SauRong.comSáu Rồng
Múa rồng, múa lân và lễ hội

Rồng rơm, rồng tre trong hội làng: con rồng của nhà nông và tục cầu mưa

Rồng kết bằng rơm, tre, lá trong hội làng là con rồng của nhà nông, gắn với tục cầu mưa, rước nước. Rồng ấy làm ra sao, khác rồng vải múa phố thế nào.

Low angle across the brick yard of a village communal house at a spring festival: a long straw dragon carried on bamboo poles, an elder in a pink shirt guiding its head, faces blurred

Rồng rơm, rồng tre là những con rồng được kết từ chính vật liệu đồng ruộng như rơm, tre, nứa, lá chuối, có khi phủ thêm vải, xuất hiện trong một số hội làng của cư dân trồng lúa. Theo các mô tả lễ hội dân gian, con rồng ấy gắn với ước mong mưa thuận, nước đủ cho ruộng, nên thường có mặt trong tục cầu mưa, lễ rước nước hay đám rước đầu mùa, rồi được hoá, được tháo hay cất đi sau hội, tuỳ lệ từng làng.

Phần dưới nói vì sao nhà nông gắn rồng với mưa, con rồng rơm được làm thế nào, tục cầu mưa và rước nước có rồng nhìn chung ra sao, một buổi hội có rồng rơm diễn ra theo trình tự nào, rồng rơm khác rồng vải múa ngoài phố ở đâu, chuyện con rồng sau hội, và cách hỏi han, đứng xem khi tới một hội làng. Mọi mô tả ở đây là nét chung; tên làng, ngày hội cụ thể nên hỏi người địa phương.

Vì sao nhà nông gắn rồng với mưa

Với người trồng lúa nước, trời mưa đúng lúc là điều quyết định cả một vụ. Hạn hán thì ruộng nứt, lúa không trổ; mưa dầm thì lúa ngập, thối gốc. Trong quan niệm phương Đông, rồng là con vật ở trong mây, dưới nước, có thể làm ra mưa. Vì vậy với nhà nông, rồng không phải con vật xa xôi của cung đình mà là con vật gần gũi nhất với ruộng đồng, được nhắc tới mỗi khi trời trở.

Nhiều câu chuyện dân gian về rồng cũng gắn với mưa: rồng phun nước cứu làng khỏi hạn, rồng bị trời phạt vì làm mưa trái lệnh, rồng hoá thành dòng sông. Nhiều làng có đền, miếu thờ thần nước, thần sông, nơi hình ảnh rồng xuất hiện trên mái, trên cửa. Những chuyện ấy không cần ai tin theo nghĩa đen; chúng cho thấy nỗi lo mưa nắng lớn tới mức người xưa phải gửi gắm vào một con vật biết bay và biết bơi.

Từ đó dễ hiểu vì sao khi làng mở hội đầu mùa, cầu cho một năm thuận lợi, hình ảnh con rồng được đưa ra sân đình, đi trong đoàn rước, đặt cạnh chum nước, ghe nước. Con rồng rơm là cách nhà nông làm ra con rồng của riêng mình, bằng chính những gì có trong tay sau mùa gặt.

Con rồng làm từ đồng ruộng

Mỗi làng làm một kiểu, nhưng theo các mô tả phổ biến thì nguyên liệu chính luôn là thứ sẵn có. Khung thân rồng thường là những đoạn tre, nứa uốn vòng hoặc bó dọc, buộc nối nhau bằng lạt. Thân được quấn rơm khô bện chặt cho tròn, có nơi kết thêm lá chuối, lá dừa, lá tre làm vảy và vây. Đầu rồng bằng tre đan hoặc rơm bó, mắt có khi là hai quả bầu nhỏ, hai cái bát, râu là sợi rơm dài hay tua vải.

Con rồng rơm thường không đẹp theo kiểu sắc sảo như rồng vải múa phố. Màu chủ đạo là màu vàng nhạt của rơm, xanh của lá, có nơi điểm thêm vải đỏ ở miệng, ở bờm. Nhưng nhìn kỹ sẽ thấy cái tay nghề của người làng: cách bện rơm cho vảy đều, cách uốn tre cho thân cong mềm, cách buộc lạt chắc mà không thô.

Việc làm rồng thường là việc chung của cả làng hay của một giáp, một xóm được giao. Các cụ chỉ cách làm đầu, thanh niên chẻ tre, bện rơm, trẻ con chạy đi lấy lá. Con rồng làm xong được đặt ở đình hay một nơi trang trọng trước ngày hội. Nhìn con rồng rơm vì thế không chỉ thấy một vật trang trí, mà thấy công của nhiều người, nhiều thế hệ cùng giữ một lệ làng.

