SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên gốm, đồ đồng, gỗ, đá và vải

Rồng khảm trai và rồng sơn mài: vì sao vảy rồng đổi màu khi bạn bước sang bên

Rồng khảm trai ghép từ mảnh vỏ trai, ốc xà cừ nên vảy ánh ngũ sắc đổi theo góc nhìn; rồng sơn mài nằm phẳng trong nhiều lớp sơn. Cách nhìn hai loại cho ra nét.

Inside a lacquer and mother-of-pearl inlay workshop, craftsmen bent over low tables: a visitor in an ivory shirt, face out of frame, watches shell pieces forming dragon scales, overhead close shot

Rồng khảm trai là hình rồng ghép từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc xà cừ cắt nhỏ gắn vào mặt gỗ hoặc mặt sơn, nên mỗi vảy rồng ánh lên nhiều màu và đổi màu khi bạn đổi chỗ đứng. Rồng sơn mài thì được vẽ, dát vàng bạc hoặc gắn vỏ trứng giữa các lớp sơn, rồi mài phẳng; con rồng nằm chìm trong mặt sơn bóng như dưới một lớp nước sâu. Hai kỹ thuật hay đi chung trên một món đồ, nhưng nhìn thì khác hẳn.

Bài đi qua cách phân biệt khảm trai với sơn mài bằng mắt, vì sao vảy xà cừ đổi màu, con rồng thường được bố cục ra sao trên tráp, hộp, khay, bình phong và tranh, những điều người đứng xem trong xưởng hay ở bảo tàng nên để ý, và cách nói chuyện với người thợ mà không làm vướng tay họ.

Khảm trai, sơn mài, sơn son thếp vàng: nhìn bằng mắt khác nhau ra sao

Ba từ này hay bị dùng lẫn. Bảng dưới chỉ là cách nhận ra bằng mắt khi đứng xem, không phải mô tả quy trình làm.

LoạiMặt đồ vật trông thế nàoCon rồng hiện ra ra sao
Khảm traiNền gỗ hoặc nền sơn sẫm, trên có những mảnh trắng ngà ánh ngũ sắcRồng là các mảnh vỏ ghép lại, có nét khắc mảnh trên mặt vỏ, ánh màu đổi theo góc
Sơn màiMặt phẳng, bóng sâu, nhiều màu như đỏ son, đen, vàng, nâuRồng nằm phẳng trong mặt sơn, viền vàng bạc hoặc vỏ trứng, không gờ khi nhìn xiên
Sơn son thếp vàngGỗ chạm nổi, phủ sơn đỏ, các nét nổi dát vàngRồng nổi khối ba chiều, vàng ở chỗ cao, đỏ ở chỗ sâu

Một món đồ có thể dùng hai, ba cách cùng lúc: tráp sơn mài đen có rồng khảm trai trên nắp, hay bình phong sơn son thếp vàng có ô khảm xà cừ. Khi đứng xem, bạn tách từng lớp: nền là gì, rồng làm bằng gì, viền làm bằng gì.

Vì sao vảy rồng khảm xà cừ đổi màu

Mặt trong vỏ trai, vỏ ốc là lớp xà cừ, gồm rất nhiều lớp mỏng xếp chồng. Ánh sáng đi vào các lớp ấy bị dội ra ở những góc khác nhau, nên mắt người thấy màu hồng, xanh, tím, vàng thay nhau xuất hiện tuỳ góc nhìn. Đó là lý do một con rồng khảm trai đứng yên mà vẫn như đang chuyển động khi bạn bước qua trước nó.

Người thợ khảm hiểu điều này nên khi chọn mảnh cho từng bộ phận, họ để ý cả màu ánh. Vảy rồng có khi dùng mảnh ánh xanh lục, bờm và vây dùng mảnh ánh hồng, mắt rồng là một chấm vỏ ánh vàng hoặc một chấm sơn đen. Trên một bức khảm đẹp, đi từ trái sang phải, bạn sẽ thấy màu chạy dọc thân rồng như sóng.

Muốn thấy rõ nhất, đứng trước bức khảm, nhìn thẳng một lần, rồi bước ngang hai ba bước và nhìn lại. Nếu là hộp nhỏ trên bàn trưng bày, cúi thấp xuống ngang mặt hộp rồi từ từ đứng dậy. Ánh đèn trên cao hay ánh cửa sổ một bên đều làm hiện tượng này rõ hơn ánh sáng đều khắp phòng.

Rồng trên tráp, hộp, khay và bình phong: bố cục hay gặp

Nắp tráp, nắp hộp. Mặt nắp thường là chỗ đặt một con rồng uốn chữ S hoặc hai con rồng chầu vào một hạt châu, bốn góc là mây. Cạnh hộp là băng hoa dây hoặc hồi văn, ít khi có rồng lớn.

Khay. Lòng khay có thể là rồng cuộn tròn, đầu ở giữa, thân uốn theo mép khay. Khay thấp nên khi đặt trên bàn trưng bày, đứng hơi cao nhìn xuống mới thấy hết.

