SauRong.comSáu Rồng
Dáng rồng qua các thời và cách nhận ra

Rồng mấy móng: chuyện ba, bốn, năm móng và phẩm cấp nói đúng tới đâu

Rồng năm móng có phải chỉ dành cho vua? Rồng Lý ba móng có đúng mãi? Những gì sách phổ thông nêu về số móng, vì sao không phải luật tuyệt đối và cách đếm cho đúng.

Close-up in a Hue citadel courtyard at noon: a woman in a pale pink blouse, face out of frame, points at the clawed foot of a gilded dragon on a red column

Số móng rồng là một manh mối, không phải luật. Sách mỹ thuật phổ thông thường nêu rằng rồng thời Lý, Trần hay có ba móng, còn từ thời Lê trở đi rồng gắn với vua thường có năm móng, và thời Nguyễn có quy định phân biệt rồng năm móng của vua với rồng ít móng hơn dùng cho bậc dưới. Nhưng trên hiện vật thật, móng hay mòn, khó đếm, và quy định không phải lúc nào cũng được giữ chặt ở mọi nơi, nên không thể nhìn số móng mà phán một con rồng thuộc về ai.

Bài này nói rõ chuyện số móng từ đâu ra, mỗi thời thường thế nào, vì sao không nên coi là luật cứng, cách đếm cho đúng khi đứng trước hiện vật, và cách trả lời khi con hỏi "sao con rồng này có năm ngón, con kia ba ngón".

Chuyện số móng từ đâu ra

Ý niệm dùng số móng để phân biệt rồng của vua với rồng của người khác có nguồn gốc từ các quy định của các triều đại phương Bắc, được nhiều tài liệu nhắc tới: rồng năm móng gọi là "long", dành cho hoàng đế; rồng bốn móng có nơi gọi là "mãng", dùng cho bậc thấp hơn. Ở Việt Nam, các triều đại về sau cũng có những quy định về phẩm phục, đồ dùng, trong đó hình rồng và số móng là một phần.

Vì vậy câu "rồng năm móng là của vua" không phải bịa ra. Nó có cơ sở trong những quy định của triều đình, nhất là về áo mũ, đồ ngự dụng. Vấn đề là câu ấy hay bị nói rộng ra thành "mọi con rồng năm móng đều của vua" và "rồng ít móng thì không phải của vua". Hai câu sau này thì không đúng.

Trong dân gian, người ta còn kể nhiều chuyện về số móng, chẳng hạn chuyện rồng đi càng xa kinh đô càng rụng bớt móng. Đó là những câu chuyện vui, không phải tư liệu. Khi gặp, cứ coi như chuyện kể và nói rõ với người nghe như vậy.

Còn một điều hay bị bỏ qua: quy định về số móng chủ yếu được ghi cho đồ vật cụ thể như áo, mũ, cờ quạt, đồ ngự dụng, chứ không phải một bảng áp cho mọi con rồng chạm trên đá, gỗ. Vì vậy khi nghe ai đó dẫn quy định để nói về một bức chạm trên đình, nên hỏi lại: quy định ấy nói về loại đồ gì, thời nào. Hỏi lại như vậy không phải để bắt bẻ mà để giữ câu chuyện đúng chỗ.

Số móng thường thấy qua các thời

Bảng gom các mô tả phổ biến trong sách phổ thông. Cột cuối là lời nhắc để không dùng quá tay.

ThờiThường được nêuLưu ý khi xem
LýBa móngĐá, đất nung thường mòn đầu móng, đếm khó
TrầnBa móng, móng to sắcCó hiện vật bốn móng; không phải luật
Lê sơRồng cung đình thường năm móngĐồ không thuộc cung đình có thể khác
Mạc, Lê trung hưngĐa dạng, có cả năm móng ở đình làngRồng đình làng không theo quy định cung đình chặt
NguyễnNăm móng cho vua, bậc dưới ít móng hơnTheo quy định phẩm phục, đồ dùng; công trình không phải lúc nào cũng nhất quán

Đọc bảng theo cột lưu ý trước. Phần lớn người mới chỉ nhớ cột giữa, rồi đi đâu cũng đếm móng để phán, và đó là chỗ dễ sai nhất.

Vì sao số móng không phải luật cứng

Móng là chỗ dễ mòn, dễ vỡ nhất. Móng là phần nhô ra, nhỏ và mảnh. Trên đá ngoài trời, sau vài trăm năm mưa gió và tay người sờ, đầu móng thường mòn tròn hoặc gãy. Trên đất nung, móng là chỗ hay vỡ khi mảnh rơi. Đếm được ba có khi vì hai móng kia đã mất.

