Nhiều địa danh Việt Nam mang chữ Long nghĩa là rồng: Thăng Long là rồng bay lên, Hạ Long là rồng đáp xuống, Bái Tử Long gợi cảnh rồng con chầu mẹ, Cửu Long là chín con rồng ứng với chín cửa sông. Nhưng có không ít tên đất mà chữ Long lại là một chữ Hán khác nghĩa là thịnh vượng, nên muốn biết chắc phải xem chữ gốc. Bên cạnh tên Hán Việt còn có tên thuần Việt mang chữ "rồng" như Hàm Rồng.
Phần dưới đi từ nguyên tắc hai chữ long, qua ba tên đất gắn với truyền thuyết rồng ở phía Bắc, tới Cửu Long và những cồn mang tên tứ linh ở phía Nam, rồi các tên thuần Việt có rồng. Cuối bài là cách tự kiểm một bài giải nghĩa tên đất và một cách chơi chữ tên đất cùng con trên đường đi.
Trước hết: có hai chữ long
Tiếng Việt đọc "long" cho ít nhất hai chữ Hán hay gặp trong tên đất. Chữ thứ nhất là chữ rồng (龍). Chữ thứ hai là chữ long nghĩa là thịnh, đầy, cao (隆), chính là chữ trong "long trọng" và trong niên hiệu Gia Long. Khi tên đất chỉ còn lại dạng chữ Quốc ngữ, hai chữ này trông y hệt nhau, và người ta rất dễ giải nghĩa mọi chữ long thành rồng.
Với các tên đất gắn liền với truyền thuyết về rồng như Thăng Long, Hạ Long, Cửu Long, chữ gốc là chữ rồng thì đã quá quen, không mấy ai tranh luận. Còn với nhiều tên ở Nam Bộ như Vĩnh Long, Long An, không ít tài liệu Hán Nôm chép bằng chữ long nghĩa là thịnh, ý mong vùng đất lâu dài, yên ổn, hưng thịnh. Bạn đọc bài giải nghĩa tên đất nào nói "long ở đây là rồng" mà không dẫn chữ gốc thì nên coi như một cách hiểu, chưa phải kết luận.
Nguyên tắc này giúp tránh một kiểu nhầm rất phổ biến: thấy chữ long là dựng ngay một câu chuyện về rồng. Chuyện kể có khi rất hay, nhưng nếu tên đất vốn mang nghĩa thịnh thì câu chuyện ấy là của người kể hôm nay, không phải của người đặt tên ngày xưa.
Ba tên đất phía Bắc gắn với truyền thuyết rồng
Thăng Long: rồng bay lên. Thăng là lên, long là rồng. Theo sử sách phổ biến, năm 1010 vua Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La và đổi tên thành Thăng Long; tương truyền khi thuyền vua tới nơi thì thấy rồng vàng bay lên. Tên gọi gói cả một mong ước về sự đi lên của kinh đô mới.
Hạ Long: rồng đáp xuống. Hạ là xuống. Truyền thuyết kể rằng khi đất nước có giặc từ biển, Ngọc Hoàng sai rồng mẹ dẫn đàn rồng con xuống giúp, rồng nhả ngọc thành những hòn đảo đá chắn giặc, rồi ở lại nơi ấy. Đây là truyền thuyết giải thích tên gọi, còn sự hình thành của vịnh là chuyện của địa chất.
Bái Tử Long: rồng con chầu mẹ. Bái là lạy, chầu; tử là con. Vùng vịnh nằm cạnh Hạ Long này thường được giải nghĩa là nơi đàn rồng con quay về chầu rồng mẹ, theo cùng mạch truyền thuyết. Cách giải nghĩa này phổ biến trong sách du lịch, nên bạn cứ kể như truyền thuyết đi kèm tên đất.
Long Biên: tên cổ, nghĩa chữ còn bàn. Long Biên là tên rất cổ, sử sách nhắc tới từ thời Bắc thuộc như một trung tâm của vùng châu thổ sông Hồng. Chữ long ở đây là rồng, còn chữ biên được giải thích theo nhiều cách khác nhau, giới nghiên cứu chưa thống nhất. Ngày nay tên ấy quen thuộc qua cây cầu sắt bắc qua sông Hồng.
