Trước thời Lý, hình rồng ở đất Việt còn là chuyện giới nghiên cứu bàn nhiều. Trên đồ đồng Đông Sơn có những con vật mình dài mà có ý kiến cho là giao long, cá sấu hay rắn, sử cũ chép tục xăm hình thuỷ quái, thời Bắc thuộc có rồng theo kiểu phương Bắc, nhưng một hình rồng Việt rõ ràng, có phong cách riêng, phổ biến thì phải đến thời Lý mới thấy. Đó là cách hiểu chung trong sách phổ thông, kèm nhiều ý kiến khác nhau.
Bài này tách rõ ba loại thông tin: những gì có hiện vật, những gì là ghi chép của sử sách, và những gì là ý kiến, giả thuyết. Sau đó là các tình huống hay gặp ở bảo tàng và cách nói với con khi con hỏi "con rồng đầu tiên trông thế nào".
Vì sao đây là câu hỏi khó
Muốn biết một dân tộc hình dung con rồng thế nào ở một thời, cách chắc nhất là xem hiện vật có hình rồng của thời đó. Với thời Lý trở đi, hiện vật còn khá nhiều: bậc đá, bia, gạch ngói, gốm. Với giai đoạn trước, hiện vật ít, nằm rải rác, và nhiều hình trang trí không rõ là con gì. Người xem nhìn một con vật mình dài uốn khúc có thể thấy rồng, người khác thấy rắn, người khác nữa thấy cá sấu.
Thêm vào đó, câu chuyện "con Rồng cháu Tiên" rất quen thuộc khiến nhiều người mặc định rằng hình rồng có từ rất sớm. Nhưng truyền thuyết là một chuyện, hình ảnh được chạm vẽ là chuyện khác. Truyền thuyết Lạc Long Quân được ghi lại thành sách vào những thế kỷ sau, và trong truyện, Lạc Long Quân là "giống rồng" chứ truyện không tả con rồng ấy trông ra sao.
Vì vậy khi nói về rồng trước thời Lý, giọng chuẩn mực là giọng dè dặt: "có hiện vật cho thấy", "sử cũ chép", "có ý kiến cho rằng". Không có gì sai khi trả lời con "người ta chưa biết chắc", và chính câu trả lời ấy dạy con một điều quan trọng về cách người lớn tìm hiểu quá khứ.
Thời Đông Sơn: những con vật mình dài trên đồ đồng
Có hiện vật. Trên trống đồng, thạp đồng và một số vũ khí, đồ trang sức thời Đông Sơn có hình chim, hươu, cá, thuyền, người, và đôi khi những con vật mình dài, có chân hoặc không chân. Những hình này nhỏ, cách điệu, nằm trong các vành trang trí.
Có ý kiến cho là giao long, cá sấu. Một số nhà nghiên cứu đọc vài hình con vật mình dài có chân là cá sấu hoặc giao long, loài thuỷ quái trong trí tưởng tượng của cư dân sông nước. Ý kiến này gắn với môi trường sống ven sông, biển của người Việt cổ.
Có ý kiến cho là rắn. Theo mô tả trong một số tài liệu, vài chuôi dao găm, đồ trang sức thời này có hình rắn quấn khá rõ. Rắn là loài gần gũi với cư dân lúa nước, và có ý kiến cho rằng hình rắn là một trong những gốc của hình rồng sau này.
Chưa thể gọi là "rồng Đông Sơn". Phần lớn sách phổ thông không dùng cụm "rồng Đông Sơn" như một kiểu dáng xác định. Những gì có là tiền đề: các con vật sông nước mình dài, được cách điệu, có thể là một phần trong hành trình hình thành con rồng Việt. Đây là chỗ giới nghiên cứu còn bàn.
Tục xăm mình và thuồng luồng, giao long trong sử cũ
Sử sách cũ chép lại rằng người Việt cổ ở vùng sông nước có tục xăm mình, vẽ hình thuỷ quái lên người để khi xuống nước không bị giao long, thuồng luồng làm hại. Ghi chép này hay được nhắc khi nói về nguồn gốc hình rồng, vì nó cho thấy cư dân xưa đã có hình dung về một loài vật lớn dưới nước, vừa đáng sợ vừa gần gũi.
Cần nhớ đây là ghi chép, không phải hiện vật. Sách không mô tả hình xăm cụ thể trông ra sao, và các ghi chép này được viết lại nhiều thế kỷ sau. Vì vậy không thể dựa vào đó để vẽ ra "con rồng xăm mình" của người Việt cổ. Điều chắc chắn hơn là: trong đời sống người Việt, giao long, thuồng luồng, rồng là những hình dung về loài vật sông nước có từ rất lâu.
