SauRong.comSáu Rồng
Múa rồng, múa lân và lễ hội

Ông Địa trong múa lân và quả cầu dẫn rồng: hai vai dẫn đường mang ý nghĩa gì

Ông Địa mặt cười bụng to dẫn và trêu lân, quả cầu hay ngọc dẫn đường cho rồng. Hai vai này là ai, làm gì trong màn múa và nên kể cho con thế nào.

Close-up on a schoolyard bench in afternoon light: a smiling round-faced mask beside a red silk ball on a stick, a boy in an orange shirt reaching in, face unseen

Ông Địa và quả cầu là hai vai dẫn đường: ông Địa đi với con lân, quả cầu đi với con rồng. Ông Địa là nhân vật đeo mặt nạ cười to, bụng phệ, cầm quạt, theo quan niệm dân gian là hình ảnh vị thần đất hiền lành, vừa dẫn lân, vừa trêu cho người xem cười; quả cầu, nhiều nơi gọi là ngọc, là cái đích rồng đuổi theo, giữ hướng cho cả con rồng và gợi hình ảnh rồng vờn ngọc quen thuộc trong mỹ thuật cổ.

Phần dưới nói ông Địa là ai và trông thế nào, ông làm những việc gì trong màn múa, quả cầu làm bằng gì và vì sao rồng phải đuổi theo nó, so hai vai cạnh nhau, người đóng hai vai này cần gì, và gợi ý lời kể để giải thích cho con khi con chỉ tay hỏi "ông kia là ai".

Ông Địa là ai và trông thế nào

Trong cách hiểu dân gian của người Việt, ông Địa, hay Thổ Địa, là vị thần trông coi đất đai, nhà cửa, gần gũi với người thường. Ông được nhiều gia đình buôn bán ở phía Nam thờ chung với Thần Tài. Vì gắn với đất, ông được hình dung là người hiền, bụng to, mặt tròn, lúc nào cũng cười, không có vẻ dữ dằn như các vị thần trên cao. Trong tranh dân gian và tượng gốm bày bán dịp Tết, ông Địa thường ngồi cười, tay cầm quạt, bụng tròn lộ ra ngoài áo, là hình ảnh nhiều người lớn lên đã quen mắt.

Khi bước vào múa lân, hình ảnh ấy được làm thành một chiếc mặt nạ to, thường bằng giấy bồi hoặc nhựa, mặt đỏ hồng hay vàng, má phính, miệng cười ngoác, mắt híp. Người đóng ông Địa mặc áo rộng màu nâu hoặc vàng, buộc thêm cái bụng giả cho phệ ra, tay cầm quạt mo hay quạt giấy. Dáng đi lạch bạch, hay xoa bụng, hay ngồi phệt xuống đất.

Vì sao múa lân lại có ông Địa đi kèm thì có nhiều cách giải thích. Có ý kiến cho rằng ông Địa là người thuần hoá con lân, dẫn lân về làng; có ý kiến cho rằng ông là người mở đường, xin phép đất đai trước khi lân vào. Đây là những cách hiểu dân gian, không có một câu trả lời chính thức, nên bạn kể cho con nghe cách nào cũng được, miễn nói rõ đó là "người ta kể rằng".

Ông Địa làm gì trong màn múa lân

Dẫn đường. Ông Địa đi trước, phe phẩy quạt, chỉ hướng cho lân. Lân đi theo quạt của ông, vào nhà, ra sân, tới trước mâm lễ hay trước bàn thờ của gia chủ.

Trêu lân. Ông cù vào mũi lân, lấy quạt che mắt lân, giả vờ ngủ cho lân tới ngửi, rồi bật dậy làm lân giật mình. Đây là những đoạn người xem cười nhiều nhất, nhất là trẻ con.

Mở sân. Trước khi lân diễn, ông Địa đi một vòng, phẩy quạt về phía đám đông, ra hiệu cho mọi người lùi lại. Một ông Địa giỏi giữ được khoảng trống mà không cần nói một lời.

Nối các đoạn múa. Khi lân nghỉ hay đổi người, ông Địa làm trò một mình cho sân không trống: xoa bụng, nhảy lò cò, giả vờ quạt cho trống. Người xem không thấy màn múa bị ngắt quãng.

Chào gia chủ. Cuối buổi, ông Địa thường vái chào chủ nhà cùng con lân, có nơi trao lại một lời chúc bằng cử chỉ. Đây là lúc màn múa khép lại một cách tử tế.

Làm cầu nối với trẻ con. Ở nhiều buổi múa Trung thu, ông Địa đi dọc hàng trẻ, xoa đầu, bắt tay, phẩy quạt cho mát. Trẻ con thấy ông trước khi thấy lân, nên ông là người làm các bé bớt sợ tiếng trống và cái đầu lân to. Một ông Địa tinh ý sẽ tránh đưa mặt nạ sát mặt những bé đang níu chặt áo mẹ.

