Đêm Trung thu, rồng có mặt trên phố đèn chủ yếu ở ba dạng: đèn lồng tạo hình con rồng làm bằng khung tre và giấy bóng kính, rồng giấy dài nhiều khúc để nhiều trẻ cùng cầm rước, và hình rồng vẽ hay cắt dán trên đèn kéo quân, đèn xếp. Bên cạnh đó là đèn cá chép, một dạng đèn rất quen, gắn với tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng.
Phần dưới nói rồng xuất hiện trong đêm Trung thu ở những dạng nào, đèn lồng hình rồng được làm ra sao, vì sao đèn cá chép hay đi cùng hình ảnh rồng, rồng giấy dài cho trẻ con rước, một bảng các loại đèn có rồng, gợi ý đi phố đèn cùng con và mấy chỗ hay nhầm, cùng chuyện an toàn với đèn nến.
Rồng có mặt trong đêm Trung thu ở dạng nào
Trung thu ở Việt Nam là Tết của trẻ con: rằm tháng Tám, trăng tròn, mâm cỗ, bánh nướng bánh dẻo, đèn ông sao, múa lân. Rồng không phải nhân vật chính như con thỏ, chú Cuội hay chị Hằng trong chuyện kể đêm rằm, nhưng hình ảnh rồng vẫn len vào rất nhiều thứ trẻ con cầm trên tay.
Dễ thấy nhất là đèn lồng hình con vật, trong đó có rồng, bên cạnh cá chép, con thỏ, con bướm, con gà. Rồi đến những con rồng giấy dài được làm từ nhiều đèn nhỏ nối nhau hoặc nhiều khúc giấy xếp, vài đứa trẻ cùng cầm đi trong đoàn rước. Trên đèn kéo quân, đèn xếp, có khi hình rồng được cắt giấy hay vẽ lên, xoay quanh ngọn nến.
Ở các buổi rước đèn lớn của phường, của trường, đôi khi có cả con rồng múa của đoàn lân rồng. Còn trong ngõ nhỏ, khu chung cư, rồng chủ yếu là đèn lồng và rồng giấy. Vì vậy khi dẫn con đi phố đèn đêm rằm, bạn sẽ gặp rồng ở nhiều kích cỡ, từ con rồng dài cả đoàn người tới chiếc đèn rồng nhỏ bằng hai bàn tay.
Ngoài đèn, rồng còn có trên vỏ hộp bánh, trên mặt nạ giấy bồi, trên những con tò he nặn bột màu bày bán ven phố. Trẻ con thường tự nhận ra rồng nhanh hơn người lớn, vì với các bé, bất cứ con vật nào có thân dài, có râu, có vảy đều là rồng. Cứ để con chỉ, rồi cùng con xem con vật đó có sừng, có chân như rồng không.
Đèn lồng hình rồng làm ra sao
Đèn lồng hình rồng truyền thống thường làm bằng khung tre chẻ mỏng, uốn thành đầu rồng, thân rồng và đuôi, buộc lại bằng chỉ hay dây kẽm mảnh. Khung được dán giấy bóng kính màu đỏ, vàng, xanh, có nơi dán giấy dó, giấy pơ-luya rồi vẽ vảy. Bên trong cắm một ngọn nến nhỏ trên đế, hoặc ngày nay dùng bóng đèn pin. Đèn có cán cầm bằng tre, trẻ giơ lên cao mà đi.
Đầu rồng trên đèn thường được làm cẩn thận nhất: mõm dài, mắt dán giấy đen hoặc hai hạt cườm, râu bằng sợi giấy cắt mảnh, có khi thêm sừng và bờm cắt răng cưa. Thân rồng ngắn hơn rồng múa nhiều, thường chỉ uốn một hai khúc cho vừa với cán cầm. Khi nến cháy, ánh sáng xuyên qua giấy bóng kính, vảy rồng hiện lên đỏ rực.