Trong các truyện dân gian về sau, thuồng luồng thường là loài ở vực sâu, hay quấy phá, còn rồng là loài cao quý làm mưa. Ranh giới giữa hai loài không rõ trong mọi truyện. Khi kể lại cho con, nói đơn giản thế này cũng được: "ngày xưa người ta tin dưới sông có những con vật mình dài rất lớn, có con hiền có con dữ, rồi lâu dần thành ra con rồng mà mình thấy ở chùa".
Thời Bắc thuộc và thời Đinh, Tiền Lê
Suốt hơn một nghìn năm Bắc thuộc, hiện vật tìm được ở đất Việt có những hình rồng mang phong cách phương Bắc, nhất là trên gạch mộ, đồ gốm, đồ đồng ở các khu mộ cổ. Đó là những con rồng theo kiểu các triều đại phương Bắc cùng thời, mình như thú, có chân, có khi có cánh nhỏ. Có ý kiến cho rằng hình rồng phương Bắc là một nguồn quan trọng góp vào hình rồng Việt sau này; cũng có ý kiến nhấn mạnh phần bản địa. Hai cách nhìn ấy không loại trừ nhau.
Thời Đinh và Tiền Lê đóng đô ở Hoa Lư, trong khoảng cuối thế kỷ 10 đầu thế kỷ 11. Hiện vật thời này được công bố rộng rãi không nhiều. Một số mảnh trang trí kiến trúc ở khu vực cố đô Hoa Lư được giới thiệu trong các tài liệu, nhưng hình rồng rõ ràng có phong cách riêng của hai thời này thì người xem phổ thông khó gặp, và giới nghiên cứu cũng còn bàn khá nhiều.
Vì vậy cách nói an toàn là: đến thời Lý, khi kinh đô dời ra Thăng Long năm 1010 và đất nước ổn định lâu dài, hình rồng Việt mới hiện ra rõ ràng với một phong cách riêng mà ai nhìn cũng nhận ra. Những gì trước đó là quá trình hình thành, có nhiều nguồn góp vào.
Điều này không làm giảm giá trị của các thời trước. Ngược lại, chính vì hình rồng Lý đã rõ ràng và thanh thoát ngay từ những hiện vật đầu tiên còn lại, nhiều người tin rằng phía sau nó là một quá trình dài mà ta mới chỉ thấy được vài mảnh.
Phân loại thông tin cho rõ
Khi đọc tài liệu hay nghe thuyết minh về rồng trước thời Lý, thử xếp mỗi câu vào một trong ba cột dưới đây. Cách này giúp bạn khỏi nhầm giả thuyết với sự thật.
| Loại thông tin | Ví dụ | Nên nói lại thế nào |
|---|---|---|
| Có hiện vật | Con vật mình dài trên đồ đồng Đông Sơn; rồng kiểu phương Bắc trên gạch mộ thời Bắc thuộc | "Trên hiện vật này có hình…" |
| Ghi chép sử sách | Tục xăm hình thuỷ quái để tránh giao long | "Sử cũ chép rằng…" |
| Truyền thuyết | Lạc Long Quân là giống rồng, con Rồng cháu Tiên | "Tương truyền…", "theo truyền thuyết…" |
| Ý kiến, giả thuyết | Rồng Việt bắt nguồn từ cá sấu, rắn hay giao long | "Có ý kiến cho rằng…", "giới nghiên cứu còn bàn…" |
Một câu có thể dính nhiều cột. "Rồng Việt có gốc từ cá sấu" là ý kiến, dù nó dựa trên vài hình trên hiện vật. Giữ đúng cột giúp bạn kể chuyện cho người khác mà không biến giả thuyết thành sự thật.
Những chỗ hay nhầm ở bảo tàng
Thấy con vật mình dài trên trống đồng là gọi ngay "rồng". Chú thích của bảo tàng thường ghi rõ hơn: chim, cá, cá sấu, hay chỉ ghi "hoa văn động vật". Đọc chú thích trước khi gọi tên giúp tránh truyền đi một nhận định chưa chắc.
Coi rồng thời Bắc thuộc là "rồng Việt cổ". Hình rồng trên gạch mộ, đồ gốm thời này phần lớn theo phong cách phương Bắc. Đó là hiện vật tìm thấy ở đất Việt, có giá trị lịch sử lớn, nhưng gọi là "rồng Việt cổ" thì dễ gây hiểu lầm.