Bình phong, tủ. Mặt lớn cho phép rồng dài, uốn qua nhiều khúc mây, có khi kèm sóng nước phía dưới. Tủ có thể chia ô, mỗi ô một đề tài, rồng ở ô trên cùng hoặc ô chính giữa.

Tranh khảm, tranh sơn mài. Tranh treo tường hiện nay hay vẽ rồng theo dáng thời Lý hoặc thời Nguyễn, hoặc đề tài cá chép hoá rồng. Người làm tranh thường ghi rõ mẫu rồng lấy cảm hứng từ đâu, nếu có dịp thì hỏi.

Rồng sơn mài: con rồng nằm chìm trong lớp sơn

Sơn mài Việt dùng sơn ta, tức nhựa cây sơn, phủ thành nhiều lớp lên tấm vóc gỗ. Giữa các lớp, người thợ vẽ, rắc bột vàng bạc, dán lá vàng lá bạc, gắn vỏ trứng, rồi phủ sơn lên và mài cho tới khi hình hiện ra. Kết quả là con rồng không nằm trên mặt mà nằm trong mặt sơn, nhìn xiên vẫn phẳng lì.

Rồng sơn mài hay có viền vàng hoặc bạc, thân đỏ son hay nâu cánh gián, vảy chấm vàng, nền đen sâu. Có bức dùng vỏ trứng vỡ nhỏ gắn thành mảng trắng ngà làm mây. Khi nhìn gần, bạn thấy mép vỏ trứng là những đường nứt li ti như mạng nhện, khác hẳn mép vỏ trai sắc gọn.

Một điều ít người để ý: người làm nghề hay nói màu sơn ta còn đổi theo thời gian, có màu trong và sáng dần lên sau một thời gian, nên hai bức cùng mẫu làm cách nhau vài năm có thể trông khác. Nếu xem tranh sơn mài rồng ở bảo tàng mỹ thuật, đọc chú thích để biết năm làm và tác giả, rồi đứng lùi xa ba bốn bước, vì tranh sơn mài nhìn xa mới thấy chiều sâu của lớp sơn.

Đứng xem trong xưởng: nên và không nên

Nhiều làng nghề sơn mài, khảm trai có xưởng mở cửa cho khách ghé xem. Người thợ ngồi bàn thấp, làm những việc cần tay chắc và mắt tập trung. Mấy điều nên giữ:

  • Chào và hỏi trước khi đứng gần bàn làm việc, đứng ở phía không chắn ánh sáng của họ.
  • Không chạm vào tấm đang làm, nhất là lớp sơn chưa khô; sơn ta tươi có thể làm ngứa, nổi mẩn với người da nhạy.
  • Không thổi, không phẩy tay gần bàn ghép mảnh, vì các mảnh trai nhỏ rất nhẹ.
  • Hỏi về con rồng họ đang làm theo mẫu nào, thay vì hỏi giá hay hỏi làm mất bao lâu ngay lúc đầu.
  • Chụp ảnh thì xin phép, tránh chụp mặt người thợ nếu họ không muốn, tắt tiếng chụp.
  • Đi cùng trẻ thì giữ con ở ngoài khu bàn sơn, cho con xem từ xa rồi tới chỗ trưng bày thành phẩm.

Nhiều người thợ vui khi được hỏi về hình vẽ, vì đó là phần họ tâm đắc. Một câu hỏi như "con rồng này thân đi từ đâu tới đâu" có khi mở ra một câu chuyện dài về mẫu rồng mà họ học từ thầy.

Rồng khảm trên sập gụ, tủ chè trong nhà cổ

Ngoài bảo tàng và xưởng nghề, nơi dễ gặp rồng khảm trai nhất là những ngôi nhà cổ mở cửa cho khách xem, ở các phố cổ hay làng cổ Bắc Bộ. Đồ gỗ trong những nhà này, như sập gụ, tủ chè, án thư, thường làm bằng gỗ sẫm màu và khảm xà cừ ở mặt trước. Rồng hay xuất hiện ở diềm sập, cánh tủ, mặt án thư, xen với các đề tài khác như tùng cúc trúc mai, cảnh làng quê, chữ thọ.

Trên đồ gỗ trong nhà, con rồng thường nhỏ và nằm trong một ô có khung, khác với rồng to choán cả bình phong. Có khi rồng chỉ là đường diềm uốn lượn, đầu rồng ở góc, thân hoá thành dây lá chạy dài. Người xem quen gọi kiểu này là rồng hoá lá hoặc rồng dây, vì nhìn lướt chỉ thấy hoa lá, nhìn kỹ mới thấy đầu rồng ẩn ở cuối.

Khi được chủ nhà cho xem, bạn đứng cách đồ gỗ một bước, không ngồi lên sập, không mở cánh tủ. Nếu muốn nhìn kỹ diềm khảm ở thấp, ngồi xổm xuống ngang tầm thay vì cúi người vịn tay lên mặt gỗ. Hỏi chủ nhà về đồ đạc trong nhà là câu chuyện rất tự nhiên; nhiều gia đình giữ được lời kể của ông bà về món đồ, đó là phần quý hơn cả hình khảm.

