Rồng thời Nguyễn thường có đầu to, mắt lồi, mũi to, sừng dài, râu và bờm dài bay ra sau, thân uốn nhiều khúc phủ vảy, vây lưng nhọn, chân khoẻ, quanh mình là mây và những tia lửa xoắn. Ở cố đô Huế, rồng có mặt khắp nơi: trên bờ nóc, đầu đao, bình phong, cột, bậc thềm, nhiều con được khảm bằng mảnh sành, sứ, thuỷ tinh lấp lánh. So với các thời trước, rồng Nguyễn cầu kỳ, nhiều chi tiết, mang vẻ cung đình rõ.
Bài đi qua dáng rồng Nguyễn, những chỗ ở Huế dễ thấy rồng, kiểu khảm sành sứ rất đặc trưng, chuyện số móng và chuyện rồng Nguyễn có giống rồng Trung Hoa không. Cuối cùng là cách xem rồng ở Huế trong một buổi sáng mà không bị ngợp.
Dáng rồng Nguyễn: đậm, đầy, nhiều chi tiết
Nhà Nguyễn bắt đầu từ năm 1802, đóng đô ở Huế, là triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam. Rồng thời này là rồng của một kinh đô được quy hoạch lớn, nên xuất hiện dày đặc trên cung điện, lăng tẩm, đồ ngự dụng. Đặc điểm hay được nêu nhất là cái đầu: to, mắt lồi tròn, mũi to như mũi sư tử, hai sợi râu dài uốn ra hai bên, bờm dày bay ngược ra sau, sừng dài chia nhánh.
Thân rồng Nguyễn uốn nhiều khúc, có lúc cuộn tròn, có lúc vươn dài, phủ vảy rõ từng chiếc. Vây lưng nhọn đều, đuôi thường kết bằng một túm lông xoè. Chân to, móng sắc, khuỷu có những dải lông bay. Quanh rồng hay có mây cuộn và các tia lửa xoắn ốc, có khi rồng đang vờn một quả cầu lửa hoặc một mặt tròn ở giữa.
Nhìn tổng thể, rồng Nguyễn đầy đặn và chi tiết hơn hầu hết các thời trước. Nếu rồng Lý là một nét bút mảnh uốn sóng, rồng Nguyễn là một bức tranh nhiều lớp. Người xem đứng xa thấy dáng, đến gần lại thấy thêm từng sợi râu, từng chiếc vảy, từng tia lửa.
Một cách nhận nhanh khi đang đi: nhìn tỷ lệ đầu với thân và nhìn râu. Rồng Nguyễn đầu to rõ rệt, hai sợi râu dài uốn lượn ra hai bên mõm như hai dải lụa, thứ mà rồng Lý gần như không có. Nếu gặp một con rồng đầu to, mắt lồi, râu dài, mây lửa dày đặc quanh mình, bạn có thể nghĩ ngay tới thời Nguyễn trước khi đọc chú thích.
Ở Huế, rồng nằm ở những đâu
Đi trong khu Đại Nội và các lăng tẩm, bạn sẽ gặp rồng ở gần như mọi tầng của công trình. Những chỗ dễ thấy:
- Bờ nóc mái. Kiểu "lưỡng long chầu nhật" hoặc "lưỡng long chầu nguyệt": hai rồng quay vào một mặt tròn ở giữa nóc. Đứng ở sân, nhìn lên đường viền mái là thấy.
- Đầu đao, góc mái. Các đầu đao cong vút thường được làm thành rồng hoặc rồng hoá, đầu ngẩng lên trời.
- Cột sơn son thếp vàng. Trong một số điện, cột được sơn đỏ, vẽ rồng cuốn quanh thân giữa mây. Đây là chỗ bạn đứng rất gần rồng mà vẫn phải ngẩng lên mới thấy hết.
- Bậc thềm và lan can đá. Một số điện và lăng có rồng chạy theo lan can bậc, đầu rồng ở chân bậc, gợi nhớ thềm rồng các thời trước.
- Bình phong và tường. Bình phong trước cổng hoặc trước lăng hay có rồng đắp nổi, khảm sành sứ, có khi rồng chiếm trọn mặt bình phong.
- Đồ vật trong bảo tàng cổ vật cung đình. Rồng trên đồ sứ ngự dụng, đồ đồng, đồ gỗ sơn thếp, áo mũ. Phần này thuộc về đồ vật, cách xem như ở bảo tàng.
Huế mưa nhiều, rêu bám lên đá và vữa, nên màu rồng ngoài trời thường xỉn, xanh rêu. Đi sau một cơn mưa, mảnh sành khảm trên mái lại sáng lên, rất đáng xem.