Cửu Long: chín con rồng và chín cửa sông
Sông Mê Kông chảy qua nhiều nước, khi vào Việt Nam chia thành hai nhánh lớn là sông Tiền và sông Hậu, rồi toả ra biển qua nhiều cửa. Người Việt gọi đoạn sông ở đồng bằng phía Nam là Cửu Long, chín con rồng, ứng với chín cửa đổ ra biển. Hình ảnh chín dòng nước toả ra như chín con rồng trườn xuống biển là một trong những tên gọi đẹp nhất của địa danh Việt.
Danh sách chín cửa thường được kể gồm cửa Tiểu, cửa Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu ở nhánh sông Tiền, và Định An, Ba Thắc, Trần Đề ở nhánh sông Hậu. Nhiều tài liệu ghi rằng qua thời gian, có cửa đã bồi lấp hoặc được ngăn đập, nên số cửa thông ra biển hôm nay không còn đúng chín. Con số chín trong tên vì thế nên hiểu là con số của truyền thống, gắn với ý nghĩa "nhiều, đầy đủ" của số chín trong văn hoá Á Đông.
Đứng trên một chuyến phà sáng sớm qua sông Tiền hay sông Hậu, nhìn mặt sông rộng nước nâu phù sa trôi về phía biển, bạn sẽ hiểu vì sao người xưa nghĩ tới rồng. Rồng trong hình dung của người Việt là con vật của nước, của mưa, của sự màu mỡ, mà đồng bằng này sống nhờ chính những dòng nước ấy.
Những cồn mang tên tứ linh ở phía Nam
Trên sông Tiền, quanh khu vực Mỹ Tho và Bến Tre, có bốn cồn được gọi theo bốn con vật tứ linh: cồn Long, cồn Lân, cồn Quy, cồn Phụng. Đây là cách đặt tên quen của người xưa, gom các cù lao trên cùng một đoạn sông thành một bộ, như người ta vẫn bày tứ linh trên mái đình. Khách đi thuyền trên sông thường được hướng dẫn viên chỉ lần lượt từng cồn.
Ở mức văn hoá, bốn cái tên này cho thấy hình rồng không chỉ nằm trên mái đình, bậc đá mà còn được đặt lên chính đất đai, sông nước. Rồng đứng đầu trong bộ bốn, cũng như trong cách sắp xếp quen thuộc long, lân, quy, phụng. Bạn không cần tìm xem cồn nào "giống" con vật nào; tên gọi ở đây là cách đặt theo bộ, không phải tả hình.
Nếu đi cùng con, đây là dịp hay để giới thiệu tứ linh một cách tự nhiên: mỗi cồn một con vật, con thử đoán con nào bay được, con nào sống dưới nước, con nào sống lâu nhất. Trẻ sẽ nhớ cả bốn cái tên nhờ một chuyến thuyền hơn là nhờ một trang sách.
Tên thuần Việt có chữ rồng
Bên cạnh tên Hán Việt với chữ long, nhiều nơi giữ tên thuần Việt có chữ rồng. Quen thuộc nhất là Hàm Rồng ở xứ Thanh, nơi có núi Rồng bên sông Mã; tương truyền dãy núi có dáng một con rồng, chỗ núi nhô ra sông như cái hàm rồng há miệng, và tên đất lấy từ hình ấy. Ở vùng núi phía Bắc, Sa Pa cũng có một ngọn núi mang tên Hàm Rồng.
Ở các thành phố, tên rồng còn được đặt cho công trình mới. Một cây cầu bắc qua sông Hàn ở Đà Nẵng được làm theo hình rồng uốn khúc và được gọi quen là cầu Rồng. Tên gọi kiểu này cho thấy hình rồng vẫn sống trong cách người Việt đặt tên hôm nay, không chỉ trong sách cổ.
Tên thuần Việt có một ưu điểm: không phải đoán chữ Hán. Chữ "rồng" là rồng, không lẫn với chữ thịnh. Vì thế khi muốn kể cho con nghe về tên đất có rồng mà không sợ sai, những cái tên như Hàm Rồng, cầu Rồng là chỗ bắt đầu dễ nhất, sau đó mới tới Thăng Long, Hạ Long với câu chuyện dài hơn.
Vì sao người xưa hay đặt chữ long vào tên đất
Tên đất trong văn bản xưa phần nhiều do triều đình hoặc quan lại đặt hay sửa lại bằng chữ Hán, và người đặt tên thích chọn chữ đẹp, mang ý tốt lành. Chữ long nghĩa là rồng đứng đầu danh sách những chữ ấy: rồng gắn với nước, với mưa thuận, với vua và kinh đô. Một tên đất có chữ rồng vừa sang trọng vừa gửi gắm mong ước vùng đất được che chở, được mùa.
