SauRong.comSáu Rồng
Múa rồng, múa lân và lễ hội

Lân, sư, rồng là ba con khác nhau: gốc gác, dáng đầu và cách nhận ra ở sân đình

Lân là con vật tưởng tượng trong tứ linh, sư là sư tử đi vào lễ hội qua giao lưu, rồng là con đứng đầu. Nhận ra từng con qua đầu, sừng, thân, dáng múa.

Brick yard of a village communal house in spring, wide view from the gate: lion heads and a coiled cloth dragon rest on the ground, a woman in white walking past

Lân, sư, rồng là ba con khác nhau dù hay được gọi gộp là "múa lân sư rồng". Lân, tức kỳ lân, là con vật tưởng tượng trong tứ linh long, lân, quy, phụng; sư là sư tử, con thú có thật, đi vào nghệ thuật múa và trang trí qua giao lưu với Trung Hoa và các nước xa hơn; rồng là con vật tưởng tượng đứng đầu tứ linh. Trên sân lễ hội, lân và sư đều do người chui vào múa nên dễ lẫn nhau, còn rồng thân dài trên gậy thì dễ nhận ra.

Phần dưới kể vì sao ba con hay đi chung một tên gọi, gốc gác từng con theo tư liệu phổ biến, dáng đầu và dáng múa của từng con, một bảng nhận ra trong vài giây, chỗ ba con xuất hiện trên đình chùa ngoài sân diễn, và những chỗ người xem hay nhầm. Cần nói trước: cách gọi tên trong dân gian và giữa các đoàn không thống nhất, nên các mô tả dưới đây là nét chung, không phải định nghĩa cứng.

Vì sao người ta gọi gộp là "lân sư rồng"

Ở phố thị, nhất là dịp Tết và khai trương, ba con này thường do cùng một đoàn diễn, cùng một đội trống, cùng xuất hiện trong một buổi. Người xem quen nghe tiếng trống là gọi "múa lân", nhìn thấy cả ba thì gọi "lân sư rồng" cho đủ. Lâu dần cụm từ ấy thành tên chung của cả một loại hình, giống như người ta nói "đờn ca" mà không tách đờn và ca.

Cách gọi gộp tiện, nhưng làm mờ đi gốc gác riêng của từng con. Lân có mặt trong mỹ thuật Việt từ lâu, gắn với đình chùa và lời chúc điềm lành. Sư tử đi vào văn hoá Đông Á theo con đường giao lưu, người Việt biết đến chủ yếu qua tượng, tranh và múa. Rồng thì là hình tượng xuyên suốt, có mặt ở cả cung đình lẫn làng quê.

Ở một số vùng, người ta còn dùng chữ "lân" cho tất cả những đầu thú có người chui vào múa, kể cả đầu sư tử của các đoàn người Hoa. Ngược lại, có đoàn người Hoa gọi đầu múa của mình là sư tử dù người Việt đứng xem gọi là lân. Vì vậy, khi tranh luận "con này là lân hay sư", nhiều khi hai bên chỉ đang dùng hai cách gọi khác nhau cho cùng một cái đầu múa.

Lân: con vật hiền trong tứ linh

Kỳ lân trong tư liệu phổ biến được tả là con thú có sừng, thân phủ vảy hoặc lông xoăn, đuôi xoè, chân có móng, tính hiền, không làm hại sinh vật. Trong bộ tứ linh, lân thường được hiểu là tượng trưng cho điềm lành, sự nhân hậu. Trên mái đình, bức cốn, bệ đá, bạn hay gặp lân ở tư thế ngồi chầu, quay đầu, miệng như đang cười, bờm cuộn thành những lọn xoắn tròn đều.

Đầu lân trong múa của nhiều đoàn miền Bắc giữ nét ấy: mặt tròn, trán dô, mắt to, miệng rộng có thể mở đóng, trên trán có một sừng nhỏ, quanh đầu là bờm tua và râu. Màu sắc thường tươi, nhiều đỏ, vàng, xanh. Đầu lân không quá to so với người đội, nên lân múa nhanh, linh hoạt, hợp sân nhỏ.

Khi đứng ở sân gạch một ngôi đình ngày hội, thử nhìn con lân đá ở chân bậc hoặc hai bên cổng, rồi nhìn sang đầu lân đang múa. Bạn sẽ thấy hai con có chung một kiểu mặt: mắt lồi tròn, mũi to, bờm xoăn. Đó là gợi ý tốt nhất để nhận ra lân, vì người làm đầu lân ở làng thường lấy chính con lân trên đình làm mẫu.

Sư: sư tử đi vào lễ hội qua con đường giao lưu

Sư tử không sống ở Việt Nam hay phần lớn vùng Đông Á, nên hình ảnh sư tử ở đây chủ yếu đến từ tranh tượng, thường được cho là theo con đường giao lưu với Ấn Độ, Tây Á rồi qua Trung Hoa. Nhiều tài liệu cho rằng con sư tử trong nghệ thuật Đông Á đã được "cách điệu" rất xa so với sư tử thật: bờm xoăn thành cuộn, mắt to, miệng há, trông gần với một con thú tưởng tượng hơn.

