Trên bia đá ở đình, chùa, văn miếu, rồng thường nằm ở hai chỗ: trán bia, tức phần đỉnh cong của tấm bia, nơi hay chạm hai con rồng chầu vào mặt trời; và diềm bia, tức đường viền chạy quanh mặt chữ, nơi rồng uốn khúc nối với mây hoặc hoa dây. Phần đế bia thì thường là con rùa đá hoặc bệ vuông, không phải rồng. Biết ba phần đó, bạn đứng trước bất kỳ tấm bia nào cũng biết nhìn từ đâu.
Bài này đi qua cấu tạo một tấm bia từ đỉnh xuống chân, những kiểu rồng hay gặp ở trán bia và diềm bia, ý nghĩa thường được giải thích của rùa đội bia, cách xem một sân bia như ở văn miếu, cách đứng và chọn giờ cho dễ thấy nét chạm, và những việc không nên làm với bia đá dù rất muốn.
Một tấm bia từ đỉnh xuống chân
Bia đá Việt có nhiều dáng, nhưng phần lớn bia dựng đứng có bốn phần sau. Gọi đúng tên từng phần giúp bạn kể lại và hỏi người trông coi dễ hơn.
| Phần | Ở đâu | Thường chạm gì |
|---|---|---|
| Trán bia | Phần trên cùng, thường cong tròn hoặc hình vòm | Hai rồng chầu mặt trời hoặc mặt nguyệt, mây lửa, có khi là hai chữ lớn ghi tên bia |
| Thân bia | Phần mặt phẳng lớn ở giữa | Chữ khắc, ghi việc dựng bia, tên người, văn bia |
| Diềm bia | Đường viền hai bên và phía dưới thân bia | Rồng uốn, hoa dây, sóng nước, hồi văn |
| Đế bia | Chân đỡ tấm bia | Rùa đá, bệ vuông chạm sóng, hoa sen hoặc bệ trơn |
| Cạnh bia | Hai mặt bên dày của tấm bia | Có bia chạm rồng hoặc hoa dây, có bia để trơn |
Bia nhỏ, như bia ghi việc cúng ruộng, gửi giỗ ở đình làng, có thể chỉ có trán và thân, diềm rất mảnh. Bia lớn ở văn miếu, lăng tẩm hay chùa lớn thì đủ các phần, có khi đặt trong nhà bia có mái che.
Trán bia: hai rồng chầu và mặt trời ở giữa
Hình quen nhất ở trán bia là hai con rồng chầu vào một vòng tròn ở giữa. Vòng tròn ấy thường được hiểu là mặt trời, có tia lửa toả ra, hoặc là mặt nguyệt; người ta gọi bố cục này là lưỡng long chầu nhật hoặc lưỡng long chầu nguyệt. Hai rồng đối xứng, thân uốn theo đường cong của trán bia, đầu ngẩng về giữa, chân xoè bám vào mây.
Không phải trán bia nào cũng có hai rồng. Có bia chạm một con rồng uốn chính diện, đầu ở giữa nhìn thẳng ra. Có bia trán là hình lá đề với hoa văn mây, hoặc chạm hai con phượng. Có bia trán chỉ có hai, bốn chữ lớn ghi tên bia, xung quanh là diềm hoa. Thời nào hay dùng kiểu nào thì sách mỹ thuật có bàn, nhưng ở mức người xem, chỉ cần đứng trước mỗi bia và gọi tên được bố cục.
Trán bia ở trên cao, lại hay bị bóng mái nhà bia che, nên khó nhìn hơn thân bia. Lùi ra hai ba bước, ngẩng lên, để mắt quen với chỗ tối rồi mới tìm hình. Nhiều trán bia đã mòn, chỉ còn đường nét mờ; khi đó hãy tìm đường cong của thân rồng trước, rồi lần ra đầu và chân, thay vì cố tìm mắt rồng ngay.
Diềm bia: con rồng chạy viền quanh chữ
Diềm bia là những dải hẹp viền quanh mặt chữ, thường chỉ rộng chừng một hai bàn tay. Trên dải hẹp đó, người thợ chạm những con rồng thân dài uốn lượn liên tục, nối nhau từ trên xuống dưới, hoặc hoa dây, sóng nước, mây. Khi diềm là rồng, đầu rồng thường ở góc trên hoặc góc dưới, thân chạy dọc theo dải, đôi khi nhiều con nối đuôi nhau.
Nhiều tài liệu mỹ thuật nhắc tới những tấm bia thời Lý còn lại có diềm chạm rồng thân mảnh uốn khúc đều đặn, xen hoa dây, rất gần với dáng rồng thời Lý trên các hiện vật khác. Nếu bạn có dịp đứng trước một tấm bia được ghi là thời Lý, diềm là chỗ đáng xem nhất. Còn bia đời sau, diềm rồng có khi mập hơn, nhiều mây hơn, hoặc hoá thành dây lá.