Hay nhầm – vì sao – nhìn lại

Mảnh trắng ngà ánh màu nào cũng là xà cừ thật. Ngày nay có vật liệu giả ánh xà cừ. Đứng xem thì không cần phân biệt, đây là chuyện của người mua. Nhìn lại: chỉ cần biết món đồ trước mặt là đồ trưng bày hay hàng bán, rồi thưởng thức con rồng.

Sơn mài là sơn bóng phủ lên gỗ. Sơn mài đúng nghĩa là nhiều lớp sơn ta, có trang trí ở giữa, được mài để hình hiện ra. Lớp sơn bóng phủ ngoài là cách khác. Nhìn lại: sơn mài có chiều sâu, nhìn như có nhiều lớp chồng.

Rồng trên đồ khảm nào cũng là rồng Việt. Đồ khảm có ở nhiều nước Á Đông và mẫu rồng đi qua lại. Nhìn lại: đọc chú thích hoặc hỏi người thợ về mẫu.

Đồ sơn son thếp vàng là sơn mài. Sơn son thếp vàng thường phủ lên gỗ chạm nổi, hình có khối, còn sơn mài phẳng. Nhìn lại: nhìn xiên, có khối thì là chạm sơn son, phẳng lì là sơn mài.

Kể cho con nghe về con rồng làm bằng vỏ trai

Trẻ nhỏ thường rất thích khảm trai vì nó lấp lánh. Bạn có thể bắt đầu bằng một vật quen: một vỏ sò nhặt ở biển, lật mặt trong cho con xem lớp óng ánh. Rồi kể: "Người thợ lấy những vỏ như thế này, cắt thật nhỏ, mỗi mảnh làm một cái vảy, xếp từng mảnh một thành con rồng. Phải xếp rất nhiều ngày mới xong."

Đứng trước bức khảm, hỏi con: "Con thử bước sang bên này xem vảy rồng đổi sang màu gì?" Câu hỏi này cho con tự phát hiện điều kỳ lạ của xà cừ, và con sẽ nhớ lâu hơn bất kỳ lời giải thích nào. Nếu con hỏi vì sao, trả lời ngắn: vì vỏ trai có rất nhiều lớp mỏng, ánh sáng đi vào mỗi lớp rồi dội ra một màu.

Về nhà, nếu có vỏ sò, vỏ ốc nhặt được từ chuyến đi biển, rửa sạch và cho con dán thành hình con rồng trên tấm bìa cứng. Không cần giống, không cần đẹp; con chỉ cần cảm được việc ghép từng mảnh thành một hình. Người lớn cắt hoặc bẻ vỏ, con chỉ xếp và dán, để tránh mép sắc.

Câu hỏi thường gặp

Rồng khảm trai làm bằng gì?

Rồng khảm trai được ghép từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc có lớp xà cừ ở mặt trong, cắt nhỏ theo hình vảy, bờm, chân rồi gắn vào mặt gỗ hoặc mặt sơn. Trên mặt mảnh vỏ, người thợ có khi khắc thêm nét mảnh cho rõ vảy và râu.

Vì sao vảy rồng khảm trai đổi màu khi nhìn từ góc khác?

Lớp xà cừ gồm rất nhiều lớp mỏng chồng lên nhau, ánh sáng dội ra từ các lớp ở những góc khác nhau nên mắt thấy hồng, xanh, tím, vàng thay nhau tuỳ chỗ đứng. Vì thế con rồng như chuyển động khi bạn bước ngang qua.

Rồng sơn mài khác rồng sơn son thếp vàng thế nào?

Rồng sơn mài nằm phẳng trong nhiều lớp sơn đã mài, nhìn xiên không có gờ. Rồng sơn son thếp vàng là gỗ chạm nổi phủ sơn đỏ và dát vàng ở chỗ cao, nhìn xiên thấy rõ khối ba chiều.

Ở xưởng sơn mài có được chạm vào tấm đang làm không?

Không nên. Lớp sơn ta chưa khô có thể làm ngứa hoặc nổi mẩn với người da nhạy, và tay chạm vào sẽ để lại dấu trên bề mặt người thợ đang mài. Bạn nên xin phép trước khi đứng gần và chỉ xem bằng mắt.

Trên tráp khảm trai, rồng thường nằm ở đâu?

Rồng thường nằm trên mặt nắp, uốn chữ S hoặc hai con chầu vào một hạt châu, bốn góc là mây. Các cạnh tráp hay là băng hoa dây hoặc hồi văn, ít khi đặt một con rồng lớn.

Làm sao nhìn tranh sơn mài rồng cho thấy chiều sâu?

Đứng lùi xa ba bốn bước để thấy toàn bức, rồi lại gần và nhìn xiên theo ánh đèn. Ở xa, các lớp màu chồng lên nhau tạo chiều sâu; ở gần, bạn thấy viền vàng bạc, vỏ trứng nứt li ti và độ bóng của mặt sơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138