Coi truyền thuyết là bằng chứng về hình rồng. Truyền thuyết cho biết người Việt tự nhận là con cháu Rồng Tiên, nói lên ý thức cội nguồn. Nhưng truyện không tả hình rồng, nên không dùng được để biết con rồng thời ấy trông thế nào.
Tin vào bản vẽ phục dựng như ảnh chụp. Một số sách, bảo tàng có bản vẽ phục dựng hình rồng thời sớm. Đó là cách người nghiên cứu hình dung dựa trên mảnh vỡ. Hữu ích để học, nhưng đừng coi là chắc chắn.
Khi con hỏi "con rồng đầu tiên trông thế nào?"
Đây là câu hỏi trẻ hay hỏi sau khi nghe chuyện con Rồng cháu Tiên. Câu trả lời trung thực là: "Người ta chưa biết chắc". Nhưng đừng dừng ở đó. Có thể kể tiếp: "Ngày xưa xa lắm, ông cha mình sống gần sông, gần biển, thấy cá sấu, thấy rắn, thấy cá lớn. Người ta tưởng tượng ra một con vật vừa giống rắn, vừa giống cá sấu, sống dưới nước, làm ra mưa. Lâu dần, các cụ chạm con vật ấy lên đá, lên gạch, thành ra con rồng".
Rồi rủ con xem một hình trên trống đồng ở bảo tàng hay trong sách: "Con thấy con này giống con gì?". Mỗi đứa trẻ sẽ có một câu trả lời, và câu nào cũng được, vì chính các nhà nghiên cứu cũng đang có nhiều câu trả lời. Đây là lúc con học được rằng lịch sử có những chỗ chưa ai biết, và việc tìm hiểu vẫn còn tiếp tục.
Nếu con lớn hơn, khoảng mười tuổi trở lên, có thể rủ con tự làm một tờ ghi chép nhỏ sau buổi bảo tàng: vẽ lại một con vật mình dài thấy trên đồ đồng, ghi bên cạnh ba cách gọi mà người ta đưa ra, rồi để con tự viết cách gọi mà con thấy hợp nhất và vì sao. Không có đáp án để chấm. Cái con được là thói quen tách cái mình thấy với cái người khác nói.
Câu hỏi thường gặp
Thời Đông Sơn có hình rồng không?
Trên đồ đồng Đông Sơn có những con vật mình dài mà có ý kiến cho là giao long, cá sấu hoặc rắn, nhưng phần lớn sách phổ thông không gọi đó là "rồng Đông Sơn" như một kiểu dáng xác định. Đây là chỗ giới nghiên cứu còn bàn nhiều.
Giao long là gì?
Giao long là loài thuỷ quái mình dài sống dưới sông nước trong hình dung của người xưa, hay được nhắc trong sử cũ và truyện dân gian, có khi gần với thuồng luồng. Nhiều tài liệu cho rằng hình dung về giao long là một trong những gốc của hình rồng Việt sau này.
Rồng Việt Nam có nguồn gốc từ cá sấu không?
Đó là một ý kiến được nhắc khá nhiều, dựa trên môi trường sông nước của người Việt cổ và một số hình trên hiện vật. Ngoài ra còn có ý kiến về rắn và về ảnh hưởng của rồng phương Bắc. Chưa có kết luận chung, nên chỉ nên nói đây là một giả thuyết.
Tục xăm mình của người Việt cổ liên quan gì tới rồng?
Sử cũ chép rằng người Việt cổ xăm hình thuỷ quái lên người để khi xuống nước không bị giao long làm hại. Ghi chép này cho thấy hình dung về loài vật sông nước có từ lâu, nhưng không mô tả hình xăm cụ thể nên không thể dựng lại được.
Hình rồng Việt rõ ràng xuất hiện từ khi nào?
Theo cách hiểu phổ biến trong sách mỹ thuật, hình rồng Việt có phong cách riêng rõ ràng được nhận ra từ thời Lý, sau khi dời đô ra Thăng Long năm 1010. Trước đó là quá trình hình thành với nhiều nguồn góp vào.
Rồng thời Bắc thuộc có phải rồng Việt không?
Hình rồng trên gạch mộ, đồ gốm, đồ đồng thời Bắc thuộc tìm thấy ở đất Việt phần lớn mang phong cách phương Bắc cùng thời. Đó là hiện vật lịch sử quý, nhưng gọi là rồng Việt thì dễ gây hiểu lầm, nên chú thích bảo tàng thường ghi rõ bối cảnh.