Trong múa, đầu sư tử của nhiều đoàn người Hoa gốc Quảng Đông thường to hơn đầu lân, trán cao có gắn gương nhỏ, mắt chớp được, miệng đóng mở, có tai cử động, sau gáy là một tấm vải thân dài có lông tua. Có đoàn làm đầu sư tử không sừng, có đoàn có một sừng nhỏ, nên chỉ dựa vào sừng để phân biệt là không chắc.

Dáng múa sư tử kiểu này nặng về nhào lộn và thăng bằng: đứng trên vai, nhảy qua ghế, đi trên cọc cao. Khi bạn thấy một đầu múa to, đi cùng nhịp trống của đoàn người Hoa, nhào lộn trên cọc ở hội quán hay trước cửa hàng, nhiều khả năng đó là sư tử theo cách gọi của chính đoàn, dù người xem xung quanh vẫn gọi là lân.

Nhận ra lân, sư, rồng trong vài giây

Bảng dưới gom những dấu hiệu dễ nhìn nhất khi ba con cùng ở một sân. Các nét có thể thay đổi theo đoàn, nên nhìn nhiều dấu hiệu cùng lúc sẽ chắc hơn nhìn một dấu hiệu.

Dấu hiệuLânSưRồng
GốcCon vật tưởng tượng trong tứ linhCon thú có thật, đã cách điệuCon vật tưởng tượng đứng đầu tứ linh
ĐầuTròn, mặt hiền, trán dô, thường có sừng nhỏTo, trán cao, có khi gắn gương, mắt chớp, tai cử độngDài, mõm vươn, râu dài, sừng hai nhánh
ThânTấm vải ngắn, phủ lưng một hai ngườiTấm vải dài hơn, lông tua nhiềuRất dài, nhiều khúc nâng trên gậy
Người múaChui vào trongChui vào trongĐứng dưới, nâng gậy
Dáng múaNhanh, tinh nghịch, nhiều động tác như thú nhỏMạnh, nhào lộn, lên cọc, lên vaiBay lượn, cuộn, xoắn, đuổi cầu
Người dẫnÔng ĐịaCó khi ông Địa, có khi người cầm quạt hay không cóNgười cầm quả cầu

Mẹo nhỏ: nhìn chân trước, nhìn đầu sau. Thấy hàng gậy là rồng, xong. Không thấy gậy thì nhìn đầu: tròn, hiền, nhỏ gọn nghiêng về lân; to, trán cao, gương sáng, mắt chớp nghiêng về sư. Nếu vẫn phân vân, cứ hỏi người trong đoàn lúc họ nghỉ, họ thường vui vẻ nói tên con mình múa.

Ba con ngoài sân diễn: trên đình, chùa và cổng làng

Ba con này không chỉ có trong múa. Đi một vòng quanh đình làng ngày hội, bạn có thể gặp đủ cả ba trên công trình. Rồng nằm trên bờ nóc, đầu đao, trong lưỡng long chầu nguyệt, hoặc chạm trên các bức cốn, đầu dư bên trong. Lân hay ngồi chầu hai bên cổng, hai bên bậc thềm, hoặc chạm nổi trên bức cốn, có khi đùa với con nghé, với lân con. Sư tử đá thì thường gặp ở cổng các hội quán, đền miếu chịu ảnh hưởng Hoa, ở cổng công trình thời sau, một con đực vờn quả cầu, một con cái ôm con.

Nhìn ba con trên đá, trên gỗ sẽ giúp bạn hiểu ba đầu múa hơn. Lân trên đình làng Bắc Bộ thường mộc, gần gũi, có khi trông như một con chó nhà mắt to, vì người thợ làng chạm theo cảm nhận của mình. Sư tử đá ở hội quán thì bờm xoăn đều, dáng ngồi thẳng, nghiêm. Rồng thì luôn có thân dài uốn khúc, dù được chạm trong một khoảng gỗ nhỏ.

Nếu dẫn con đi hội, đây là một việc vui làm được: tìm lân đá trước, rồi tìm đầu lân đang múa, rồi tìm rồng trên mái. Con sẽ tự thấy ba con khác nhau mà không cần ai giảng.

