Ngoài bia đá, sân chùa, sân đình và khu lăng mộ cổ còn nhiều đồ đá có chạm rồng: khánh đá treo trên giá, hương án đá đặt trước ban thờ ngoài trời, lư hương và bát hương bằng đá. Rồng trên những món này thường nằm ở mặt chính, kiểu hai rồng chầu vào giữa hoặc một rồng uốn dài, được chạm nổi thấp trên đá xanh. Vì để ngoài trời và đứng ngang tầm người, chúng là chỗ dễ xem rồng đá nhất.
Bài này đi qua từng món đồ đá, cách nhận ra rồng trên mặt chạm đã mòn, chuyện rồng hoá mây, hoá lá trên đá, chất đá và màu đá, rồi tới cách đứng xem, chụp ảnh và giữ phép ở những nơi đồ đá vẫn đang dùng cho việc thờ cúng.
Khánh đá: tấm đá biết kêu
Hình dáng. Khánh đá là một tấm đá dày, thường hình lá, hình bán nguyệt hoặc hình mây, có lỗ ở trên để treo vào giá gỗ. Gõ vào phát ra tiếng thanh, trong. Khánh đá có ở chùa, đình và trong cung đình xưa.
Rồng trên khánh. Mặt khánh hay chạm hai rồng chầu vào một hạt châu hoặc mặt trời ở giữa, giống trán bia thu nhỏ. Có khánh chỉ chạm mây, hoa, hoặc để trơn và khắc chữ.
Chỗ treo. Khánh đá thường treo trong toà chính hoặc ở hiên, có khi trong sân bên cạnh sân bia. Treo thấp nên nhìn được ngang tầm mắt, cả hai mặt nếu giá để thoáng.
Đừng gõ thử. Cũng như chuông, khánh được gõ theo nghi thức. Khánh đá còn dễ nứt hơn khánh đồng nếu gõ mạnh hay gõ sai chỗ.
Khánh đá và khánh đồng. Hai loại có dáng gần giống nhau. Khánh đá màu xám, mặt hơi nhám, cạnh dày; khánh đồng sẫm hoặc vàng, có ánh kim. Rồng trên khánh đá thường nổi thấp, mềm hơn rồng đúc trên khánh đồng.
Hương án đá: bàn thờ ngoài trời
Hương án đá là chiếc bàn bằng đá đặt ngoài sân, trước toà chính của đình, chùa, đền hoặc trước lăng mộ, dùng để đặt bát hương và đồ lễ khi cúng ngoài trời. Nó thường cao ngang thắt lưng, mặt trên phẳng, mặt trước và hai mặt bên chạm nổi. Nhiều hương án đá được làm giống hương án gỗ trong nhà, có cả chân quỳ, diềm, ô chạm, chỉ khác chất liệu.
Rồng trên hương án đá hay nằm ở mặt trước: bố cục hai rồng chầu mặt hổ phù hoặc chầu mặt trời ở giữa, xung quanh là mây cuộn. Có hương án chia ô theo tầng, tầng trên là rồng, tầng dưới là sóng nước, hoa sen hoặc các con vật khác như lân, ngựa. Bốn chân bàn có khi tạo thành chân quỳ với đầu thú ở khuỷu.
Vì đứng ngoài trời, hương án đá thường mòn hơn đá trong nhà, rêu bám ở chân và các kẽ. Nhưng nó cũng là món dễ xem nhất: không có rào, không có mái che bóng, đứng một bước là thấy cả mặt chạm. Đứng thẳng nhìn bố cục chung một lần, rồi cúi ngang mặt chạm để thấy chiều nổi của thân rồng và mây.
Những đồ đá khác có thể có rồng
Tuỳ nơi, bạn còn có thể gặp rồng trên các món đá dưới đây. Không phải nơi nào cũng có, và cách bày mỗi nơi một khác.
- Lư hương, bát hương đá: thân tròn hoặc vuông, có khi chạm rồng mây quanh thân, đặt trên hương án đá.
- Bệ đá: bệ đặt tượng, đặt bia hoặc đặt đồ thờ, mặt chạm sóng nước, hoa sen, có khi rồng.
- Tảng đá chạm đặt trước lăng: ở một số khu lăng mộ cổ có đồ đá chạm rồng, cùng với tượng người, voi, ngựa đá.
- Chậu đá, bể đá: chậu trồng cây hoặc bể nước đá trong sân, thành chậu có khi chạm rồng hoặc rồng hoá lá.
- Ống đá, trụ đá nhỏ: đôi trụ đá thấp cắm hương hai bên sân, đỉnh trụ có khi tạo hình búp sen hoặc thú ngồi.