Góc nhìn che bớt móng. Chân rồng chạm nổi hay vẽ nghiêng thường chỉ thấy rõ ba bốn móng phía trước, móng sau bị thân che. Đứng ở một góc đếm ba, đổi góc đếm thêm một.

Mỗi chân một số. Có hiện vật mà các chân rồng không cùng số móng, do người thợ làm khác nhau, do tu bổ, hoặc do chỉ một chân được làm rõ. Đếm một chân rồi kết luận cho cả con rồng là dễ sai.

Quy định không đi tới mọi nơi. Quy định về rồng năm móng chủ yếu áp vào đồ dùng, áo mũ, công trình của triều đình. Đình làng các thế kỷ 17, 18 có rồng năm móng mà không liên quan gì đến nhà vua. Đồ thủ công, đồ trang trí đời sau càng không theo quy định nào.

Mỗi đời mỗi khác. Các quy định có thể thay đổi giữa các đời vua, và việc thực hiện ở từng nơi không đồng đều. Giới nghiên cứu vẫn còn bàn nhiều chi tiết, và tư liệu về quy định ở các thời sớm như Lý, Trần ít hơn hẳn thời Nguyễn.

Đếm móng cho đúng khi đứng trước hiện vật

Nếu vẫn muốn đếm, và việc đếm cũng là cách hay để nhìn kỹ, làm theo thứ tự này:

  1. Chọn chân rõ nhất, thường là chân trước gần đầu rồng, ít bị thân che.
  2. Tìm phần bàn chân: chỗ các ngón toả ra, thường có một ngón nằm sau như ngón cái.
  3. Đếm cả ngón phía sau nếu thấy. Nhiều người chỉ đếm các ngón trước nên ra thiếu một.
  4. Đổi góc: đứng lệch sang trái, sang phải một bước, đếm lại.
  5. Xem đầu ngón có mòn, gãy không. Chỗ gãy thường có mặt cắt khác màu hoặc thô hơn.
  6. Lặp lại với một chân khác. Nếu hai chân cho hai số, ghi nhận cả hai.
  7. Đọc chú thích hoặc hỏi người hướng dẫn xem hiện vật có từng được tu bổ chân không.

Sau khi đếm, đặt con số cạnh các điểm khác: dáng thân, đầu, sừng, râu, nền mây. Số móng chỉ nên là điểm cuối cùng để củng cố một phỏng đoán, không phải điểm đầu tiên.

Rồng năm móng ở Huế: xem thế nào cho đúng

Ở cố đô Huế, rồng năm móng gặp nhiều trên các công trình, đồ vật gắn với vua: cột vẽ rồng trong điện, đồ ngự dụng trong bảo tàng, một số chi tiết trên mái và bình phong. Đây là nơi dễ thấy nhất cách quy định về số móng được thể hiện, vì hiện vật còn tương đối nguyên, móng rõ.

Tuy vậy, rồng khảm sành sứ trên mái ở xa rất khó đếm móng bằng mắt, và nhiều con rồng trang trí ở các công trình phụ không nhất thiết theo đúng quy định. Đi ở Huế, cách hay là chọn vài con rồng ở gần, ánh sáng tốt, đếm thật kỹ, rồi so với nhau, thay vì cố đếm mọi con.

Nếu nghe ai nói "con rồng này bốn móng nên công trình này không dành cho vua", hãy coi đó là một nhận định cần kiểm. Câu hỏi đúng là: công trình này dùng cho ai theo tư liệu, rồi mới xem con rồng có khớp không, chứ không đi ngược từ số móng.

Một gợi ý khi chụp ảnh để về nhà đếm lại: chụp cận chân rồng ở ít nhất hai góc, không dùng đèn chớp, giữ máy song song với mặt chạm. Ảnh chụp chếch quá dễ làm ngón sau lẫn vào thân. Về nhà phóng to ảnh, đếm cùng người nhà, đôi khi thấy rõ hơn đứng trước hiện vật dưới nắng gắt.

Những câu nói về số móng hay gặp, và nên hiểu thế nào

"Rồng Việt khác rồng Trung Quốc vì ít móng hơn." Không đúng như một quy tắc. Cả hai nơi đều có rồng ba, bốn, năm móng tuỳ thời, tuỳ loại hiện vật. Khác biệt giữa rồng các nước nằm ở nhiều chỗ khác: dáng thân, đầu, sừng, cách thể hiện tổng thể, và cả những gì đi kèm quanh con rồng. Ai muốn so rồng hai nước thì nên đặt hai con rồng cùng thời, cùng loại hiện vật cạnh nhau, chứ không chỉ đếm móng.