Chữ long nghĩa là thịnh thì mang mong ước khác: đông vui, giàu có, bền lâu. Ghép với chữ vĩnh là lâu dài, chữ an là yên ổn, nó thành những tên nghe như một lời chúc dành cho vùng đất mới khai phá. Ở đồng bằng phía Nam, nơi nhiều làng xã, dinh trấn được lập trong vài thế kỷ gần đây, những cái tên như thế rất hợp với tâm thế của người đi mở đất.
Bởi cả hai chữ đều đẹp, đều mang ý tốt, nên người dân bình thường chẳng mấy khi phân biệt. Đối với người xem văn hoá, điều đáng nhớ là đằng sau mỗi chữ long trong tên đất là một mong ước, dù là rồng hay thịnh. Kể cho con nghe theo cách ấy vừa đúng vừa không phải đoán liều chữ gốc.
Tự kiểm một bài giải nghĩa tên đất
Bài giải nghĩa tên đất trên mạng rất nhiều, chất lượng không đều. Mấy điểm dưới giúp bạn biết bài nào đáng tin hơn, nhất là với tên có chữ long.
- Bài có dẫn chữ Hán gốc của tên đất không. Có chữ gốc thì mới biết long là rồng hay long là thịnh.
- Bài phân biệt truyền thuyết và sử không. Câu "tương truyền", "dân gian kể" là dấu hiệu tốt; khẳng định chắc nịch một chuyện kể như sự thật thì nên dè dặt.
- Bài có nêu rằng tên đất đổi qua các thời không. Nhiều địa danh đã đổi tên, gộp, tách, và đơn vị hành chính cũng thay đổi, gần đây nhất là đợt sắp xếp lại tỉnh, thành.
- Bài có nói rõ chỗ còn tranh luận không. Một tên đất cổ như Long Biên mà được giải nghĩa trọn vẹn, không một chữ "có ý kiến", thì có khi là người viết đã chọn một cách hiểu và bỏ qua các cách khác.
Một cách chơi chữ vui trên đường đi cùng con: mỗi khi xe qua một biển tên đất, ai thấy chữ Long hay chữ Rồng trước thì kể một câu chuyện ngắn về cái tên đó, đúng hay chưa đúng không quan trọng, miễn là nói rõ "mình đoán" hay "người ta kể". Về nhà cùng tra lại, con sẽ biết thêm rằng chữ long không phải lúc nào cũng là rồng.
Câu hỏi thường gặp
Thăng Long nghĩa là gì?
Thăng Long nghĩa là rồng bay lên, thăng là lên, long là rồng. Theo sử sách phổ biến, tên này có từ năm 1010 khi vua Lý Công Uẩn dời đô; tương truyền khi ấy vua thấy rồng vàng bay lên.
Vì sao đồng bằng sông Mê Kông ở Việt Nam gọi là Cửu Long?
Cửu Long nghĩa là chín con rồng, ứng với chín cửa sông đổ ra biển theo cách kể truyền thống. Ngày nay có cửa đã bồi lấp hoặc ngăn đập nên số cửa thật không còn đúng chín.
Bái Tử Long nghĩa là gì?
Bái là lạy, chầu; tử là con; long là rồng. Tên này thường được giải nghĩa là nơi rồng con quay về chầu rồng mẹ, đi cùng truyền thuyết rồng mẹ rồng con ở vịnh Hạ Long.
Chữ Long trong Vĩnh Long, Long An có phải là rồng không?
Chưa chắc. Nhiều tài liệu Hán Nôm chép các tên này bằng chữ long nghĩa là thịnh, khác với chữ rồng. Muốn biết chắc phải xem chữ Hán gốc trong văn bản xưa.
Hàm Rồng ở đâu và vì sao có tên đó?
Hàm Rồng là địa danh ở xứ Thanh, bên sông Mã, có núi Rồng. Tương truyền dãy núi có dáng rồng, chỗ núi nhô ra sông như hàm rồng há miệng nên đất mang tên ấy.
Cồn Long, Lân, Quy, Phụng nằm ở đâu?
Đây là bốn cồn trên sông Tiền quanh khu vực Mỹ Tho và Bến Tre, đặt tên theo bộ tứ linh. Tên gọi là cách đặt theo bộ, không nhất thiết vì hình dạng mỗi cồn giống con vật.