Khi gặp một món đá lạ, hỏi người trông coi tên gọi trước, rồi mới tìm rồng. Tên gọi cho biết món đó dùng làm gì, từ đó bạn đoán được mặt nào là mặt chính, nơi người thợ đã dồn công chạm.
Rồng mòn trên đá: tìm từ thân, không tìm từ mắt
Đồ đá ngoài trời chịu mưa nắng nhiều năm, nét chạm mòn dần, đầu rồng có khi chỉ còn là một khối tròn, chân rồng chỉ còn vài gờ. Người xem hay tìm mắt rồng trước vì quen nhìn tranh, và khi không thấy mắt thì kết luận ở đây không có rồng. Thật ra thân rồng, vốn là đường cong dài nhất, thường còn rõ nhất.
Cách tìm: đứng lùi một bước, nheo mắt lại một chút cho chi tiết nhỏ nhoè đi, chỉ còn các mảng sáng tối. Đường cong dài uốn hình chữ S hoặc uốn vòng, có những khúc phình thắt, gần như chắc chắn là thân rồng. Lần theo thân về một đầu, chỗ khối to nhất là đầu; lần về đầu kia, chỗ nhọn dần là đuôi. Từ thân nhìn ra hai bên, những gờ ngắn xoè ra là chân.
Bạn cũng có thể nhờ ánh sáng: dùng thân mình che bớt ánh sáng thẳng, để ánh sáng chỉ đi vào từ một bên, các gờ mòn sẽ đổ bóng rõ hơn. Không dùng đèn pin rọi sát, không vẩy nước lên đá cho dễ xem; nước lã tưởng vô hại nhưng đọng lại kẽ đá lâu ngày cũng góp phần làm đá nhanh hỏng.
Rồng hoá mây, hoá lá: khi con rồng biến thành hoa văn
Trên nhiều đồ đá và đồ gỗ, nhất là đời sau, bạn sẽ gặp những con rồng mà thân, đuôi, chân đều biến thành mây cuộn hoặc lá cuộn, chỉ còn cái đầu là rõ hình rồng. Người xem quen gọi là rồng hoá mây, rồng hoá lá, hay rồng lá. Đây không phải nét chạm hỏng, mà là một lối trang trí có chủ ý, làm con rồng hoà vào nền hoa văn.
Cách nhận ra: tìm một cái đầu có mắt, mũi, miệng há, rồi nhìn phần nối sau đầu. Nếu phía sau là những cuộn lá hay cuộn mây nối nhau mà không có vảy, không có chân rõ, đó là rồng hoá. Có khi chỉ có đầu rồng ở góc một ô chạm, phần còn lại của ô là cả một khóm lá cuộn.
Khi kể cho con, bạn có thể bảo con tìm "con rồng đang trốn trong đám mây". Con sẽ dò tìm cái đầu và hào hứng khi thấy. Rồng hoá lá trên đá mòn khó tìm hơn trên gỗ; nếu con không thấy, chỉ cho con cái đầu rồi để con tự lần theo phần còn lại.
Đá chạm rồng ở nhà thờ họ và miếu nhỏ
Không chỉ chùa lớn hay đình lớn mới có đồ đá chạm rồng. Ở nhiều nhà thờ họ và miếu nhỏ ở làng quê, bạn vẫn gặp một hương án đá trước sân, một cặp trụ đá hai bên cổng, hoặc một bát hương đá đặt trên bệ. Những món này thường nhỏ, chạm đơn giản: một con rồng uốn trên mặt trước, vài cuộn mây, đôi khi chỉ là đầu rồng ở hai góc.
Đồ đá ở nhà thờ họ thường do con cháu trong họ cùng góp tiền đặt làm, có khi có dòng chữ ghi tên người cung tiến ở cạnh hoặc mặt sau. Người xem từ bên ngoài nên nhớ đây là nơi thờ tự riêng của một dòng họ, không phải điểm tham quan. Chỉ vào khi được người trong họ mời, và ngắm nhanh, gọn.
Điều đáng để ý ở những nơi nhỏ là cách người thợ đá địa phương chạm rồng. Không có mẫu cung đình để theo, họ chạm theo trí nhớ và thói quen, nên đầu rồng có khi tròn như đầu cá, thân ngắn, mây to. Nếu bạn đã xem rồng ở văn miếu hay chùa lớn, đặt hai hình ảnh cạnh nhau trong đầu sẽ thấy rõ khoảng cách giữa rồng cung đình và rồng làng quê.
