SauRong.comSáu Rồng
Dáng rồng qua các thời và cách nhận ra

Rồng hoá lá, hoá mây là gì: cách tìm đầu rồng giữa một mảng hoa lá

Rồng hoá là kiểu rồng có thân, vây, đuôi biến thành lá, mây, dây hoa, chỉ đầu còn rõ. Gặp ở đình làng, cung điện Huế, đồ gỗ. Cách nhận ra và vì sao thợ xưa làm thế.

Late afternoon sun across the stone staircase of an ancient pagoda: a woman in a khaki shirt, head turned away, traces a foliage dragon dissolving into curling leaves on the balustrade

Rồng hoá là kiểu trang trí trong đó thân, vây, đuôi, chân của rồng được biến thành lá, mây, dây hoa hay đường triện, chỉ có đầu rồng, đôi khi thêm mắt, râu, là còn rõ. Người ta gọi là rồng hoá lá, rồng hoá mây, hay lá hoá rồng tuỳ phần nào nổi hơn. Kiểu này gặp nhiều trên chạm gỗ đình làng, đồ gỗ, đầu đao, diềm mái, nhất là từ thế kỷ 17 về sau và rất phổ biến thời Nguyễn.

Bài này nói rồng hoá trông ra sao, các kiểu thường gặp, những nơi nên tìm, vì sao thợ xưa làm vậy theo các cách giải thích đang có, và một quy trình nhỏ để tìm ra con rồng giấu trong một mảng hoa lá. Cuối bài là cách biến việc tìm rồng hoá thành một việc thú vị khi đi cùng trẻ.

Rồng hoá trông ra sao

Hãy hình dung một mảng chạm toàn lá cúc, lá lật cuộn tròn, xoắn vào nhau. Nhìn lướt chỉ thấy hoa lá. Nhưng ở một đầu mảng có hai con mắt tròn, một cái mũi, một cái miệng há; từ đó các nét lá chạy ra sau như bờm, cuộn xuống như thân, xoè ra như chân, kết lại như đuôi. Đó là rồng hoá lá. Con rồng không mất đi mà mặc một tấm áo bằng lá.

Rồng hoá mây cũng tương tự: thân rồng là những dải mây cuộn nối nhau, đầu rồng ló ra giữa mây. Có khi rồng hoá thành dây leo, thành cành trúc, thành đường triện vuông góc. Mức độ "hoá" cũng khác nhau: có con chỉ đuôi và vây thành lá, thân vẫn có vảy; có con toàn thân là lá, chỉ còn mỗi cái đầu.

Điểm chung của mọi rồng hoá là cái đầu. Người thợ gần như luôn giữ đầu rồng rõ ràng, vì không có đầu thì người xem không nhận ra đó là rồng. Vì vậy khi gặp một mảng hoa lá dày đặc, việc đầu tiên là đi tìm mắt. Thấy mắt là thấy rồng.

Các kiểu rồng hoá thường gặp

Tên gọi dưới đây được dùng trong nhiều sách về trang trí mỹ thuật cổ Việt Nam. Cách gọi có thể khác nhau giữa các tài liệu.

KiểuTrông thế nàoHay gặp ở đâu
Rồng hoá lá (rồng lá)Đầu rồng rõ, thân, chân, đuôi thành lá cúc, lá lật cuộnVán gió, cốn đình làng; đồ gỗ thờ; diềm mái
Lá hoá rồngMảng lá là chính, ở đầu nhánh lá mới thành đầu rồng nhỏĐầu đao, đầu kẻ, góc khung, đồ gỗ
Rồng hoá mâyThân là các dải mây cuộn, đầu rồng ló giữa mâyXà, cửa võng, trần, đồ sơn thếp
Rồng hoá dây, hoá trúcThân là dây leo hoặc cành trúc có đốtĐồ gỗ, khung cửa, đồ gốm thời muộn
Rồng hoá triện, hồi vănThân là những đường gấp khúc vuông góc như chữ triệnDiềm, viền khung, đồ đồng, đồ gỗ

Người mới thường lẫn "rồng hoá lá" và "lá hoá rồng". Một cách nhớ đơn giản: chữ đứng trước là thứ nổi hơn. Rồng hoá lá thì rồng là chính, lá là áo; lá hoá rồng thì lá là chính, rồng chỉ là cái đầu ở cuối.