"Rồng Nhật ba móng." Đây là quan niệm phổ biến, nhiều tranh, tượng rồng ở Nhật đúng là ba móng. Nhưng không phải mọi con rồng Nhật đều ba móng, và ở mỗi thời, mỗi vùng lại có khác, nên chỉ nên nói "thường".

"Rồng năm móng là đồ vua dùng." Đúng với nhiều đồ ngự dụng và áo mũ theo quy định triều đình. Không đúng khi áp cho mọi con rồng năm móng gặp ở đình làng hay đồ thủ công. Nhiều mảng chạm gỗ đình làng Bắc Bộ có rồng năm móng rõ ràng, do chính dân làng góp tiền dựng.

"Đếm móng là biết thời." Không. Số móng chỉ khoanh vùng rất thô. Dáng thân và đầu cho biết nhiều hơn. Một con rồng ba móng có thể là rồng Lý, rồng Trần, rồng hoá trên đồ gỗ đời sau, hay rồng trang trí làm mới gần đây; muốn biết thời phải nhìn tổng thể.

Khi con hỏi về số ngón chân rồng

Trẻ đếm rất giỏi, nên chuyện số móng là cửa vào tự nhiên. Khi con hỏi "sao con rồng này năm ngón, con kia ba ngón", bạn có thể kể: "Ngày xưa, vua muốn rồng của vua phải khác rồng của người khác, nên bảo thợ làm rồng của vua có năm ngón. Nhưng không phải con rồng nào năm ngón cũng là của vua đâu, có khi người thợ làng thích làm năm ngón thì làm năm ngón".

Rồi rủ con đếm cùng, mỗi người một chân, so kết quả. Nếu hai người đếm ra hai số khác nhau, càng tốt: cùng nhau xem lại xem ai bị thân rồng che mất ngón nào. Con học được cách nhìn kỹ và học được rằng một con số cũng có thể bị đếm sai, mà không bị chấm điểm hay so với ai.

Với trẻ lớn hơn, có thể đi thêm một bước: hỏi con "theo con, nếu vua bảo chỉ vua được dùng rồng năm móng, thì người thợ làng sẽ làm thế nào?". Để con tự nghĩ ra những cách như làm ít móng hơn, làm rồng biến thành lá, hay cứ làm năm móng vì ở làng xa không ai kiểm. Câu trả lời nào cũng mở ra một câu chuyện về cách người xưa sống với quy định, và chính các nhà nghiên cứu cũng đang bàn những câu hỏi tương tự.

Câu hỏi thường gặp

Rồng mấy móng là rồng của vua?

Nhiều tài liệu nêu rằng rồng năm móng gắn với vua, nhất là từ thời Lê và rõ trong quy định thời Nguyễn về phẩm phục, đồ dùng. Tuy vậy không phải mọi con rồng năm móng đều của vua, vì đình làng và đồ thủ công cũng có rồng năm móng.

Rồng bốn móng gọi là gì?

Theo một số tài liệu, ở các triều đại phương Bắc rồng bốn móng có nơi gọi là "mãng", dùng cho bậc thấp hơn hoàng đế. Ở Việt Nam, cách gọi và quy định cụ thể không phải lúc nào cũng thống nhất, nên khi kể lại nên nói "có nơi gọi là".

Rồng thời Lý có phải luôn ba móng không?

Sách phổ thông hay nêu rồng thời Lý có ba móng, nhưng đây là xu hướng chứ không phải luật. Trên đá và đất nung cũ, đầu móng thường mòn hoặc vỡ, và góc nhìn có thể che bớt móng, nên con số đếm được không phải lúc nào cũng chắc.

Đếm móng rồng thế nào cho đúng?

Chọn chân rõ nhất, tìm bàn chân nơi các ngón toả ra, đếm cả ngón phía sau, đổi góc nhìn để đếm lại, xem đầu ngón có gãy không, và đếm thêm một chân khác. Cuối cùng đối chiếu với chú thích để biết hiện vật có từng tu bổ không.

Có thể dựa vào số móng để biết rồng Việt hay rồng Trung Quốc không?

Không nên. Cả rồng Việt và rồng Trung Hoa đều có ba, bốn, năm móng tuỳ thời và tuỳ loại hiện vật. Khác biệt giữa rồng các nước nằm nhiều hơn ở dáng thân, đầu, sừng và cách thể hiện tổng thể.

Vì sao có con rồng mỗi chân một số móng khác nhau?

Có thể do người thợ làm không đồng đều, do một phần móng đã mòn hoặc gãy, do được tu bổ ở đời sau, hoặc do góc nhìn che bớt. Gặp trường hợp này, cứ ghi nhận cả hai con số thay vì chọn một.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138