Quả cầu dẫn rồng: làm bằng gì, đi ở đâu

Đổi sang múa rồng, không còn nhân vật hài đi trước mà là một người cầm cây gậy dài, đầu gậy gắn quả cầu. Quả cầu thường làm bằng khung tre hay khung kim loại nhẹ uốn tròn, bọc vải hoặc giấy, sơn đỏ, vàng, có khi vẽ những đường xoắn như lửa hay như mây. Múa ban đêm thì nhiều đoàn gắn bóng đèn bên trong, quả cầu sáng lên như một hòn ngọc.

Người cầm cầu luôn đứng trước đầu rồng, cách một quãng vừa đủ để đầu rồng vươn tới mà không chạm. Họ không chỉ giơ cầu lên rồi chạy, mà điều khiển cầu xoay tròn, chúc xuống, vọt lên, vờn qua lại trước miệng rồng. Mỗi chuyển động của cầu là một tín hiệu cho người giữ đầu rồng, và người giữ đầu rồng lại là tín hiệu cho cả hàng phía sau.

Nếu đứng xem lâu, bạn sẽ nhận ra người cầm cầu gần như là "nhạc trưởng" của cả màn: họ quyết định khi nào rồng cuộn tròn, khi nào rồng lượn chữ chi, khi nào rồng dừng lại chào. Người cầm cầu giỏi phải hiểu sức của cả đoàn, không bắt rồng chạy quá lâu khi người cầm gậy đã mỏi.

Vì sao rồng phải đuổi theo ngọc

Hình ảnh rồng với viên ngọc có mặt rất nhiều trong mỹ thuật cổ phương Đông. Bạn có thể gặp nó trên bờ nóc đình chùa, trong hình hai rồng chầu một mặt tròn ở giữa, trên gốm, trên vải, trên đồ gỗ. Người ta hay gọi là rồng vờn ngọc, rồng tranh châu. Viên ngọc ấy được giải thích theo nhiều cách: có ý kiến cho rằng đó là mặt trời, mặt trăng, có ý kiến cho rằng đó là viên ngọc quý tượng trưng cho điều tốt đẹp, cũng có ý kiến xem đó là hạt mưa, là sấm chớp.

Múa rồng mang hình ảnh ấy xuống sân diễn. Rồng đuổi ngọc mà không bao giờ ngoạm hẳn lấy ngọc, tạo nên một chuyển động liên tục, không dừng, giống như mây vờn quanh mặt trăng. Nếu rồng bắt được ngọc thì màn múa cũng hết chuyện để kể. Vì vậy, một màn đuổi cầu đẹp là màn mà đầu rồng lúc nào cũng tưởng sắp chạm, rồi quả cầu lại vụt đi.

Đây là cách hiểu văn hoá, không phải lời giải thích cho một phép màu nào. Khi kể cho con, bạn chỉ cần nói: rồng thích viên ngọc sáng, nên cứ đuổi theo mãi, và chính vì đuổi theo mà rồng mới bay lượn đẹp như thế.

Hai vai dẫn đường đặt cạnh nhau

Cùng làm việc dẫn, nhưng ông Địa và người cầm cầu đóng hai kiểu vai rất khác. Bảng này giúp bạn biết nên nhìn gì ở mỗi người khi đứng xem.

Điểm soÔng Địa (múa lân)Quả cầu (múa rồng)
Hình dạngMột nhân vật đeo mặt nạ cười, bụng to, cầm quạtMột quả cầu tròn trên đầu gậy, có khi gắn đèn
Vai trò chínhDẫn, trêu, chọc cười, giữ sânChỉ hướng, giữ nhịp, làm đích để rồng đuổi
Cách "nói chuyện"Bằng cử chỉ, nét mặt nạ, dáng điBằng đường bay của cầu: xoay, vọt, chúc
Nên nhìn gìCách ông phản ứng với lân, những đoạn hàiKhoảng cách giữa cầu và miệng rồng
Hợp với ai đứng xemTrẻ nhỏ đứng gần, thích cườiNgười đứng xa, thích nhìn toàn cảnh

Có đoàn để ông Địa đi chung cả với rồng khi diễn hỗn hợp, có đoàn dùng quạt hay cờ thay cho quả cầu. Đó là cách dàn dựng riêng, không có gì sai. Quan trọng là mỗi con vật luôn có một "người" để nhìn theo, nên màn múa có hướng, người xem có chỗ để đặt mắt.

Người đóng ông Địa và người cầm cầu cần gì

Nhìn thì tưởng hai vai này nhẹ nhàng hơn người giữ đầu lân hay đầu rồng, nhưng thật ra đều cần kinh nghiệm. Người đóng ông Địa phải diễn trong chiếc mặt nạ to, tầm nhìn hẹp, vừa đi vừa để ý con lân phía sau, đám đông xung quanh và cả đội trống. Họ không được nói, mọi ý phải truyền bằng dáng người và cái quạt. Một ông Địa vụng sẽ làm màn múa lân chỉ còn là con lân nhảy một mình.

