Trong đình làng và đền, những món đồ gỗ thờ có rồng rõ nhất là ngai thờ, kiệu và long đình: ngai có tay ngai chạm đầu rồng và lưng ngai chạm rồng chầu, kiệu có đầu đòn khiêng tạo hình đầu rồng, long đình là ngôi nhà nhỏ có mái và cột trang trí rồng. Phần lớn được phủ sơn son thếp vàng, nên rồng nổi màu vàng trên nền đỏ, dễ nhận ra ngay cả trong hậu cung tối.
Bài này giải thích từng món đồ là gì và đặt ở đâu, rồng nằm ở chỗ nào trên mỗi món, cách đứng xem khi đồ ở trong hậu cung, khi kiệu được rước ra ngày hội, những điều hay nhầm về tên gọi, và cách giữ phép trong đình khi muốn nhìn gần.
Mấy món đồ gỗ thờ có rồng hay gặp ở đình
Mỗi làng gọi và bày một chút khác nhau, nhưng ở nhiều đình, đền Bắc Bộ bạn sẽ gặp các món sau:
- Ngai thờ: chiếc ghế tựa có tay, đặt trong hậu cung, nơi đặt bài vị hoặc tượng trưng cho vị được thờ ngự.
- Long đình: một ngôi nhà nhỏ bằng gỗ có mái, cột, cửa, đặt trên kiệu hoặc trên hương án, dùng để đặt bài vị, sắc phong hay đồ thờ khi rước.
- Kiệu: kiệu rước gồm thân kiệu và các đòn khiêng; kiệu lớn có tám người khiêng, nhiều nơi gọi là kiệu bát cống.
- Hương án: chiếc bàn cao bằng gỗ đặt trước ban thờ, mặt trước chạm nổi.
- Đồ rước khác: tàn, lọng, bát bửu, chấp kích, có khi có đầu rồng ở đầu cán.
Hoành phi, câu đối, cửa võng cũng là gỗ sơn son thếp vàng có rồng, nhưng chúng gắn với kiến trúc toà đình. Ở đây chỉ nói những món có thể nhấc lên, rước đi hoặc đặt riêng.
Ngai thờ: rồng ở tay ngai và lưng ngai
Tay ngai đầu rồng. Hai đầu tay vịn của ngai thường chạm đầu rồng ngẩng lên, miệng há, thân rồng chạy dọc tay vịn ra sau. Đây là chi tiết dễ nhận nhất, nhìn từ cửa hậu cung đã thấy hai cái đầu vàng nhô ra. Ở một số ngai, thân rồng uốn thêm một vòng trước khi chạy vào tay vịn, nhìn nghiêng mới thấy rõ.
Lưng ngai. Tấm tựa lưng hay chạm hai rồng chầu mặt trời hoặc mặt nguyệt, có khi một con rồng uốn chính diện. Trên cùng lưng ngai có thể là một hình lá đề hoặc mây lửa.
Chân ngai. Chân ngai có khi tạo dáng chân quỳ hay chân thú, gần mặt đất là các hình sóng hoặc mây. Rồng ít khi xuống tới chân.
Bài vị trên ngai. Bài vị đặt trên ngai cũng có khi có rồng chạm ở đầu, hai con chầu vào giữa. Phần chữ trên bài vị không cần đọc, chỉ cần nhìn khung trang trí quanh nó: diềm mây, lá đề trên đỉnh, đế bài vị có khi chạm sóng nước.
Long đình: ngôi nhà nhỏ có mái rồng
Long đình là món đồ dễ làm người xem ngạc nhiên nhất, vì nó giống một ngôi đình thu nhỏ: có mái cong, có đầu đao, có cột, có cửa. Kích thước thường chỉ cao tới ngực hay ngang vai người lớn. Bên trong đặt bài vị, sắc phong hay một món đồ thờ quý, và trong ngày hội, long đình được đặt lên kiệu để rước.
Rồng trên long đình nằm ở nhiều chỗ: bờ nóc có hai rồng chầu như mái đình thật, đầu đao uốn hình rồng hay hình lá, cột có rồng cuốn, diềm mái chạm rồng mây. Vì là bản thu nhỏ, mọi hình đều tinh và nhỏ, phải đứng gần mới thấy. Đây là nơi bạn xem được một bố cục mái đình trọn vẹn ngang tầm mắt, điều mà ở toà đình thật phải ngẩng cổ mới thấy.
