Đua thuyền rồng ở Việt Nam là tên gọi chung cho nhiều cuộc đua thuyền dài, đông tay chèo trong lễ hội, mũi thuyền thường tạo hình đầu rồng hoặc đầu rắn thần. Hai dạng hay được nhắc nhất là bơi chải trong hội làng ở đồng bằng Bắc Bộ và đua ghe ngo của người Khmer Nam Bộ dịp lễ Ok Om Bok; ngoài ra còn có thuyền rồng chở khách trên sông Hương và các cuộc đua thuyền ở nhiều làng ven sông, ven biển.
Phần dưới tả thuyền rồng trông thế nào, kể về bơi chải và đua ghe ngo theo tư liệu phổ biến, nói thêm về thuyền rồng ở Huế và tục đua thuyền rồng của người Trung Hoa mà nhiều người hay lẫn, so ba dạng trong một bảng, rồi chỉ cách xem đua thuyền từ bờ sông sao cho thấy rõ mà vẫn an toàn.
Thuyền rồng trông thế nào
Thuyền đua trong lễ hội thường dài và hẹp hơn hẳn thuyền đánh cá, thân thon, đáy nông, để lướt nhanh trên mặt nước. Mũi thuyền được chạm hoặc gắn một đầu con vật: có nơi là đầu rồng với mõm vươn, râu, sừng, có nơi là đầu rắn thần, có nơi chỉ là mũi cong vút sơn màu. Đuôi thuyền thường cong lên, có khi chạm thành đuôi rồng. Thân thuyền sơn màu tươi, vẽ vảy, vẽ sóng, vẽ mây.
Trên thuyền, người chèo ngồi hoặc đứng thành hai hàng dọc theo hai mạn. Phía trước hoặc giữa thuyền có người giữ nhịp, có nơi đánh trống, có nơi gõ mõ, có nơi hô to, để cả thuyền chèo cùng một nhịp. Cuối thuyền là người lái, cầm mái chèo dài để giữ hướng. Một chiếc thuyền đông người khi lướt đi, mái chèo cùng chạm nước một lúc, trông giống một con vật nhiều chân đang trườn trên sông.
Ngắm kỹ thì thấy thuyền đua và con rồng múa có chung một ý: nhiều người hợp sức làm thành một thân dài, theo một nhịp chung. Trên sân là rồng bay, dưới sông là rồng bơi. Đây là lý do người xem hay gọi chung các loại thuyền đua có đầu thú là thuyền rồng, dù tạo hình mũi thuyền mỗi nơi khác nhau.
Bơi chải trong hội làng Bắc Bộ
Bơi chải là cách gọi dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ cho cuộc đua thuyền trong hội làng. Chữ "chải" được nhiều người giải thích là mái chèo ngắn khua nước, nên bơi chải là chèo thuyền bằng những mái chèo ấy. Thuyền bơi chải thường là thuyền gỗ dài, nhiều tay chèo, có người cầm lái và người giữ nhịp.
Theo các mô tả lễ hội phổ biến, bơi chải hay diễn ra trong hội làng đầu xuân hoặc vào dịp hội của các làng ven sông, ven đầm, trên khúc sông hay mặt hồ trước làng. Có nơi người chèo ngồi, có nơi đứng mà chèo. Có nơi chia thuyền theo giáp, theo xóm, có nơi các làng lân cận đua với nhau. Trước khi đua thường có lễ ở đình hay miếu, rồi đoàn thuyền mới ra sông.
Cái hay của bơi chải nằm ở không khí làng: hai bờ sông kín người, trẻ con ngồi trên vai cha, các bà các mẹ đứng dưới bóng tre, tiếng trống tiếng hò vang cả khúc sông. Ý nghĩa của nó, theo cách hiểu phổ biến, gắn với cư dân sông nước, mong mùa màng thuận lợi và tinh thần đoàn kết của làng. Vì mỗi làng một lệ, nếu muốn biết ngày hội, cách thức cụ thể, nên hỏi chính người làng đó thay vì tin một mô tả chung.
Đua ghe ngo của người Khmer Nam Bộ
Đua ghe ngo là nét nổi bật của người Khmer ở Nam Bộ, thường gắn với lễ Ok Om Bok, tức lễ cúng trăng, diễn ra khoảng tháng Mười âm lịch, sau mùa nước. Cuộc đua ở vùng Sóc Trăng được nhiều người biết tới, ngoài ra còn ở một số địa phương có đông đồng bào Khmer.
Ghe ngo là chiếc ghe gỗ rất dài, thon, đáy hẹp, chở được nhiều tay bơi ngồi hai hàng. Mũi ghe thường cong, tạo hình hay vẽ hình rắn thần naga, có khi gợi dáng rồng, thân ghe sơn nhiều màu với hoa văn. Mỗi ghe thường gắn với một ngôi chùa trong phum sóc, người trong cộng đồng cùng góp công giữ ghe, tập luyện trước mùa đua.