Rồng khảm sành sứ: chi tiết dễ nhớ nhất của Huế
Một nét rất riêng của trang trí Huế là kỹ thuật khảm: người thợ lấy mảnh sành, mảnh sứ, mảnh thuỷ tinh, đập vỡ hoặc cắt nhỏ, gắn vào lớp vữa còn ướt để tạo thành vảy, mây, mắt, râu rồng. Nhìn từ xa, con rồng lấp lánh nhiều màu: xanh lam, trắng, xanh lục, nâu. Lại gần, bạn sẽ thấy từng mảnh chén bát vỡ, có mảnh còn nguyên một phần hoa văn của chiếc chén cũ.
Kỹ thuật này được dùng nhiều trên mái, đầu đao, bình phong ở Huế, nhất là ở các công trình cuối thời Nguyễn. Rồng khảm thường có vảy rõ từng chiếc vì mỗi chiếc là một mảnh sành, râu và bờm là những dải mảnh dài xếp nối. Mắt rồng đôi khi là một mảnh sứ tròn hoặc đáy chai thuỷ tinh.
Khi đứng trước rồng khảm, thử chơi một việc nhỏ với con: tìm mảnh sành nào còn thấy một bông hoa vẽ, mảnh nào màu lạ nhất. Trẻ thích ngay vì nó giống ghép hình. Bạn cũng có thể kể rằng người thợ xưa dùng lại cả chén bát vỡ, nên con rồng này vừa đẹp vừa biết tiết kiệm.
Trên mái Huế, con nào là rồng, con nào không
Rồng và cá hoá rồng. Trên bờ nóc, bờ quyết ở Huế đôi khi có hình đầu rồng thân cá, đuôi cá xoè, gọi là cá hoá rồng hay long ngư. Nhìn đuôi là phân biệt được: rồng thật có đuôi thon kết túm lông, cá hoá rồng có đuôi cá rõ ràng và vây bụng như cá.
Rồng và lân. Lân cũng đứng trên mái, trước cổng, nhưng lân có bốn chân đứng vững, thân ngắn như con thú, đầu to, bờm xoăn. Rồng thì thân dài uốn khúc. Ở Huế có nhiều tượng lân bằng đá, đồng hoặc khảm sành đặt hai bên lối vào, người mới xem hay gọi nhầm là rồng.
Rồng và phượng. Phượng là chim, có cánh, đuôi dài nhiều dải, mỏ. Trên nhiều công trình, rồng và phượng đi thành cặp, rồng bên này, phượng bên kia, hoặc rồng trên mái chính, phượng ở công trình gắn với hoàng hậu, cung tần. Nhìn thấy cánh là biết không phải rồng.
Đầu đao hình rồng và đầu đao hoá lá. Nhiều đầu đao chỉ là một dải hoa lá cuộn lên, nhìn xa như đầu rồng. Đến gần, nếu không thấy mắt, mũi, râu thì đó là lá hoá, không phải đầu rồng. Có đầu đao là rồng hoá lá, nửa rồng nửa lá, phải nhìn kỹ mới thấy đầu.
Số móng và phẩm cấp: nói đến đâu là vừa
Nhiều tài liệu nêu rằng thời Nguyễn, rồng năm móng dành cho vua, các bậc thấp hơn dùng rồng ít móng hơn, và có nơi gọi rồng bốn móng bằng một tên khác. Đây là cách hiểu phổ biến, có cơ sở ở quy định phẩm phục, đồ dùng triều đình. Trên các công trình cung đình chính ở Huế, rồng năm móng gặp nhiều.
Tuy vậy cần dè dặt. Không phải con rồng nào ở Huế cũng còn rõ móng để đếm; rồng khảm trên mái, rồng vẽ trên cột ở xa rất khó đếm bằng mắt. Ngoài ra, các quy định có thể khác nhau giữa các đời vua, và việc áp dụng ở từng công trình không phải lúc nào cũng nhất quán. Vì vậy đừng dùng số móng để phán một hiện vật "của vua" hay "không phải của vua".
Khi đi cùng gia đình, bạn có thể biến chuyện đếm móng thành một việc để làm: chọn một con rồng ở gần, đếm móng ở một chân, rồi so với con rồng ở chỗ khác. Kết quả không quan trọng bằng việc cả nhà nhìn kỹ vào chân rồng, nơi ít người để ý.
Rồng Nguyễn có giống rồng Trung Hoa không
Có điểm giống. Nhiều tài liệu cho rằng rồng Nguyễn chịu ảnh hưởng nhất định của rồng thời Thanh ở Trung Hoa: đầu to, mắt lồi, râu dài, thân nhiều vảy, mây lửa dày. Hai triều cùng thời, có giao lưu, nên điều này dễ hiểu. Người mới xem thường thấy giống ngay.
Có điểm khác. Rồng Nguyễn vẫn giữ những nét Việt: thân thường mảnh hơn và uốn mềm hơn, nhiều kiểu rồng hoá lá, hoá dây kết hợp với hoa văn bản địa, và đặc biệt là lối khảm sành sứ rất riêng của Huế. Giới nghiên cứu còn bàn mức độ ảnh hưởng tới đâu.