Diềm bia nằm thấp hơn trán, ngang tầm mắt và tầm ngực, nên dễ xem hơn. Đi chậm dọc theo một cạnh bia từ trên xuống, theo thân rồng như theo một dòng chảy. Ở chỗ đá mòn, nét chạm có khi chỉ còn là những gờ rất nông, ánh nắng chiếu xiên sẽ làm chúng hiện lên.
Rùa đội bia: vì sao là rùa mà không là rồng
Hình quen. Ở văn miếu và nhiều đình chùa, bia được đặt trên lưng một con rùa đá, đầu rùa vươn ra phía trước, bốn chân bám đất, mai rùa đỡ chân bia. Người xem lần đầu hay gọi là rồng đội bia, nhưng đó là rùa.
Cách giải thích thường gặp. Rùa sống lâu, thân vững, nên được hiểu là biểu tượng của sự bền lâu, đặt rùa đội bia là mong điều ghi trên bia còn mãi. Đây là cách hiểu phổ biến trong văn hoá Á Đông, sách vở có bàn thêm về nguồn gốc.
Rồng ở đâu trong cả khối. Rồng ở trên, rùa ở dưới: trán và diềm bia là rồng, đế là rùa. Đứng xa nhìn cả khối, bạn thấy hai con vật trong tứ linh cùng có mặt, mỗi con một tầng.
Đầu rùa và đầu rồng. Đầu rùa đội bia ở một số nơi được chạm có râu, có vảy, trông khá giống đầu rồng. Cách tự kiểm: nhìn thân dưới có mai tròn và bốn chân ngắn là rùa.
Đi một sân bia: ví dụ bia tiến sĩ ở văn miếu
Nơi quen nhất để xem nhiều bia đá cùng lúc là khu bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám tại Hà Nội, nơi các tấm bia đặt trên lưng rùa đá, xếp thành hàng dưới mái che. Các tấm bia này ghi tên người đỗ tiến sĩ qua các khoa thi, được dựng qua nhiều đời, nên đi dọc hàng bia là đi qua nhiều cách chạm trán bia khác nhau.
Một cách đi gợi ý: chọn một hàng, đi chậm, chỉ nhìn trán bia, tìm xem tấm nào có hai rồng chầu, tấm nào có một rồng chính diện, tấm nào là hoa lá. Đi lượt về, chỉ nhìn diềm bia. Lượt cuối, nhìn đầu rùa. Ba lượt như vậy mất chừng hai mươi phút, nhưng bạn sẽ nhớ hơn là đi một lượt nhìn mọi thứ.
Ở nhiều sân bia hiện nay có rào chắn quanh rùa và bia để bảo vệ. Trước đây có thói quen xoa đầu rùa, làm đá mòn bóng; việc rào lại là để giữ hiện vật cho đời sau. Bạn đứng ngoài rào, không vươn tay qua. Những sân bia ở đình làng thì ít rào hơn, càng nên tự giữ khoảng cách.
Chọn giờ và chỗ đứng để thấy nét chạm trên đá
Đá chạm khó xem nhất vào giữa trưa, khi nắng rọi thẳng từ trên xuống làm mặt đá phẳng lì, nét chạm không có bóng. Dễ xem nhất là sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng đi xiên, mỗi gờ chạm đổ một vệt bóng nhỏ, con rồng nổi lên như mới. Bia trong nhà bia có mái thì ánh sáng hắt từ sân vào, nên đứng lệch sang một bên cửa thay vì đứng chính giữa chắn sáng.
Sau mưa, mặt đá ướt sẫm màu, nét chạm có khi hiện rõ hơn ngày khô. Rêu bám ở chân bia, kẽ diềm là chuyện thường của đá ngoài trời; đừng cạy hay cào rêu để nhìn cho rõ. Nếu muốn chụp ảnh nét chạm, chụp xiên theo hướng nắng, đặt điện thoại thấp ngang trán bia hoặc chếch từ dưới lên, tắt đèn flash vì ánh chớp làm mặt đá phẳng đi.
Với trẻ nhỏ, sân bia là chỗ tốt để tập nhìn chậm. Cho con đứng ở một bên bia, bạn ở bên kia, cùng tìm con rồng ở diềm: ai thấy đầu rồng trước thì chỉ, ai thấy đuôi thì nói. Con không cần biết chữ trên bia, chỉ cần biết tấm đá này được người xưa dựng để nhớ một việc.
Những việc không nên làm với bia đá
Không in rập. In rập là đặt giấy lên mặt bia rồi xoa mực để lấy hình chữ, hoa văn. Việc này cần người có chuyên môn và được phép; tự làm sẽ để mực, để dầu tay lên mặt đá và làm mòn nét.