Tục cầu mưa và rước nước có rồng

Cầu mưa là một trong những tục cổ của cư dân nông nghiệp, được nhắc nhiều trong tư liệu dân tộc học. Hình thức mỗi nơi một khác: có nơi làm lễ ở đình, miếu khi trời hạn lâu; có nơi đưa vào hội đầu năm như một phần cố định; có nơi chỉ còn lại trong lời kể của người già. Ở nhiều hội làng đồng bằng Bắc Bộ, phần rước nước là phần quan trọng: dân làng chèo thuyền ra giữa sông lấy nước vào chum, rước về đình dùng trong lễ, như một cách xin nước cho cả năm.

Trong những đám rước như vậy, theo các mô tả lễ hội, có nơi con rồng đi trước mở đường, có nơi rồng được đặt trên thuyền rước, có nơi rồng múa quanh chum nước khi về tới đình. Con rồng lúc ấy không nhằm phô diễn kỹ thuật, mà mang ý nghĩa nghi lễ: rồng đưa nước về làng.

Cần nói rõ: không phải hội làng nào có rước nước cũng có rồng rơm, và không phải rồng rơm nào cũng gắn với cầu mưa. Mỗi làng có lệ riêng, có khi chỉ người trong làng giải thích được. Ở đây không kể tên làng cụ thể, vì lệ hội đổi theo năm tháng và nhiều mô tả lưu truyền không còn khớp với cách làng tổ chức hiện nay.

Một buổi hội có rồng rơm, nhìn từ sân đình

Trình tự dưới đây gom từ những nét chung thường được kể, không phải lệ của một làng cụ thể. Đi hội thật, bạn sẽ thấy làng mình tới có thể thêm, bớt hay đảo thứ tự.

  1. Sáng sớm, các cụ trong ban tế làm lễ trong đình. Con rồng rơm nằm ở sân hoặc dưới mái hiên, có người trông.
  2. Đoàn rước tập trung ở sân gạch: cờ, kiệu, chiêng trống, các giáp, các xóm đứng theo thứ tự đã định.
  3. Thanh niên được chọn nâng rồng lên trên những cây sào tre, đầu rồng đi trước, có người cầm lái đầu rồng.
  4. Đoàn rước ra đường làng, ra bến sông hay ra cánh đồng, tuỳ lệ. Ở nơi có rước nước, đây là lúc lấy nước vào chum.
  5. Đoàn về lại đình. Rồng được đưa vòng quanh sân, có nơi múa vài vòng, rồi đặt về chỗ cũ.
  6. Phần hội bắt đầu: đánh vật, kéo co, hát, các trò dân gian; con rồng nằm yên chứng kiến cả ngày vui.

Nếu đứng ở sân gạch, chỗ đẹp để nhìn rồng là bậc thềm hay hiên đình, nơi cao hơn sân một chút, thấy được cả con rồng khi nó đi vòng. Đừng đứng chắn giữa lối đi của đoàn rước, và đừng tự tiện chạm vào rồng khi nó đang được đặt nghỉ.

Rồng rơm khác rồng vải múa ngoài phố ở đâu

Hai con rồng có chung hình dáng thân dài và nhiều người nâng, nhưng khác nhau từ vật liệu tới mục đích. Bảng này giúp bạn biết mình đang xem loại nào.

Điểm soRồng rơm, rồng tre trong hội làngRồng vải múa phố
Vật liệuRơm, tre, nứa, lá, có khi thêm vảiKhung nhẹ, vải in vảy, đầu giấy bồi hoặc khung nhựa
Người làmNgười trong làng, thường làm lại theo dịp hộiĐoàn múa, có khi đặt thợ làm sẵn
Mục đích chínhNghi lễ đầu mùa, rước, cầu mưa theo lệ làngBiểu diễn, chúc mừng, tạo không khí
Cách điĐi chậm trong đoàn rước, ít động tácChạy, lượn, cuộn, xoắn, đuổi cầu
Sau dịpTuỳ lệ: hoá, tháo, cất hay thảCất lại để dùng nhiều lần
Màu sắcVàng rơm, xanh lá, điểm đỏTươi, nhiều màu, có đèn

Nhìn bảng sẽ thấy rồng rơm gần với nghi lễ hơn biểu diễn. Vì vậy khi xem, đừng chờ những thế múa nhào lộn; cái đáng xem là cách cả làng cùng nâng con rồng, cùng đi một con đường đã đi qua nhiều đời.

Con rồng sau ngày hội

Điều nhiều người tò mò là con rồng rơm đi đâu sau hội. Câu trả lời phụ thuộc vào lệ từng làng. Theo các mô tả lưu truyền, có nơi hoá con rồng sau lễ như tiễn rồng đi, có nơi thả xuống sông, có nơi tháo ra lấy rơm về dùng, có nơi giữ phần đầu rồng lại trong đình để năm sau làm thân mới. Mỗi cách có một lời giải thích riêng của làng, và bạn nên nghe chính người làng kể.

