút.

  1. Đứng chính diện, cách chân bậc chừng mười bước. Từ đây bạn thấy đôi rồng như hai dải lan can đối xứng ôm lấy lối lên, đầu rồng hai bên chân bậc như hai người gác cửa. Đây là góc để hiểu vai trò của rồng: trấn giữ lối vào điện.
  2. Đứng nghiêng, ngang thân rồng. Đi sang một bên, nhìn dọc theo thân rồng uốn lên theo độ dốc. Bạn sẽ đếm được số khúc, thấy vây lưng nổi thành hàng, thấy chỗ chân rồng bám xuống mặt đá. Buổi sáng sớm hay chiều muộn, nắng xiên làm các khúc thân nổi khối rõ nhất.
  3. Cúi xuống ngang đầu rồng. Đứng sát nhưng không chạm, nhìn ngang tầm mắt rồng. Đây là lúc đọc mặt: mắt lồi, mũi to, răng nanh, bờm dựng, sừng chia nhánh. Cũng là lúc thấy đá đã mòn tới đâu, chỗ nào có vết tu bổ.

Ba chỗ đứng ấy tương ứng ba câu hỏi: rồng ở đây để làm gì, rồng có dáng ra sao, và rồng có mặt thế nào. Khi trả lời đủ ba câu, bạn đã thật sự xem một con rồng chứ không chỉ chụp một tấm ảnh. Nếu đi cùng trẻ, cho con tự chọn chỗ đứng thứ tư mà con thích và nói vì sao.

Kể cho con nghe ở thềm rồng

Trẻ đứng trước đầu rồng đá to bằng cả người thường hỏi: "Con rồng này có cắn không?". Đó là lúc để kể: "Ngày xưa, vua ngồi trong điện ở trên kia, muốn lên gặp vua phải đi qua bậc này. Người ta chạm hai con rồng nằm hai bên để canh lối lên, nên rồng phải trông nghiêm và dữ một chút. Nhưng rồng ở đây để giữ, không để doạ ai đâu".

Sau đó rủ con so: "Con nhớ con rồng ở chùa hôm trước không, con đó mình mảnh như con rắn. Con này thì sao?". Để con tự nói "con này béo hơn, mặt dữ hơn". Không cần dạy tên thời, chỉ cần con thấy mỗi con rồng mỗi khác. Tên thời sẽ đến sau, khi con lớn hơn và tự tò mò.

Trước khi về, có thể cho con đứng ở chân bậc, đặt tay lên lan can mới làm phía ngoài nếu có, tuyệt đối không trèo lên đầu rồng đá. Giải thích ngắn: "Đá này đã mấy trăm tuổi rồi, nhiều người sờ quá sẽ mòn mất mặt rồng". Trẻ hiểu và nhớ lời dặn rất lâu khi có lý do cụ thể.

Đầu rồng Lê sơ: chỗ để nhận ra ngay

Đầu to so với thân. Khác với rồng Lý đầu nhỏ, rồng Lê sơ có đầu to và đậm, nhiều khi là phần thu hút ánh nhìn trước tiên. Ở rồng đá trên thềm điện, đầu rồng đặt ở chân bậc, to bằng cả một khối đá.

Mặt dữ, mắt lồi, mũi to. Mắt lồi tròn, lông mày rậm, mũi to bè, có người so với mũi sư tử. Miệng há rộng, răng nanh rõ. Tất cả tạo nên vẻ dữ và nghiêm, khác hẳn nét hiền của rồng Lý.

Sừng và bờm. Sừng rõ, thường chia nhánh, vươn về phía sau. Bờm dài, dựng lên và bay ra sau thành từng dải, đôi khi xếp như ngọn lửa. Chỗ này giống rồng Trần, nhưng ở rồng Lê sơ, bờm và sừng thường được làm dày dặn, đầy đặn hơn.

Mào lửa thu lại. Dải mào lửa dài vươn trước mõm, rất đặc trưng ở rồng Lý, đến thời Lê sơ thường ngắn lại hoặc biến thành những túm lông, tia lửa nhỏ quanh mũi và má. Thiếu dải mào dài là một dấu hiệu bạn đang xem rồng muộn hơn thời Lý.