Không trèo, không ngồi lên rùa. Đầu và lưng rùa là chỗ chịu lực của cả khối bia. Trèo lên chụp ảnh tưởng vô hại nhưng mỗi lần là một lần đá chịu thêm sức nặng và ma sát.
Không viết, không khắc tên. Vết bút, vết khắc trên đá xưa gần như không xoá được. Nếu thấy vết như vậy, báo người trông coi.
Không tự rửa, không cạo rêu. Làm sạch đá cổ là việc của người bảo tồn. Nước rửa, bàn chải có thể làm bong lớp mặt đá vốn đã yếu.
Không tựa lưng, không dựng xe vào bia. Ở đình làng không có rào, người ta hay tựa vào bia cho mát hoặc dựng xe đạp cạnh đế. Va chạm nhỏ lặp lại nhiều lần làm sứt cạnh bia, mà cạnh bia lại thường có hoa văn.
Bia nhỏ ở đình làng: rồng của những việc thường ngày
Không phải tấm bia nào cũng ghi chuyện lớn. Ở nhiều đình, chùa làng, dọc hành lang hay quanh sân có những tấm bia nhỏ, cao chừng ngang ngực, ghi việc làng tu sửa đình, người cúng ruộng, người gửi giỗ, lệ làng. Trán những tấm bia này vẫn thường có rồng, nhưng nhỏ, đơn giản, có khi chỉ là hai con rồng nét mảnh hoặc một mặt trời với vài cuộn mây.
Chính những tấm bia nhỏ này cho thấy hình rồng đã đi vào đời sống làng xã thế nào: không chỉ có ở cung điện, văn miếu, mà cả trên tấm đá ghi một việc làng rất thường. Người thợ đá ở làng chạm rồng theo lối quen tay của mình, nên rồng mỗi làng có khi một vẻ, mộc mạc, đôi khi ngộ nghĩnh.
Khi ghé đình làng, đi một vòng quanh hành lang tìm những tấm bia như vậy. Nhiều tấm bị dựng sát tường, khuất sau đồ đạc, hoặc gắn vào tường. Không xê dịch gì cả, chỉ nhìn được bao nhiêu thì nhìn. Nếu gặp các cụ trong làng, hỏi tấm bia nào kể chuyện gì; các cụ có khi nhớ nội dung qua lời truyền, dù không đọc được chữ trên bia.
Câu hỏi thường gặp
Rồng trên bia đá thường nằm ở đâu?
Rồng thường nằm ở trán bia, tức phần đỉnh cong, với bố cục hai rồng chầu mặt trời hoặc mặt nguyệt, và ở diềm bia, tức đường viền quanh mặt chữ, nơi rồng uốn khúc liên tục. Đế bia thường là rùa hoặc bệ đá.
Lưỡng long chầu nhật trên trán bia là gì?
Đó là bố cục hai con rồng đối xứng chầu vào một vòng tròn ở giữa, thường được hiểu là mặt trời có tia lửa toả ra. Nếu vòng tròn là mặt nguyệt thì gọi là lưỡng long chầu nguyệt. Đây là hình trang trí rất quen trên trán bia và mái đình.
Vì sao bia đá đặt trên lưng rùa?
Theo cách hiểu phổ biến trong văn hoá Á Đông, rùa sống lâu và vững chãi nên tượng trưng cho sự bền lâu. Đặt bia trên lưng rùa là mong những điều ghi trên bia còn mãi với thời gian. Sách vở còn bàn thêm về nguồn gốc của hình này.
Xem bia đá vào giờ nào thì thấy rõ nét chạm rồng?
Sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng chiếu xiên, mỗi gờ chạm đổ bóng nên con rồng nổi lên rõ. Giữa trưa nắng rọi thẳng làm mặt đá phẳng lì. Sau mưa, mặt đá ướt sẫm màu cũng giúp nét chạm hiện rõ hơn.
Có được xoa đầu rùa đá ở sân bia không?
Không nên. Thói quen xoa đầu rùa từng làm đá mòn bóng, nhiều sân bia nay đã rào lại để bảo vệ. Bạn đứng ngoài rào chắn, không vươn tay qua, không trèo hay ngồi lên rùa để chụp ảnh.
Diềm bia có rồng khác gì trán bia có rồng?
Trán bia thường có hai rồng lớn chầu vào giữa theo đường cong đỉnh bia. Diềm bia là dải hẹp viền quanh chữ, rồng ở đây thân dài, mảnh, uốn liên tục, có khi nhiều con nối nhau hoặc xen hoa dây, nằm ngang tầm mắt nên dễ xem hơn.