Không phải chuyện hơn kém. Rồng mỗi nơi là kết quả của giao lưu và sáng tạo riêng. Khi kể cho con, chỉ cần nói "rồng ở Huế và rồng ở Trung Quốc có nhiều chỗ giống vì hai nước ở gần nhau, nhưng thợ Huế làm theo cách riêng". Bài so sánh rồng Việt và rồng các nước nằm ở một mục khác trên trang này.
Đừng nhầm với rồng mới đặt làm. Ở Huế ngày nay có những công trình, đồ vật mới làm theo mẫu rồng kiểu Trung Hoa hiện đại. Chúng thường sạch, màu tươi, sơn bóng. Rồng Nguyễn thật ở di tích có dấu thời gian: rêu, mảnh sành bạc màu, vữa nứt.
Một buổi sáng xem rồng ở Đại Nội mà không bị ngợp
Đại Nội rộng và rồng thì ở khắp nơi. Đi không có chủ đích dễ mỏi mà về không nhớ gì. Gợi ý một trình tự đơn giản:
- Đi sớm, khi nắng còn xiên, mái và đầu đao đổ bóng rõ, ít người.
- Ở sân trước một điện lớn, đứng xa nhìn bờ nóc, tìm đôi rồng chầu ở giữa. Đếm xem mái có mấy con rồng.
- Lại gần bậc thềm, xem có rồng chạy theo lan can không, đầu rồng ra sao.
- Vào trong điện nếu được phép, ngẩng nhìn rồng vẽ cuốn trên cột. Không dùng đèn chớp.
- Ra ngoài, tìm một bình phong hoặc một đầu đao thấp để xem rồng khảm sành sứ ở khoảng cách gần.
- Nghỉ chân, cùng người đi cùng kể lại ba con rồng mình nhớ nhất và vì sao.
Ba con rồng nhớ rõ đáng giá hơn ba trăm con lướt qua. Mang theo nước uống và mũ, vì sân Đại Nội rộng, ít bóng mát vào giữa trưa. Nếu còn thời gian, buổi chiều đi một lăng vua, bạn sẽ thấy rồng ở lăng mỗi nơi một vẻ, có lăng rồng đá đứng ở lan can bậc rất lớn, có lăng rồng khảm phủ kín tường.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Nguyễn có đặc điểm gì dễ nhận?
Rồng thời Nguyễn thường có đầu to, mắt lồi, mũi to, sừng dài, râu và bờm dài, thân uốn nhiều khúc phủ vảy rõ, vây lưng nhọn, quanh mình là mây và tia lửa xoắn. Nhìn chung đầy đặn và nhiều chi tiết hơn rồng các thời trước.
Rồng khảm sành sứ ở Huế được làm thế nào?
Người thợ gắn mảnh sành, mảnh sứ, mảnh thuỷ tinh đã cắt hoặc đập nhỏ vào lớp vữa còn ướt để tạo vảy, mây, râu, mắt rồng. Kỹ thuật này dùng nhiều trên mái, đầu đao và bình phong ở Huế, làm con rồng lấp lánh nhiều màu khi có nắng.
Rồng thời Nguyễn có phải đều năm móng không?
Không phải tất cả. Nhiều tài liệu nêu rồng năm móng dành cho vua, bậc thấp hơn dùng rồng ít móng hơn. Nhưng nhiều con rồng ở xa hoặc đã mòn không đếm được móng, và quy định có thể khác nhau theo đời vua, nên chỉ nên coi là manh mối.
Rồng Huế có giống rồng Trung Quốc không?
Nhiều tài liệu cho rằng rồng thời Nguyễn chịu ảnh hưởng nhất định từ rồng thời Thanh như đầu to, mắt lồi, nhiều vảy. Tuy vậy rồng Nguyễn vẫn có nét riêng như thân mềm hơn, nhiều kiểu rồng hoá và lối khảm sành sứ của Huế. Mức ảnh hưởng còn được bàn.
Lưỡng long chầu nguyệt trên mái ở Huế là gì?
Đó là kiểu trang trí hai con rồng quay vào nhau ở giữa bờ nóc, chầu về một mặt tròn ở giữa, có nơi gọi là mặt nguyệt, có nơi là mặt nhật. Đây là hình ảnh rất phổ biến trên mái cung điện, đình chùa thời Nguyễn và cả các đời sau.
Nên đi xem rồng ở Huế vào lúc nào?
Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn là đẹp nhất vì nắng xiên làm mái, đầu đao và chi tiết chạm đổ bóng rõ, lại ít người. Sau một cơn mưa, mảnh sành khảm trên rồng sạch và sáng hơn, nhìn màu rất rõ.