Thân, chân và mây quanh rồng

Thân rồng Lê sơ mập, chắc, phủ vảy lớn, uốn ít khúc hơn: thường chỉ vài khúc lớn, có đoạn vươn dài rồi cong gập lại. Vây lưng to, nhọn, xếp rõ ràng như răng cưa. Đuôi thường thon dần rồi kết bằng một chùm lông hoặc một đầu nhọn, tuỳ hiện vật.

Chân rồng to, đặt chắc, khuỷu có những túm lông nhọn bay ra sau. Móng to, quặp mạnh. Nhiều tài liệu ghi rằng rồng gắn với vua thời Lê sơ có năm móng, và từ đây hình ảnh rồng năm móng trở thành biểu tượng quyền lực rõ hơn. Bạn nên coi đây là xu hướng phổ biến trên hiện vật cung đình, không phải quy tắc áp cho mọi con rồng.

Quanh rồng Lê sơ thường là mây. Mây được cách điệu thành các cụm xoắn, có nơi tả là mây hình khánh hoặc mây cuộn từng đám. Rồng như đang uốn mình giữa đám mây ấy. Sóng nước, hoa sen, lá đề vốn đi nhiều với rồng Lý thì ít gặp hơn. Nhìn bối cảnh quanh rồng cũng là một cách nhận thời.

Gặp rồng Lê sơ ở đâu

Rồng Lê sơ còn lại nhiều hơn rồng Lý và rồng Trần, chủ yếu trên đá và gốm. Những nơi người xem phổ thông hay được giới thiệu:

  • Thềm bậc đá điện Kính Thiên ở Hà Nội. Hai con rồng đá chạm dọc lan can bậc thềm, đầu rồng ở chân bậc, thân uốn lên theo bậc. Nhiều tài liệu xếp đôi rồng này vào thời Lê sơ, và đây là hình ảnh rồng Lê sơ được nhắc nhiều nhất.
  • Khu di tích Lam Kinh ở Thanh Hoá. Nơi gắn với quê hương nhà Lê, có thềm rồng đá và bia đá. Thềm điện ở đây cũng là chỗ hay được nêu khi nói về rồng đá Lê sơ.
  • Trán bia và diềm bia đá thời Lê sơ. Một số bia có đôi rồng chầu ở trán bia, quay vào một mặt tròn ở giữa. Rồng ở đây nhỏ, chạm nông, cần đứng gần.
  • Gốm hoa lam thế kỷ 15 trong bảo tàng. Một số bình, đĩa vẽ rồng bằng men lam, dáng rồng uốn mạnh, đầu dữ. Đây là cách xem rồng Lê sơ ở dạng nét vẽ chứ không phải chạm nổi. Nét bút vẽ nhanh, có độ đậm nhạt của men lam, cho thấy người thợ gốm thời ấy quen tay với hình rồng tới mức nào.

Khi đứng ở thềm đá, đừng chỉ nhìn đầu rồng ở chân bậc. Lùi ra xa vài bước để thấy cả thân rồng uốn theo độ dốc của bậc, rồi tiến lại gần xem vảy và móng. Hai khoảng cách cho hai cách hiểu khác nhau về cùng một con rồng.

Chuyện năm móng: nói tới đâu là vừa

Câu hỏi hay gặp nhất khi nói về rồng Lê sơ là "rồng vua có năm móng phải không?". Nhiều tài liệu cho rằng từ thời Lê sơ, rồng năm móng gắn với vua và triều đình rõ hơn, còn rồng ở nơi khác có thể ít móng hơn. Cách hiểu này phổ biến và có cơ sở trên nhiều hiện vật cung đình.

Tuy vậy, cần giữ hai điều. Thứ nhất, không phải mọi hiện vật cung đình đều còn rõ móng để đếm; đá bậc thềm qua mấy trăm năm, đầu móng có thể đã mòn. Thứ hai, quy định về số móng không phải lúc nào cũng được giữ chặt ở mọi nơi, mọi đời. Ở đình làng các thế kỷ sau, rồng năm móng vẫn xuất hiện mà không gắn với nhà vua.