Chữ "long đình" có nghĩa là ngôi đình của rồng hay đình có rồng, theo cách hiểu phổ biến. Có nơi dùng tên khác hoặc gọi chung là kiệu long đình khi nó đi liền với thân kiệu. Nếu thấy tên gọi khác nhau giữa các làng, đó là chuyện bình thường của văn hoá làng xã, mỗi nơi giữ cách nói riêng. Cách chắc nhất là gọi theo đúng chữ người làng dùng khi bạn hỏi chuyện họ, và khi kể lại cho người nhà thì nói rõ đó là cách gọi của làng nào, để người nghe không tưởng đó là tên chung cho mọi nơi.
Kiệu rồng: đầu đòn khiêng và thân kiệu
Kiệu rước ở đình làng có thân kiệu là một khung gỗ chạm, trên đặt ngai hoặc long đình, dưới là các đòn khiêng dài chạy dọc hai bên. Chỗ có rồng dễ thấy nhất là đầu đòn: mỗi đầu đòn khiêng thường chạm thành đầu rồng ngẩng lên, nên khi kiệu đi, phía trước và phía sau đều có những cái đầu rồng vàng nhô ra như đang dẫn đường.
Thân kiệu có diềm chạm rồng mây, bốn góc có khi là đầu rồng hoặc lá đề cong. Kiệu lớn, tức kiệu tám người khiêng, có nhiều đòn nên nhiều đầu rồng hơn. Kiệu nhỏ dùng cho đồ lễ có khi chỉ hai đòn, trang trí đơn giản. Một số làng có cả kiệu rồng và kiệu phượng, rước những vị khác nhau, nhìn đầu đòn là phân biệt được.
Ngày thường, kiệu được cất trong đình hoặc trong một gian riêng, có khi phủ vải đỏ. Muốn xem kỹ khi kiệu không rước, bạn hỏi người trông coi đình. Ngày hội, kiệu được lau dọn, phủ tàn lọng, khiêng ra sân rồi rước đi, đó là lúc rồng trên kiệu sống động nhất nhưng cũng khó nhìn chi tiết nhất vì đông người và kiệu chuyển động.
Hương án chạm rồng: mặt trước bàn thờ
Hương án là chiếc bàn cao đặt trước ban thờ, nơi bày đỉnh, chân nến và đồ lễ. Hương án ở đình thường làm bằng gỗ, mặt trước chia thành nhiều ô hoặc là một tấm chạm lớn, sơn son thếp vàng. Đây là chỗ người đứng lễ nhìn thẳng vào, nên trang trí rất kỹ, và rồng là đề tài hay gặp nhất.
Bố cục quen là hai con rồng chầu vào giữa, nơi có mặt hổ phù hoặc mặt trời, xung quanh là mây cuộn. Có hương án chia ô theo tầng: tầng trên là rồng, tầng giữa là các ô hoa lá hay con vật, tầng dưới là sóng nước hoặc chân quỳ. Đứng từ gian giữa của đình nhìn vào, hương án và ngai phía sau xếp thành một trục, rồng ở hương án thấp, rồng ở ngai cao, như hai lớp của cùng một bức tranh.
Hương án gỗ thì ở gần, ngang tầm thắt lưng, nên là chỗ dễ xem nét chạm rồng nhất trong đình. Bạn có thể cúi xuống một chút nhìn ngang mặt chạm để thấy độ nổi khối: những chỗ cao nhất là đầu rồng, khuỷu chân, đỉnh mây, thường còn vàng sáng; chỗ sâu thì sơn đỏ đã sẫm. Nhìn như vậy cũng giúp bạn hiểu vì sao người ta gọi là chạm nổi nhiều tầng.
Xem kiệu rồng ngày hội làng
Lễ rước kiệu là phần đông vui nhất của hội làng, và cũng là lúc dễ chen lấn. Muốn vừa xem rõ vừa giữ phép, bạn làm theo trình tự:
- Hỏi trước giờ rước và lộ trình qua người trong làng hoặc ban tổ chức, đừng đoán theo năm trước.
- Đến sớm, xem kiệu khi còn đặt ở sân đình: lúc này đứng gần được, nhìn đầu đòn, diềm kiệu, long đình trên kiệu.
- Khi đoàn rước bắt đầu, lùi ra mép đường, chọn chỗ hơi cao như bậc thềm, không đứng giữa lối đi của kiệu.
- Nhìn đầu đòn rồng lúc kiệu đi qua, để ý kiệu được khiêng nhịp nhàng, có khi xoay, có khi dừng theo lệ làng.
- Không chạm vào kiệu, không chen vào hàng khiêng, không cầm gậy tự sướng giơ sát kiệu.
- Đi cùng trẻ thì bế hoặc cho con ngồi vai ở chỗ thoáng, giữ con xa đám đông và pháo nếu có.