Một buổi sáng hội đình: xem ba con theo thứ tự nào

Ngày hội đầu xuân, sân gạch trước đình thường đông nhất vào buổi sáng, lúc lễ rước vừa xong và các đoàn bắt đầu diễn. Nếu muốn con thấy đủ ba con mà không bị chen lấn, có thể đi theo thứ tự sau:

  1. Đến sớm, lúc sân còn thưa, đi một vòng quanh đình nhìn lân đá, sư tử đá nếu có, và rồng trên mái. Chỉ cho con từng con, chưa cần giải thích nhiều.
  2. Tìm chỗ các đoàn để đồ: đầu lân, đầu sư, con rồng thường được đặt nghỉ ở góc sân hay dưới mái hiên. Đứng cách vài bước nhìn ba cái đầu cạnh nhau là lúc dễ so nhất.
  3. Khi lân ra sân, đứng gần một chút để con xem ông Địa và nét mặt lân. Lân múa ngắn, xem xong lùi ra.
  4. Khi sư tử lên cọc hay lên vai, lùi xa thêm, vì đoạn này cần khoảng an toàn và nhìn từ xa mới thấy hết độ cao.
  5. Khi rồng vào, tìm bậc thềm hay một chỗ hơi cao ở rìa sân, để thấy trọn con rồng cuộn và lượn.
  6. Trên đường về, hỏi con nhớ con nào nhất và vì sao, để con tự nói ra điểm khác nhau bằng lời của mình.

Thứ tự diễn thật mỗi làng một khác, có nơi rồng ra trước để mở hội, có nơi chỉ có lân. Nếu hỏi người trông đình hay người trong đoàn, họ thường biết giờ từng đoàn ra sân, đỡ phải đứng chờ lâu dưới nắng.

Những chỗ hay nhầm

Có sừng là lân, không sừng là sư. Nghe gọn nhưng không chắc, vì có đầu sư tử có sừng nhỏ, có đầu lân bị gãy hoặc làm sừng rất mờ. Nhìn tổng thể khuôn mặt, kích cỡ đầu và cách múa đáng tin hơn.

Lân là con "Việt", sư là con "Tàu". Cách chia này đơn giản quá. Lân cũng có mặt trong văn hoá Trung Hoa, còn múa sư tử ở Việt Nam đã có nhiều đoàn người Việt tập và diễn. Nên nói theo kiểu đầu múa và nếp đoàn, không nên gắn quốc tịch cho con vật.

Kỳ lân trong múa giống kỳ lân một sừng phương Tây. Hai con trùng tên khi dịch, nhưng khác hẳn. Con một sừng phương Tây là con ngựa trắng có sừng trên trán, còn kỳ lân Á Đông là con thú có vảy, có bờm xoăn, dáng chắc. Đừng để chữ dịch dẫn mình đi lạc.

Rồng múa là rồng của một triều đại nào đó. Đầu rồng múa thường làm theo kiểu dân gian, pha trộn nhiều nét, không theo khuôn rồng thời Lý hay thời Nguyễn. Muốn xem dáng rồng từng thời, nên nhìn rồng chạm trên đình, trên bậc đá, chứ đừng dựa vào đầu rồng múa.

Câu hỏi thường gặp

Lân, sư, rồng khác nhau thế nào nói ngắn gọn?

Lân là con thú hiền tưởng tượng trong tứ linh, đầu tròn, có sừng nhỏ, người chui vào múa. Sư là sư tử, con thú có thật đã được cách điệu, đầu to, trán cao, hay nhào lộn. Rồng là con vật đứng đầu tứ linh, thân dài, nhiều người nâng trên gậy mà múa.

Vì sao người Việt quen gọi chung là múa lân?

Vì ở nhiều nơi, chữ lân được dùng cho mọi đầu thú có người chui vào múa, kể cả đầu sư tử. Lân lại gắn với Trung thu, với trẻ con và đình làng, nên tên gọi này quen tai hơn. Cách gọi trong dân gian không thống nhất, nên đừng ngạc nhiên khi mỗi người gọi một kiểu.

Tứ linh gồm những con nào và lân đứng thứ mấy?

Tứ linh gồm long, lân, quy, phụng, tức rồng, lân, rùa và phượng. Rồng thường được kể đầu tiên, lân đứng thứ hai. Đây là bộ bốn con vật hay gặp trong trang trí đình chùa, cung điện và đồ vật cổ ở Việt Nam và nhiều nước Đông Á.

Sư tử đá trước cổng và lân đá trước đình có khác nhau không?

Có. Sư tử đá thường bờm xoăn đều thành từng lọn, dáng ngồi thẳng, hay đi thành cặp một con vờn cầu, một con ôm con. Lân đá trên đình làng thường mộc hơn, mặt tròn, dáng ngồi chầu thoải mái, có khi trông như con vật nuôi trong nhà.

Múa sư tử có phải chỉ người Hoa mới múa?

Không. Múa sư tử theo kiểu Quảng Đông vốn phổ biến ở cộng đồng người Hoa, nhưng nay có nhiều đoàn người Việt tập và diễn, có đoàn diễn cả lân, sư lẫn rồng. Nên nhìn kiểu đầu múa và cách múa để gọi tên, không nhìn người múa là ai.

Có cần phân biệt chính xác lân và sư khi đi xem không?

Không bắt buộc, vì ngay các đoàn cũng gọi khác nhau. Biết phân biệt giúp bạn xem kỹ hơn và kể cho con nghe có đầu có đuôi. Còn khi đứng xem cùng mọi người, gọi lân hay gọi sư tử đều được, miễn mọi người hiểu mình đang nói con nào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138