Đi đâu để tìm rồng hoá

Rồng hoá có mặt ở rất nhiều nơi mà người xem thường đi qua không để ý. Những chỗ đáng ngẩng lên hoặc cúi xuống:

  • Đình làng Bắc Bộ. Ván gió, cốn, đầu kẻ, đầu bẩy. Rồng hoá lá trên đình thế kỷ 17–18 rất nhiều, có mảng gần như toàn là rồng hoá.
  • Đầu đao mái đình, chùa, cung điện. Nhiều đầu đao cong vút thực ra là lá hoá rồng hoặc rồng hoá lá, nhìn từ xa thấy như ngọn lửa.
  • Cung điện và lăng tẩm ở Huế. Diềm mái, ô hộc, khung cửa, đồ gỗ sơn thếp, đồ đồng có nhiều rồng hoá dây, hoá triện, hoá lá theo lối cung đình.
  • Đồ gỗ thờ. Nhang án, cửa võng, khám, ngai có viền rồng hoá lá chạy quanh, đầu rồng ở các góc.
  • Thành bậc, lan can đá đời muộn. Một số chùa, đền dựng hoặc tu bổ ở các thế kỷ sau có thành bậc chạm rồng hoá lá thay cho rồng thân dài.

Ở nơi thờ cúng, nhớ xin phép trước khi lại gần đồ thờ, không chạm vào, không đứng chắn người đến lễ. Chỉ nhìn và chụp khi được phép.

Vì sao thợ xưa làm rồng hoá: các cách giải thích

Cho vừa không gian. Mảng gỗ ở đầu kẻ, góc khung, đầu đao thường hẹp, cong, không đủ chỗ cho một con rồng thân dài. Biến thân thành lá giúp người thợ lấp kín mảng theo đúng hình dạng mà vẫn giữ được con rồng. Đây là lý do thực tế, ít ai phản đối.

Cho hài hoà với nền. Đình, chùa vốn đầy hoa lá. Rồng hoá giúp rồng hoà vào nền thay vì nổi bật một mình, tạo ra một mảng trang trí liền mạch.

Gắn với quan niệm về sự sinh sôi. Có ý kiến cho rằng rồng hoá lá, hoá mây thể hiện quan niệm rồng là nguồn nước, mây mưa, cây cối tươi tốt; rồng và cây lá là một dòng chảy. Đây là cách diễn giải, chưa có ghi chép của chính người thợ.

Né quy định về hình rồng. Có ý kiến cho rằng ở những thời triều đình hạn chế việc dùng hình rồng nguyên dạng ngoài cung đình, thợ dân gian làm rồng hoá để vẫn có rồng mà không vi phạm. Ý kiến này được nhắc khá nhiều nhưng giới nghiên cứu còn bàn, nên chỉ nên nói "có ý kiến".

Thú vui của người thợ. Giấu một con rồng trong đám lá cũng là cách người thợ đùa với người xem. Ai tinh mắt mới thấy. Đây không phải lý do được ghi lại, nhưng ai đứng trước những mảng chạm ấy cũng cảm được.

Tìm con rồng giấu trong một mảng hoa lá

Một quy trình ngắn giúp bạn không bỏ sót rồng hoá, dùng được ở đình, chùa, bảo tàng.

  1. Đứng cách mảng chạm vừa đủ để thấy trọn mảng, không quá gần.
  2. Quét mắt tìm những vòng tròn nhỏ có viền, nằm cạnh nhau thành đôi: đó thường là mắt rồng.
  3. Từ đôi mắt, tìm mũi, miệng há, có khi thấy răng hoặc lưỡi.
  4. Lần theo các nét lá chạy ra sau đầu: nét dài bay ngược là bờm, nét cuộn xuống là thân, nhánh xoè ra là chân, nhánh kết túm ở cuối là đuôi.
  5. Đếm xem trên mảng có mấy đầu rồng. Nhiều mảng có hai đầu đối xứng hoặc cả một đàn đầu nhỏ.
  6. So với mảng bên cạnh để xem rồng ở đây hoá nhiều hay ít.

Ánh sáng xiên giúp rất nhiều: các nét lá chạm sâu đổ bóng, đầu rồng nổi lên rõ hơn. Ở đình tối, đứng chờ một lúc để mắt quen. Ở ngoài trời, buổi chiều muộn khi nắng chiếu ngang là lúc thành bậc đá chạm rồng hoá lá hiện rõ nhất. Trời râm thì đổi góc đứng thay vì cố nhìn thẳng, các nét lá sẽ tách khỏi nền dễ hơn.

Rồng hoá và các thời: nói đến đâu là vừa

Sách phổ thông thường nói rồng hoá phát triển mạnh từ thời Lê trung hưng trên đình làng và rất phổ biến ở thời Nguyễn. Một số tài liệu cho rằng mầm mống đã có từ trước, khi các bộ phận của rồng bắt đầu được cách điệu thành dải lửa, dải lá ở thời Mạc. Những ý ấy hợp với những gì người xem thấy, nhưng ranh giới cụ thể còn được bàn.

Điều chắc hơn là: rồng Lý thân mảnh, vảy rõ, ít khi hoá; càng về sau, đặc biệt ở đình làng và ở Huế, rồng càng hay hoá lá, hoá mây. Vì vậy khi gặp một con rồng hoá lá đậm, bạn có thể nghĩ tới các thời muộn trước tiên. Nhưng như với mọi dấu hiệu khác, đừng dùng một mình để đoán thời, và nhớ rằng đồ trang trí ngày nay cũng rất hay làm rồng hoá theo mẫu cũ.