Mỗi làng có lệ riêng về người khiêng kiệu, đường rước, cách xoay kiệu. Người xem không nên hỏi hay bình phẩm ngay lúc rước; để sau, khi mọi người đã nghỉ, hỏi các cụ trong làng sẽ được nghe kể kỹ hơn.
Hay nhầm khi xem đồ gỗ thờ
Mọi chiếc ghế có đầu rồng là ngai vua. Ngai thờ ở đình làng không phải ngai vua, mà là chỗ ngự tượng trưng của vị được thờ. Rồng ở đây là hình trang trí quen của đồ thờ.
Long đình là toà nhà trong khuôn viên đình. Long đình là món đồ gỗ nhỏ, đặt trên kiệu hay hương án. Có nơi còn gọi một kiến trúc nhỏ trong sân là long đình; hỏi người làng để biết họ dùng chữ theo nghĩa nào.
Đầu đòn kiệu nào cũng là rồng. Có kiệu đầu đòn là phượng, là lá đề, hoặc để trơn. Nhìn kỹ: rồng có sừng, râu, miệng há; phượng có mỏ, mào và lông đuôi.
Vàng trên đồ gỗ thờ là sơn vàng. Nhiều đồ được thếp vàng, tức dán lá vàng rất mỏng lên lớp sơn. Đứng xem không cần phân biệt, chỉ nên biết lớp vàng này dễ trầy nên càng không chạm tay.
Giữ phép trong đình khi muốn nhìn gần
Hậu cung là nơi trang nghiêm nhất của đình, nhiều làng chỉ mở cửa vào ngày lễ, và không phải ai cũng được bước vào. Khi ghé đình ngày thường, bạn xem từ gian ngoài, nhìn qua cửa hậu cung nếu cửa mở. Muốn vào xem ngai hay long đình, hỏi thủ từ hoặc người trông coi; nếu được đồng ý, đi nhẹ, không đặt đồ lên hương án.
Ăn mặc kín đáo, bỏ dép ở chỗ người làng bỏ dép, không đội mũ vào trong. Chụp ảnh thì xin phép trước, không dùng đèn flash, vì ánh chớp làm phai sơn và lớp vàng theo thời gian, lại làm phiền người đang lễ. Không lấy tay chỉ sát vào mặt đồ thờ, chỉ từ xa là đủ.
Nếu đi cùng con, trước khi vào cổng đình, nói cho con biết đây là nhà chung của cả làng, nơi người ta thờ người có công. Hỏi con sau khi ra: "Con thấy mấy cái đầu rồng trên kiệu?" Con đếm sai cũng không sao, điều đáng quý là con đã nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Long đình là gì?
Long đình là món đồ gỗ thờ có hình một ngôi đình thu nhỏ, có mái, cột, cửa, thường sơn son thếp vàng và trang trí rồng. Bên trong đặt bài vị, sắc phong hay đồ thờ quý; ngày hội được đặt lên kiệu để rước.
Ngai thờ trong đình có phải ngai vua không?
Không. Ngai thờ trong đình là chỗ ngự tượng trưng của vị được thờ, đặt trong hậu cung, thường có bài vị đặt trên. Tay ngai đầu rồng và lưng ngai rồng chầu là hình trang trí quen của đồ thờ, không có nghĩa là đồ của vua.
Kiệu bát cống là kiệu gì?
Kiệu bát cống là cách nhiều nơi gọi kiệu lớn do tám người khiêng, dùng rước trong lễ hội làng. Kiệu có nhiều đòn khiêng, đầu đòn thường chạm đầu rồng, thân kiệu có diềm chạm rồng mây và trên đặt ngai hoặc long đình.
Làm sao phân biệt kiệu rồng và kiệu phượng?
Nhìn đầu đòn khiêng. Đầu rồng có sừng, râu, miệng há, bờm cuộn; đầu phượng có mỏ, mào và lông cổ mượt. Có làng rước cả hai loại kiệu cho những vị khác nhau, nên hai kiệu có thể đi cùng một đoàn.
Ngày thường có xem được ngai thờ và kiệu trong đình không?
Tuỳ đình. Nhiều nơi chỉ mở hậu cung vào ngày lễ. Bạn có thể hỏi thủ từ hoặc người trông coi; nếu được phép, đi nhẹ, không chạm đồ thờ, không đặt đồ lên hương án và không dùng đèn flash khi chụp ảnh.
Vì sao đồ gỗ thờ trong đình thường màu đỏ và vàng?
Đó là kỹ thuật sơn son thếp vàng: gỗ chạm được phủ sơn đỏ, các nét nổi được dán lá vàng mỏng. Màu đỏ và vàng là màu quen của đồ thờ và đồ trang trọng, giúp hình rồng nổi bật trong hậu cung vốn ít ánh sáng.