Năm Thìn là năm mang chi Thìn trong vòng can chi, quay lại mười hai năm một lần, và vì Thìn là chi dương nên chỉ ghép với năm can dương thành Giáp Thìn, Bính Thìn, Mậu Thìn, Canh Thìn, Nhâm Thìn; mỗi tên ấy sáu mươi năm mới lặp lại. Năm Thìn bắt đầu từ mùng Một Tết âm lịch, không phải ngày 1 tháng 1 dương lịch. Năm Giáp Thìn gần nhất bắt đầu từ ngày 10 tháng 2 năm 2024, năm Thìn kế tiếp là Bính Thìn, mười hai năm sau.
Phần dưới giải thích vì sao chỉ có năm loại năm Thìn, cách tự tính năm Thìn mà không cần tra, chỗ dễ nhầm ở ranh giới tháng Một, tháng Hai. Nửa sau dành cho cái người ta thấy ngoài phố khi năm Thìn tới: linh vật rồng ở đường hoa, tranh và thiệp, cách nhìn một con rồng Tết cho ra dáng rồng Việt, và vì sao năm Thìn chỉ là tên năm chứ không mang sẵn điều may rủi.
Vì sao chỉ có năm loại năm Thìn
Lịch can chi ghép mười thiên can với mười hai địa chi, mỗi năm tiến một bước ở cả hai vòng. Can đi hết mười năm thì quay lại, chi đi hết mười hai năm thì quay lại. Bội số chung nhỏ nhất của mười và mười hai là sáu mươi, nên phải sáu mươi năm một cặp can chi mới gặp lại đúng nhau. Đó là vòng lục thập hoa giáp mà người lớn tuổi hay nhắc khi nói "đủ một hoa giáp".
Trong vòng ấy, can và chi chia làm hai nhóm dương và âm, và chỉ dương ghép với dương, âm ghép với âm. Thìn thuộc nhóm dương, nên chỉ đi với năm can dương là Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm. Vì thế bạn sẽ không bao giờ gặp năm "Ất Thìn" hay "Đinh Thìn", cũng như không có năm "Giáp Tỵ". Năm năm Thìn nối nhau cách mười hai năm: Giáp Thìn, rồi Bính Thìn, Mậu Thìn, Canh Thìn, Nhâm Thìn, rồi trở lại Giáp Thìn.
Hiểu được quy tắc này, bạn tự kiểm được một cái tên năm nghe trên phim hay đọc trong sách có hợp lệ hay không. Đây cũng là chỗ hay gây thắc mắc cho học sinh lần đầu học về lịch âm: mười hai con giáp mà năm con rồng lại có năm "phiên bản". Thực ra phiên bản là của chữ can, con rồng thì vẫn một.
Các năm Thìn gần đây và sắp tới
Bảng dưới liệt kê các năm dương lịch có Tết mở đầu một năm Thìn. Năm Thìn kéo dài từ mùng Một Tết năm đó tới hết đêm Ba mươi Tết năm sau, nên nó trùm lên hai năm dương lịch.
| Năm dương lịch có Tết mở đầu | Tên năm | Năm cùng tên gần nhất trước đó |
|---|---|---|
| 1964 | Giáp Thìn | 1904 |
| 1976 | Bính Thìn | 1916 |
| 1988 | Mậu Thìn | 1928 |
| 2000 | Canh Thìn | 1940 |
| 2012 | Nhâm Thìn | 1952 |
| 2024 | Giáp Thìn | 1964 |
| 2036 | Bính Thìn | 1976 |
Cách tự tính nhanh: năm Thìn là những năm dương lịch chia cho mười hai dư tám (2024 chia mười hai dư tám, 2012 cũng vậy). Muốn biết là Thìn nào, nhìn chữ số cuối của năm dương lịch: tận cùng 4 là Giáp, 6 là Bính, 8 là Mậu, 0 là Canh, 2 là Nhâm. Mẹo chữ số cuối này đúng cho mọi năm can chi, không riêng năm Thìn.
Ranh giới tháng Một, tháng Hai: chỗ dễ nhầm nhất
Tết Nguyên đán rơi vào khoảng cuối tháng Một tới giữa tháng Hai dương lịch, mỗi năm một ngày khác nhau. Vì thế mấy tuần đầu của một năm dương lịch "năm Thìn" thật ra vẫn thuộc năm âm lịch trước. Ví dụ năm 2024 có Tết Giáp Thìn ngày 10 tháng 2; ai sinh ngày 5 tháng 2 năm 2024 vẫn thuộc năm Quý Mão theo lịch âm, tức năm con mèo.