Chất đá và màu đá: vì sao mỗi món một vẻ
Đồ đá ở di tích Bắc Bộ phần lớn làm bằng đá xanh, một loại đá màu xám xanh, mịn, dễ chạm nét nhỏ. Nhưng cùng là đá, mỗi món trông một khác tuỳ thời gian và nơi đặt.
| Bạn thấy | Thường vì | Ảnh hưởng tới việc xem |
|---|---|---|
| Đá xám xanh, mặt mịn, nét rõ | Đá xanh còn tốt, đặt nơi có mái che hoặc mới làm | Dễ xem, nét chạm sắc |
| Đá sẫm đen, có vệt loang | Nhiều năm khói hương, nước mưa, rêu khô | Nét chạm chìm, cần ánh xiên |
| Đá có mảng xanh lục, phủ mịn | Rêu, địa y bám ở chỗ ẩm | Che bớt nét, không nên cạo |
| Đá bạc trắng, bề mặt nhám | Chịu nắng gió nhiều, lớp mặt đã mòn | Nét nông, nhìn tổng thể hơn chi tiết |
| Đá vàng nhạt hoặc trắng ngà | Loại đá khác, thường là đồ làm gần đây | Nét sắc, có khi chạm theo mẫu cũ |
Đứng trước một món đá, đoán thử nó đã ở ngoài trời bao lâu qua màu đá là một cách nhìn thú vị, nhưng đừng coi đó là cách định tuổi; thời làm của một món đồ đá cần căn cứ khác, như chữ khắc hoặc ghi chép của di tích.
Xem và chụp đồ đá cho đúng phép
Hương án đá, lư đá ngoài sân vẫn là đồ đang dùng. Vào ngày rằm, mùng một hay ngày lễ, trên hương án có hương, hoa, đồ lễ; bạn đứng xem từ bên cạnh, không đứng chắn phía trước khi có người đang lễ. Không đặt túi, chai nước, mũ nón lên mặt hương án dù thấy trống.
Chụp ảnh đồ đá đẹp nhất là chụp cận một con rồng trên mặt chạm, ánh sáng xiên từ một bên. Đặt điện thoại song song với mặt chạm để hình không bị méo, hoặc chếch hẳn một góc để lấy bóng nét chạm. Nếu muốn chụp cả món đồ trong bối cảnh sân, lùi xa và lấy thêm mái đình, gốc cây phía sau, để người xem ảnh biết món đồ nằm ở đâu.
Với khánh đá treo trong toà, xin phép trước khi đến gần. Không chạm vào khánh, không đung đưa giá. Nếu được người trông coi kể về khánh, về bia, về hương án, hãy hỏi thêm: món này có từ khi nào theo lời các cụ, có ghi chép gì không. Câu trả lời là lời kể của làng, đáng nghe và đáng ghi lại đúng như được kể.
Câu hỏi thường gặp
Khánh đá là gì?
Khánh đá là một tấm đá dày hình lá, hình bán nguyệt hoặc hình mây, có lỗ để treo trên giá gỗ, gõ vào phát ra tiếng thanh. Khánh đá có ở chùa, đình và trong cung đình xưa, mặt khánh thường chạm hai rồng chầu hoặc mây, hoa.
Hương án đá dùng để làm gì?
Hương án đá là bàn thờ bằng đá đặt ngoài sân trước toà chính của đình, chùa, đền hoặc trước lăng mộ, dùng đặt bát hương và đồ lễ khi cúng ngoài trời. Mặt trước thường chạm nổi rồng chầu mặt hổ phù hoặc mặt trời, xung quanh là mây.
Rồng hoá lá là gì?
Rồng hoá lá, hay rồng hoá mây, là lối trang trí mà thân, đuôi, chân rồng biến thành những cuộn lá hoặc cuộn mây, chỉ còn đầu rồng là rõ hình. Đây là cách chạm có chủ ý, làm con rồng hoà vào nền hoa văn, hay gặp trên đồ đá và đồ gỗ.
Làm sao nhận ra rồng trên đồ đá đã mòn?
Đừng tìm mắt rồng trước. Lùi một bước, nheo mắt cho chi tiết nhoè đi, tìm đường cong dài uốn chữ S có khúc phình thắt, đó là thân rồng. Lần theo thân về đầu và đuôi, rồi tìm các gờ ngắn xoè ra hai bên là chân.
Đồ đá ở di tích Bắc Bộ thường làm bằng đá gì?
Phần lớn làm bằng đá xanh, loại đá màu xám xanh, mịn, dễ chạm nét nhỏ. Theo thời gian, đá có thể sẫm đen vì khói hương, phủ rêu xanh ở chỗ ẩm hoặc bạc trắng ở chỗ nắng gió nhiều, nên mỗi món trông một vẻ.
Có nên cạo rêu trên hương án đá để nhìn rõ rồng không?
Không nên. Cạo rêu, chà bàn chải hay rửa nước có thể làm bong lớp mặt đá vốn đã yếu và làm mất thêm nét chạm. Làm sạch đá cổ là việc của người bảo tồn; bạn chỉ nên nhìn bằng ánh sáng xiên và chụp ảnh không dùng flash.