Người cầm cầu thì phải chạy nhiều, giữ cây gậy dài trên cao suốt màn múa, mắt vừa nhìn đầu rồng vừa nhìn khoảng trống phía trước. Họ cần biết từng thế của đoàn mình, biết lúc nào nên cho rồng nghỉ, và biết tránh xa những chỗ có dây điện thấp, cành cây, mái hiên. Nhiều đoàn giao vai này cho người đã từng giữ đầu rồng, vì hiểu đầu rồng cần gì mới dẫn được đầu rồng.

Ở cả hai vai, cái người xem ít để ý nhưng quan trọng nhất là giữ an toàn. Ông Địa phẩy quạt về phía đám đông chính là cách nhắc mọi người lùi lại. Quả cầu dẫn rồng đi vòng xa khỏi chỗ có trẻ nhỏ chính là cách tránh va chạm. Lần tới xem múa, thử để ý những cử chỉ ấy, bạn sẽ thấy hai vai dẫn đường còn là hai người giữ sân.

Kể cho con về ông Địa và quả cầu

Ông Địa thường là nhân vật trẻ con nhớ nhất sau buổi xem múa. Vài lời kể và câu hỏi dưới đây giúp con nhớ đúng mà vẫn vui:

  • Lời kể mẫu: "Ông Địa là ông thần đất hiền lắm, ông dẫn con lân đi chúc Tết từng nhà. Lân nghịch, nên ông phải trêu cho lân ngoan."
  • Câu hỏi gợi: "Con thấy ông Địa cầm cái gì? Ông quạt cho ai?"
  • Câu hỏi gợi: "Lúc ông Địa giả vờ ngủ, con lân làm gì nhỉ?"
  • Lời kể mẫu: "Con rồng thích quả cầu sáng, nên cứ đuổi theo mãi. Chú cầm cầu chạy đâu, rồng bay theo đó."
  • Câu hỏi gợi: "Nếu con là chú cầm cầu, con sẽ dẫn rồng đi đâu?"

Có bé sợ mặt nạ ông Địa vì nó to và cười quá rộng. Đừng ép con lại gần; để con đứng xa nhìn ông Địa làm trò, hoặc chờ lúc người đóng ông Địa nghỉ, bỏ mặt nạ ra, con thấy đó là một chú bình thường thì sẽ đỡ sợ.

Câu hỏi thường gặp

Ông Địa trong múa lân là ai?

Ông Địa là nhân vật đeo mặt nạ cười to, bụng phệ, cầm quạt, đi trước dẫn và trêu con lân. Theo cách hiểu dân gian, ông gợi hình ảnh Thổ Địa, vị thần đất hiền lành gần gũi với người thường. Trong màn múa, ông là người giữ sân và mang lại tiếng cười.

Vì sao ông Địa luôn cười và bụng to?

Hình ảnh mặt cười, bụng to gợi sự no đủ, hiền hậu, dễ gần, đúng với cách người dân hình dung về ông thần đất. Trên sân diễn, khuôn mặt cười to còn giúp người xem đứng xa vẫn nhận ra nhân vật, và làm trẻ con thấy vui hơn là sợ.

Quả cầu trong múa rồng tượng trưng cho gì?

Quả cầu, nhiều nơi gọi là ngọc, gợi hình ảnh rồng vờn ngọc trong mỹ thuật cổ. Có ý kiến cho rằng đó là mặt trời, mặt trăng, có ý kiến cho là viên ngọc quý hay hạt mưa. Trên sân diễn, nó là cái đích để rồng đuổi theo và giữ hướng cho cả màn.

Múa rồng có ông Địa không?

Thông thường múa rồng dẫn bằng người cầm quả cầu, còn ông Địa đi với lân. Khi một đoàn diễn cả lân lẫn rồng trong cùng buổi, bạn có thể thấy ông Địa đi lại quanh sân cả lúc rồng múa. Đó là cách dàn dựng của từng đoàn, không phải quy định chung.

Người cầm cầu múa rồng có quan trọng không?

Rất quan trọng, vì cả con rồng nhìn theo quả cầu mà chạy. Người cầm cầu quyết định khi nào rồng cuộn, khi nào lượn, khi nào dừng chào, và phải hiểu sức của cả hàng người cầm gậy phía sau. Cầu đi sai nhịp là thân rồng gãy khúc ngay.

Trẻ sợ mặt nạ ông Địa thì làm sao?

Đừng ép con lại gần hay bắt con chạm vào. Bế con đứng xa, kể cho con rằng đó là một chú đeo mặt nạ để làm vui, rồi chờ lúc người diễn nghỉ, bỏ mặt nạ ra cho con thấy. Đa số trẻ sẽ hết sợ khi thấy gương mặt thật phía sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138