Chỗ nhầm này hay lộ ra khi làm thiệp mừng sinh nhật, khi viết lời giới thiệu sự kiện, hay khi trẻ học ở lớp được cô hỏi "con tuổi con gì". Cách chắc nhất là tra ngày Tết của đúng năm đó trên một quyển lịch âm dương bất kỳ. Lịch treo tường ở nhà thường ghi cả hai loại ngày, nhìn tờ mùng Một Tết là biết.
Có một chuyện nhỏ người ta hay hỏi thêm: ở vài nơi khác trong vùng, năm mới theo con giáp được tính từ tiết lập xuân chứ không phải từ mùng Một Tết, nên ranh giới có thể lệch vài ngày. Người Việt quen tính theo Tết Nguyên đán. Khi đọc tài liệu nước ngoài thấy ngày bắt đầu năm rồng hơi khác, bạn biết đó là do cách tính, không phải sai.
Rồng ngoài phố khi năm Thìn tới
Năm Thìn là dịp hình rồng xuất hiện nhiều nhất trong đời sống thường ngày. Nhiều thành phố dựng linh vật rồng ở đường hoa, công viên, quảng trường: có con kết bằng hoa tươi, có con đan tre, có con bằng khung sắt bọc vải hay đèn. Chợ hoa ngày giáp Tết treo đèn lồng đỏ, vàng, lẫn vài con rồng giấy, rồng vải cho khách chụp ảnh. Những linh vật này thay nhau mỗi năm theo con giáp, nên năm Thìn trùng với lúc người ta làm rồng to nhất, kỳ công nhất.
Ngoài phố còn có tranh treo, thiệp Tết, bao lì xì, hộp bánh in hình rồng, và ở nhiều nước có cả tem, tiền xu kỷ niệm năm rồng. Ở mức người xem, bạn chỉ cần biết rằng đây là cách thương mại và văn hoá gặp nhau mỗi dịp đầu năm, giống như năm Ngọ có ngựa, năm Mùi có dê. Không có quy định nào về việc phải treo hay phải mua gì trong năm Thìn.
Điều đáng xem là các con rồng ấy được làm theo kiểu nào. Có năm linh vật đường hoa bị bàn tán vì trông giống rồng phương Tây, có cánh, bụng phệ; có năm lại được khen vì bám dáng rồng Việt thân dài, uốn khúc mềm, đầu có mào lửa. Đi ngang một linh vật rồng, bạn có thể dừng lại vài phút nhìn kỹ, như đứng trước một hiện vật.
Nhìn một con rồng Tết cho ra dáng rồng Việt
Linh vật Tết làm nhanh, theo nhiều kiểu, nên hay pha trộn. Mấy điểm sau giúp bạn nhìn ra nó gần với rồng Việt truyền thống hay đang mượn kiểu nơi khác. Đây là cách nhìn của người xem, không phải luật đúng sai.
- Thân: rồng Việt quen thấy thân dài, tròn, uốn nhiều khúc đều như sóng; con rồng thân ngắn, bụng to, đứng bốn chân như thú thì nghiêng về kiểu khác.
- Cánh: rồng Á Đông không có cánh mà vẫn bay nhờ mây; con nào mọc đôi cánh dơi là đã mượn hình rồng phương Tây.
- Đầu: rồng Việt các thời hay có mào lửa hoặc bờm dài, mắt to, miệng há; sừng có thời có, thời không.
- Mây lửa và ngọc: dải mây hay ngọn lửa nhỏ quanh thân, viên ngọc trước miệng là chi tiết quen của rồng Á Đông.
- Màu: vàng, đỏ, xanh lục là màu hay gặp ngày Tết; màu không quyết định "rồng nước nào".
Nhớ rằng rồng Việt cũng khác nhau qua các thời, có thời có sừng, có thời không. Một con rồng Tết mảnh mai không sừng có thể đang mượn dáng rồng thời Lý, một con đầu to mắt lồi có thể gần rồng thời Nguyễn. Linh vật đường phố không phải bản sao hiện vật, nên đừng quá khắt khe; nhìn để hiểu là đủ.
Đọc tên năm Thìn trong sử sách và bia ký
Người đọc sử, đi di tích hay xem bảo tàng sẽ gặp tên năm can chi nhiều hơn mình tưởng. Chú thích hiện vật, bản dịch bia đá, sách lịch sử thường ghi kèm "năm Mậu Thìn", "năm Canh Thìn" cạnh niên hiệu của vua. Người xưa ít ghi năm theo kiểu đếm liên tục như dương lịch; họ ghi niên hiệu cộng số năm trị vì, và rất hay ghi kèm tên can chi để người đọc đối chiếu.