Khi kể với người đi cùng, nói "rồng hoá gặp nhiều ở đình làng thế kỷ 17–18 và thời Nguyễn" là đủ, chính xác và dễ nhớ.

Một điều nữa nên biết: ở rồng hoá thời Nguyễn trên đồ gỗ, đồ đồng cung đình, các đường lá, đường triện thường đều, cân, gọn; còn rồng hoá trên đình làng thì nét lá phóng khoáng, dày, có chỗ lệch. Hai cách hoá ấy cho thấy cùng một ý tưởng được thợ cung đình và thợ làng làm theo hai tinh thần khác nhau. Đặt hai tấm ảnh cạnh nhau, bạn sẽ thấy ngay.

Ngày nay rồng hoá còn hay xuất hiện trên đồ gỗ mỹ nghệ, khung tranh, cửa nhà thờ họ mới làm. Chúng thường nhẵn, sắc, gỗ còn mùi mới. Đó không phải chuyện xấu, chỉ là cách một mẫu cũ tiếp tục sống. Khi đứng trước rồng hoá ở di tích, nhìn độ mòn và màu gỗ để biết mình đang xem mảng cũ hay mảng bổ sung.

Đi tìm rồng hoá cùng trẻ

Rồng hoá là loại rồng hợp nhất để đi cùng trẻ, vì nó giống một bức tranh tìm hình. Trước khi vào đình hay chùa, rủ con thế này: "Trong này có những con rồng biết biến thành lá cây. Con thử tìm xem có bao nhiêu con". Gợi ý cho con tìm đôi mắt trước. Trẻ rất nhanh mắt, nhiều khi thấy trước cả người lớn.

Khi con tìm được, hỏi tiếp: "Đuôi nó ở đâu? Chân nó đâu?". Để con lấy ngón tay chỉ trên không trung theo các nét lá. Nếu con thấy một con rồng mà bạn không thấy, cứ để con chỉ, có khi con đúng, có khi con tưởng tượng; cả hai đều tốt. Không tính điểm, không thi ai tìm được nhiều hơn.

Về nhà, cùng con vẽ một con rồng hoá: vẽ cái đầu thật rõ, rồi cho thân biến thành những chiếc lá tuỳ thích. Con sẽ hiểu vì sao người thợ xưa làm vậy hơn mọi lời giải thích: đó là cách để con rồng hoà vào cây cối, và cũng là một cách đùa vui với người xem.

Câu hỏi thường gặp

Rồng hoá lá là gì?

Rồng hoá lá là kiểu trang trí giữ rõ đầu rồng, còn thân, vây, chân, đuôi được biến thành lá cúc, lá lật cuộn. Kiểu này gặp nhiều trên chạm gỗ đình làng thế kỷ 17–18, đồ gỗ thờ, đầu đao và rất phổ biến trong trang trí thời Nguyễn.

Rồng hoá lá và lá hoá rồng khác nhau thế nào?

Ở rồng hoá lá, con rồng là chính, lá chỉ là lớp áo của thân. Ở lá hoá rồng, mảng lá là chính, chỉ ở đầu nhánh lá mới thành một đầu rồng nhỏ. Cách gọi giữa các tài liệu có lúc khác nhau, nhưng cách phân biệt này dễ dùng khi đứng xem.

Vì sao người xưa làm rồng hoá?

Có nhiều cách giải thích: để vừa với mảng gỗ hẹp, để rồng hoà vào nền hoa lá, để thể hiện quan niệm rồng gắn với mây mưa cây cối, và có ý kiến cho rằng để né quy định hạn chế hình rồng ngoài cung đình. Ý cuối còn được giới nghiên cứu bàn.

Làm sao tìm thấy rồng hoá trong một mảng hoa lá?

Hãy đi tìm đôi mắt trước, vì người thợ gần như luôn giữ đầu rồng rõ. Từ mắt lần ra mũi, miệng, rồi theo các nét lá ra sau để thấy bờm, thân, chân, đuôi. Ánh sáng xiên buổi chiều hoặc buổi trưa giúp các nét chạm nổi rõ hơn.

Rồng hoá xuất hiện từ thời nào?

Sách phổ thông thường nói rồng hoá phát triển mạnh trên đình làng thời Lê trung hưng và rất phổ biến thời Nguyễn. Một số tài liệu cho rằng mầm mống đã có từ trước, ở thời Mạc. Ranh giới cụ thể còn được bàn, nên chỉ nên dùng như một gợi ý.

Rồng hoá có phải rồng kém quan trọng hơn rồng nguyên dạng không?

Không nên hiểu như vậy. Rồng hoá là một cách thể hiện khác, đòi hỏi tay nghề cao để vừa giữ được con rồng vừa hoà vào hoa lá. Nhiều mảng rồng hoá trên đình làng được coi là đẹp bậc nhất của chạm khắc dân gian.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138