Khi đua, tiếng hò nhịp của người giữ nhịp, tiếng mái chèo, tiếng reo trên bờ hoà vào nhau. Người xem đứng kín hai bờ sông, mặc đẹp, mang theo đồ ăn như một ngày hội lớn. Với người ngoài vùng tới xem, nên nhớ đây là lễ hội của một cộng đồng, có phần lễ đi trước phần hội, nên đứng xem với thái độ của khách, nhường chỗ cho người địa phương ở những vị trí làm lễ.
Thuyền rồng ở Huế và chuyện đua thuyền rồng của người Trung Hoa
Ở Huế, khách tới cố đô hay đi thuyền rồng trên sông Hương: những chiếc thuyền mũi chạm đầu rồng, thân sơn màu, dùng để chở khách ngắm sông, nghe ca Huế. Nhiều tài liệu cho rằng hình ảnh thuyền rồng gợi lại thuyền ngự thời Nguyễn, nhưng thuyền chở khách ngày nay là thuyền làm sau này, phục vụ tham quan, không phải thuyền đua.
Nhiều người cũng hay lẫn đua thuyền rồng ở Việt Nam với tục đua thuyền rồng ngày Đoan Ngọ của người Trung Hoa. Theo truyền thuyết phổ biến bên đó, tục này gắn với nhà thơ Khuất Nguyên trầm mình xuống sông, dân chèo thuyền ra tìm và ném bánh xuống nước. Ở Việt Nam, Tết Đoan Ngọ mùng năm tháng Năm lại quen với tục "giết sâu bọ", ăn rượu nếp, hoa quả, và đua thuyền không phải nét chính của ngày này.
Hiểu như vậy để thấy đua thuyền rồng không phải là một lễ duy nhất có chung nguồn gốc, mà là nhiều tục khác nhau ở nhiều nơi, có chung một hình ảnh thuyền dài mũi thú và nhiều tay chèo. Khi đọc thông tin về một hội đua thuyền, nên xem nó thuộc cộng đồng nào, gắn với dịp nào, thay vì gộp tất cả về một gốc.
Ba dạng đặt cạnh nhau
Bảng dưới chỉ là nét chung theo tư liệu phổ biến, từng nơi có thể khác. Không ghi ngày cụ thể vì lịch hội mỗi năm mỗi nơi một khác.
| Điểm so | Bơi chải | Đua ghe ngo | Thuyền rồng sông Hương |
|---|---|---|---|
| Cộng đồng | Làng người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ | Người Khmer Nam Bộ | Khách tham quan ở Huế |
| Dịp | Hội làng, thường đầu xuân hoặc hội riêng của làng | Lễ Ok Om Bok, khoảng tháng Mười âm lịch | Quanh năm |
| Tạo hình mũi | Có nơi đầu rồng, có nơi mũi cong sơn màu | Thường là rắn thần naga, có khi gợi dáng rồng | Đầu rồng chạm, sơn màu |
| Người trên thuyền | Nhiều tay chèo, người giữ nhịp, người lái | Rất nhiều tay bơi ngồi hai hàng | Người lái và khách |
| Là cuộc đua? | Có | Có | Không, là thuyền chở khách |
Nếu con hỏi "thuyền rồng có phải rồng thật không", bạn kể ngắn: người ta làm mũi thuyền giống đầu rồng, đầu rắn thần, để chiếc thuyền trông như một con vật bơi trên sông, vì ngày xưa người sống gần sông tin rồng, rắn thần là chủ của nước.
Mấy chỗ hay nhầm khi nói về đua thuyền rồng
Thấy đầu thú ở mũi là gọi rồng. Mũi thuyền có thể là đầu rồng, đầu rắn thần, đầu chim hay chỉ là mũi cong sơn màu, tuỳ cộng đồng. Gọi chung thuyền rồng thì tiện, nhưng khi kể cho con hay viết lại, nên nói đúng con vật trên mũi thuyền nơi mình xem.
Nghĩ mọi hội đua thuyền đều có chung một gốc. Bơi chải ở Bắc Bộ, ghe ngo của người Khmer và đua thuyền Đoan Ngọ của người Trung Hoa là những tục khác nhau, gắn với những cộng đồng và dịp khác nhau. Điểm chung chỉ là hình ảnh thuyền dài và nhiều tay chèo.
Nghĩ thuyền nhiều người hơn thì thắng. Thuyền đua thường có số tay chèo theo lệ của hội. Cái quyết định là nhịp đều, mái chèo chạm nước cùng lúc và người lái giữ thuyền đi thẳng. Một thuyền lệch nhịp mất tốc độ rất nhanh dù người khoẻ.