Vì một tên can chi lặp lại sau sáu mươi năm, chỉ riêng chữ "Giáp Thìn" thì chưa đủ biết là năm nào. Người đọc phải nhìn thêm niên hiệu hoặc đời vua đi kèm, rồi mới quy ra năm dương lịch. Đó là lý do các bản dịch bia ký thường để năm dương lịch trong ngoặc, do người biên soạn đã đối chiếu sẵn. Khi tự đọc, bạn đừng vội quy một tên năm can chi ra năm dương lịch gần nhất mà mình biết, vì có thể lệch đúng sáu mươi năm hay bội số của nó.
Với học sinh lớn, đây là một bài tập nhỏ thú vị khi đi bảo tàng: tìm trên chú thích một hiện vật có ghi năm can chi, đoán xem con giáp của năm ấy là con gì, rồi xem năm dương lịch trong ngoặc có khớp quy tắc chia mười hai hay không. Gặp đúng một năm Thìn thì càng vui, vì có thể đi tìm xem hiện vật ấy có hình rồng hay không, và thường là không có liên quan gì, điều đó cũng là một bài học về việc đừng ghép nghĩa vội.
Năm Thìn là tên năm, không mang sẵn may rủi
Mỗi dịp năm Thìn, trên mạng lại có nhiều lời bàn năm nay "tốt" hay "xấu", nên làm gì, kiêng gì. Ở góc văn hoá, bạn chỉ cần biết năm Thìn là một trong sáu mươi tên gọi năm, xoay vòng đều đặn từ hàng nghìn năm nay. Gọi năm theo con rồng không làm năm ấy có nhiều mưa hơn hay ít hạn hơn; sử sách ghi năm Thìn có năm được mùa, có năm thiên tai, như mọi năm khác.
Điều có thật là năm Thìn tạo ra một nếp: người ta nhắc đến rồng nhiều hơn, kể lại truyền thuyết con Rồng cháu Tiên, đưa con đi xem linh vật rồng ở đường hoa, mua bánh in hình rồng. Đó là một dịp tốt để nói chuyện văn hoá với con, không cần kèm lời răn hay lời đoán.
Nếu trong nhà có người lớn tin theo các lời bàn về năm tuổi, bạn cứ tôn trọng nếp nhà, chỉ cần không biến chúng thành nỗi lo cho trẻ. Với trẻ, năm Thìn là năm có nhiều con rồng đẹp để ngắm, có chuyện hay để nghe, vậy là đủ. Còn với người lớn đọc lịch sử, các chữ Giáp Thìn, Mậu Thìn chỉ là dấu thời gian giúp đọc niên biểu xưa cho đúng.
Câu hỏi thường gặp
Năm Thìn cách nhau bao nhiêu năm?
Năm Thìn quay lại mười hai năm một lần, ví dụ 2012, 2024, 2036. Còn một tên năm cụ thể như Giáp Thìn thì sáu mươi năm mới lặp lại, ví dụ 1964 và 2024.
Có năm Ất Thìn hay Đinh Thìn không?
Không có. Thìn là chi dương nên chỉ ghép với năm can dương là Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm. Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là can âm, chỉ đi với các chi âm như Tỵ, Mùi, Dậu.
Năm Thìn bắt đầu từ ngày nào?
Năm Thìn bắt đầu từ mùng Một Tết Nguyên đán, rơi vào khoảng cuối tháng Một tới giữa tháng Hai dương lịch tuỳ năm. Ví dụ năm Giáp Thìn gần đây bắt đầu từ ngày 10 tháng 2 năm 2024.
Làm sao tự biết một năm dương lịch có phải năm Thìn không?
Lấy năm dương lịch chia cho mười hai, nếu dư tám thì đó là năm có Tết mở đầu một năm Thìn. Chữ số cuối của năm cho biết can: 4 là Giáp, 6 là Bính, 8 là Mậu, 0 là Canh, 2 là Nhâm.
Vì sao linh vật rồng ngày Tết hay bị chê giống rồng phương Tây?
Vì có con được làm thân ngắn, bụng to, có cánh, đứng bốn chân như thú, trong khi rồng Á Đông và rồng Việt quen thấy thân dài uốn khúc, không cánh, bay nhờ mây. Linh vật làm theo nhiều kiểu nên dễ pha trộn.
Năm Thìn có phải năm tốt hơn các năm khác không?
Ở góc văn hoá, năm Thìn chỉ là một tên gọi năm trong vòng sáu mươi năm, không mang sẵn điều tốt xấu. Sử sách ghi năm Thìn có năm được mùa, có năm thiên tai, như mọi năm khác.