Ngày nay, vì chuyện môi trường và an toàn, một số nơi đã đổi cách làm, như không thả xuống sông, không đốt giữa khu đông người. Đó là sự điều chỉnh bình thường của một lễ hội sống, không làm mất đi ý nghĩa của con rồng.

Nếu dẫn con đi hội và con hỏi "con rồng đi đâu rồi", đừng vội trả lời theo một kiểu chung. Cùng con hỏi một cụ trong làng, rồi nghe cụ kể. Câu chuyện từ người làng bao giờ cũng sống động hơn mọi bài viết, và con sẽ học được rằng mỗi nơi có một nếp riêng, không nơi nào đúng hơn nơi nào.

Đi hội làng xem rồng: hỏi ai, đứng đâu, mặc gì

Hỏi người trông đình trước. Người trông đình, các cụ trong ban tế hay ban quản lý di tích là người biết rõ nhất năm nay làng có làm rồng không, đoàn rước đi lúc nào, đi lối nào. Hỏi trước một hai hôm, hoặc tới sớm buổi sáng hỏi trực tiếp, đỡ mất công chờ.

Đứng ở hiên, ở bậc thềm, không đứng giữa sân. Sân gạch là chỗ đoàn rước tập trung và đi vòng. Đứng ở hiên đình, bậc thềm, gốc cây đa hay mép sân vừa thấy rõ con rồng, vừa không chắn đường. Khi đoàn ra đường làng, đi theo sau đoàn, đừng chen lên phía trước.

Mặc kín đáo, đi giày dép dễ đi. Hội làng có phần lễ ở đình, nên quần áo gọn gàng, không quá hở hang là phép lịch sự. Đường làng có khi là đường đất, bờ ruộng, bến sông, nên giày dép đế bám sẽ đỡ trượt hơn giày cao.

Xin phép trước khi chụp gần. Muốn chụp cận đầu rồng rơm hay người đang làm rồng, hỏi một câu trước. Đa số người làng vui vẻ đồng ý, có khi còn kể thêm chuyện con rồng. Không chụp cận mặt các cụ đang làm lễ trong đình.

Để ý lửa và nước. Ở nơi có lệ hoá rồng, đứng xa đống lửa, giữ trẻ nhỏ phía sau. Ở nơi rước nước, bến sông thường trơn và đông, đứng lùi khỏi mép nước khi thuyền rước cập bến.

Câu hỏi thường gặp

Rồng rơm là gì?

Rồng rơm là con rồng được kết bằng rơm, tre, nứa, lá và đôi khi vải, do chính người trong làng làm cho dịp hội. Theo các mô tả lễ hội dân gian, con rồng này gắn với mong ước mưa thuận, mùa màng thuận lợi của cư dân trồng lúa, và đi trong đoàn rước hơn là để múa biểu diễn.

Vì sao người trồng lúa cầu mưa lại dùng hình ảnh rồng?

Trong quan niệm phương Đông, rồng là con vật ở trong mây và dưới nước, có thể làm ra mưa. Với nhà nông, mưa đúng mùa là điều quan trọng nhất của một vụ lúa, nên rồng trở thành hình ảnh gần gũi nhất khi muốn gửi gắm ước mong ấy vào một nghi lễ.

Lễ rước nước trong hội làng là gì?

Rước nước là phần lễ dân làng ra sông, ra giếng hay ra hồ lấy nước vào chum, rồi rước về đình dùng trong lễ, như một cách xin nước cho cả năm. Phần này có ở nhiều hội làng đồng bằng Bắc Bộ, cách làm mỗi nơi khác nhau và không phải nơi nào cũng có rồng.

Có thể xem rồng rơm ở đâu?

Rồng rơm chỉ còn ở một số hội làng và không cố định năm nào cũng làm. Cách chắc nhất là hỏi người địa phương, ban quản lý di tích hay người trông đình về lệ hội của làng. Không nên tin một danh sách chung trên mạng, vì lệ hội đổi theo năm tháng.

Sau lễ hội, con rồng rơm được xử lý thế nào?

Tuỳ lệ từng làng: có nơi hoá đi, có nơi thả xuống sông, có nơi tháo lấy rơm, có nơi giữ đầu rồng để năm sau làm thân mới. Ngày nay một số nơi đã đổi cách làm cho an toàn và sạch môi trường hơn. Cách hay nhất là nghe chính người làng kể.

Rồng rơm có múa như rồng vải không?

Thường không múa nhiều. Rồng rơm nặng và kém mềm hơn rồng vải, lại mang ý nghĩa nghi lễ, nên chủ yếu đi chậm trong đoàn rước, có nơi lượn vài vòng quanh sân đình. Những thế cuộn, xoắn, đuổi cầu là của rồng vải múa phố.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138