Nghĩ xem đua thuyền chỉ là xem ai về trước. Phần lễ trước khi đua, cách làng rước thuyền ra sông, tiếng hò nhịp và không khí hai bờ cũng là một phần của hội. Đến sớm một chút để thấy phần lễ, bạn sẽ hiểu cuộc đua có ý nghĩa gì với người làng, chứ không chỉ thấy vài phút thuyền lướt qua.
Chụp ảnh từ giữa đám đông là đủ. Thuyền lướt nhanh, chụp từ chỗ đông người thường chỉ được đầu người phía trước. Đứng ở khúc sông thẳng, đợi thuyền chạy ngang trước mặt, chụp theo hướng thuyền chạy sẽ thấy rõ hàng mái chèo cùng nhịp và đầu thú ở mũi. Đừng trèo lên lan can cầu hay mép kè để lấy góc.
Xem đua thuyền từ bờ sông cho rõ
Đua thuyền thường diễn ra nhanh, mỗi lượt đua chỉ vài phút, và người xem đông. Vài bước dưới đây giúp bạn thấy được nhiều hơn mà không phải chen:
- Hỏi trước nơi xuất phát, nơi về đích và giờ đua chính. Nhiều nơi có lượt đua vòng loại buổi sáng, chung kết buổi chiều.
- Chọn chỗ đứng ở khúc sông thẳng giữa đường đua, nơi các thuyền chạy song song, thay vì chen ở vạch đích, chỗ đông nhất.
- Đứng lùi khỏi mép bờ, nhất là chỗ bờ đất, bờ kè dốc, bậc đá trơn. Đứng cao hơn mặt nước một chút sẽ thấy rõ cả thân thuyền.
- Khi thuyền tới gần, nhìn người giữ nhịp và mái chèo: thuyền nào chèo đều, mái chạm nước cùng lúc thường giữ tốc độ tốt.
- Sau lượt đua, đừng dồn theo đám đông xuống bến xem thuyền về. Chờ đám đông giãn rồi hãy di chuyển.
Đi cùng trẻ nhỏ thì càng phải đứng xa mép nước, giữ tay con suốt lúc thuyền về đích, vì đó là lúc người xem hò reo, chen lên phía trước nhiều nhất. Mũ, nước uống và một chỗ có bóng râm quan trọng hơn chỗ đứng sát nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bơi chải là gì?
Bơi chải là cách gọi dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ cho cuộc đua thuyền trong hội làng, dùng thuyền gỗ dài nhiều tay chèo. Thường diễn ra trên khúc sông hay mặt hồ trước làng, đi sau phần lễ ở đình. Mỗi làng có lệ riêng về ngày, cách chia đội và luật đua.
Đua ghe ngo diễn ra vào dịp nào?
Đua ghe ngo thường gắn với lễ Ok Om Bok, tức lễ cúng trăng của người Khmer Nam Bộ, khoảng tháng Mười âm lịch. Cuộc đua ở vùng Sóc Trăng được biết đến rộng rãi. Lịch cụ thể mỗi năm nên xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Mũi ghe ngo hình rồng hay hình rắn?
Mũi ghe ngo thường tạo hình hoặc vẽ rắn thần naga, con vật quen thuộc trong văn hoá Khmer và nhiều nước Đông Nam Á, có khi được người xem gọi là rồng vì dáng gần giống. Naga và rồng Việt là hai hình tượng khác nhau, dù cùng gắn với nước.
Thuyền rồng trên sông Hương có phải thuyền đua không?
Không. Thuyền rồng trên sông Hương ngày nay chủ yếu là thuyền chở khách tham quan, nghe ca Huế, mũi chạm đầu rồng cho đẹp. Nhiều tài liệu cho rằng hình ảnh này gợi lại thuyền ngự thời Nguyễn, nhưng đây là thuyền dịch vụ, không phải thuyền đua trong lễ hội.
Đua thuyền rồng có phải tục của ngày Tết Đoan Ngọ không?
Ở Trung Hoa, đua thuyền rồng gắn với Đoan Ngọ và truyền thuyết Khuất Nguyên. Ở Việt Nam, Tết Đoan Ngọ quen với tục giết sâu bọ, ăn rượu nếp và hoa quả, còn đua thuyền thường thuộc hội làng hay lễ hội của từng cộng đồng, không phải nét chính của ngày này.
Xem đua thuyền nên đứng ở đâu?
Nên đứng ở khúc sông thẳng giữa đường đua, nơi các thuyền chạy song song, lùi khỏi mép bờ và chọn chỗ hơi cao. Vạch đích thường đông và chen lấn nhất. Đi cùng trẻ nhỏ thì giữ tay con suốt lúc thuyền về và tránh bờ kè dốc, bậc đá trơn.