Vì vậy khi kể với người đi cùng, bạn nói "nhiều tài liệu cho rằng rồng năm móng gắn với vua, nhất là từ thời Lê" là đủ, tránh nói thành luật. Số móng chỉ là một manh mối, phải đi cùng dáng thân, đầu, sừng, bờm mới có ý nghĩa. Một bài riêng trên trang này đi kỹ chuyện ba, bốn, năm móng.

Phân biệt rồng Lê sơ với rồng Trần và rồng Lê trung hưng

Ba thời này hay bị lẫn vì đều có sừng, có bờm, có vẻ khoẻ. Bảng dưới chỉ ra xu hướng khác nhau theo mô tả phổ biến.

Đặc điểmRồng TrầnRồng Lê sơRồng Lê trung hưng
Cảm giác chungKhoẻ khoắn, rắn rỏiNghiêm, quyền uy, cung đìnhĐời thường, sinh động, nhiều chuyện kể
ĐầuĐậm hơn rồng Lý, còn gọnTo, mặt dữ, mắt lồi, mũi toTo, nhiều râu bờm, có khi chính diện
ThânMập, khúc uốn thoảiMập, ít khúc, vảy lớnNgắn hơn, hay lẫn vào mây lá
Nơi hay gặpĐất nung, gạch ngóiThềm đá cung điện, trán bia, gốm hoa lamChạm gỗ đình làng
Đi kèmNgọc, mâyMây cuộn, mặt tròn ở giữaRồng con, người, tiên, lá hoá rồng

Bảng chỉ là khung. Khi đứng trước một hiện vật thật, hãy đối chiếu từng dòng rồi so với chú thích. Gặp chỗ lệch, cứ ghi lại, vì chính những chỗ lệch ấy làm việc xem rồng thú vị.

Câu hỏi thường gặp

Rồng thời Lê sơ có đặc điểm gì nổi bật?

Rồng thời Lê sơ có đầu to, mặt dữ, mắt lồi, mũi to, sừng và bờm rõ, thân mập chắc, uốn ít khúc, chân khoẻ, móng sắc. Vẻ chung là nghiêm và quyền uy, gắn với cung đình, khác hẳn dáng mềm mại của rồng Lý.

Rồng đá ở thềm điện Kính Thiên thuộc thời nào?

Nhiều tài liệu xếp đôi rồng đá trên thềm bậc điện Kính Thiên ở Hà Nội vào thời Lê sơ. Đây là hình ảnh rồng Lê sơ được nhắc tới nhiều nhất, với đầu rồng to ở chân bậc và thân uốn lên theo lan can.

Rồng thời Lê sơ có phải luôn năm móng không?

Không hẳn. Nhiều tài liệu cho rằng rồng năm móng gắn với vua rõ hơn từ thời Lê sơ, nhất là trên hiện vật cung đình. Nhưng không phải hiện vật nào cũng còn rõ móng, và quy định ấy không được giữ chặt ở mọi nơi, nên chỉ nên coi là manh mối.

Rồng Lê sơ và rồng Trần khác nhau thế nào?

Cả hai đều có sừng và vẻ khoẻ, nhưng rồng Lê sơ đầu to hơn, mặt dữ hơn, mắt lồi, mũi to, mang vẻ cung đình rõ. Rồng Trần đầu còn gọn hơn, mào lửa vẫn còn, thân uốn thoải và cảm giác rắn rỏi hơn là quyền uy.

Muốn xem rồng thời Lê sơ thì nên tới đâu?

Bạn có thể xem thềm rồng đá ở khu di tích Hoàng thành Thăng Long, khu di tích Lam Kinh ở Thanh Hoá, trán bia đá thời Lê sơ, và gốm hoa lam thế kỷ 15 trong các bảo tàng. Nên đọc chú thích để biết hiện vật được xếp vào thời nào.

Vì sao rồng thời Lê sơ trông dữ hơn các thời trước?

Nhiều tài liệu cho rằng điều này gắn với việc triều Lê sơ đề cao trật tự cung đình và Nho học, nên hình rồng được dùng rõ hơn như biểu tượng quyền lực nhà vua. Đây là cách diễn giải phổ biến, không phải điều ghi trực tiếp trên hiện vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138