Ngày nay ngoài chợ có cả đèn rồng bằng nhựa, có nhạc, chạy pin. Đèn ấy bền, ít cháy, nhưng mất đi cái mềm của tre và giấy. Nếu muốn con biết đèn xưa, có thể tìm những nơi còn làm đèn thủ công trong dịp Trung thu, hoặc cùng con làm một chiếc đèn rồng đơn giản bằng giấy màu và que tre ở nhà.
Vì sao đèn cá chép hay đi cùng hình ảnh rồng
Đèn cá chép là một trong những chiếc đèn Trung thu quen thuộc nhất ở miền Bắc, nhiều người lớn lên nhớ hình dáng con cá đỏ, đuôi xoè, vảy dán từng lớp. Cá chép gắn với hình ảnh rồng qua tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng, tích phổ biến trong văn hoá Việt và Đông Á: tương truyền cá chép nào vượt được thác Vũ Môn thì hoá thành rồng.
Tích ấy thường được hiểu là chuyện về sự cố gắng, vượt khó, học hành. Vì vậy nhiều người cho rằng đèn cá chép trong đêm Trung thu là lời chúc trẻ con chăm học, lớn lên thành người. Cách hiểu này là giải thích dân gian phổ biến, không có ghi chép nào chắc chắn rằng đèn cá chép ra đời vì lý do đó.
Khi đứng trước một quầy đèn, thử chỉ cho con chiếc đèn cá chép và chiếc đèn rồng đặt cạnh nhau. Kể ngắn rằng ngày xưa người ta kể chuyện con cá chép bơi ngược thác, nhảy qua cửa Vũ Môn rồi hoá thành rồng. Con sẽ nhớ hai chiếc đèn như hai đoạn của một câu chuyện, không cần giảng gì thêm về đạo lý.
Nhìn kỹ một chiếc đèn cá chép làm tay, bạn sẽ thấy người thợ thường dán vảy cá thành nhiều lớp giấy chồng lên nhau, đuôi xoè rộng, vây lưng dựng cao. Có chiếc đèn làm đầu cá hơi giống đầu rồng, mắt to, râu dài, như con cá đang hoá dở. Đó là cách người làm đèn kể lại tích cũ bằng tay nghề của mình.
Rồng giấy dài cho trẻ con rước
Rồng giấy dài là kiểu đèn hay gặp ở các buổi rước đèn của trường, của khu phố. Có hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất là nhiều chiếc đèn lồng tròn hoặc đèn xếp nối nhau bằng dây, đầu là một chiếc đèn hình đầu rồng, đuôi là một chiếc đèn nhỏ có tua. Mỗi trẻ cầm một cán, cả hàng đi thành một con rồng sáng.
Kiểu thứ hai là thân rồng làm bằng giấy xếp, kiểu đèn xếp nối liền, kéo dài ra co lại được như đàn xếp, gắn trên vài que tre. Kiểu này nhẹ, trẻ nhỏ cầm được, khi đi thân rồng co giãn trông như đang thở. Ban ngày dùng cũng đẹp, không cần nến.
Rồng giấy dài cho trẻ con một trải nghiệm giống múa rồng thật: phải đi cùng nhịp với bạn, không ai chạy nhanh hơn ai, nếu không thì rồng đứt. Đó là bài học nhỏ về làm việc chung mà không cần ai nói ra. Nếu trường hay khu phố của con có làm rồng giấy, khuyến khích con nhận một khúc, dù là khúc đuôi.
Các loại đèn có rồng trên phố đèn
Bảng dưới gom những loại đèn có hình rồng người đi phố đèn hay gặp. Vật liệu và kiểu dáng thay đổi theo năm, theo nơi bán.
| Loại đèn | Hình dạng | Vật liệu thường gặp | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Đèn lồng hình rồng | Một con rồng ngắn trên cán cầm, có nến hoặc đèn bên trong | Tre và giấy bóng kính; hoặc nhựa chạy pin | Trẻ từ mẫu giáo trở lên, có người lớn đi cùng |
| Rồng giấy nối đèn | Nhiều đèn tròn nối nhau, đầu và đuôi rồng | Giấy, tre, dây, đèn pin nhỏ | Nhóm trẻ trong đoàn rước |
| Rồng giấy xếp | Thân co giãn như đàn xếp, gắn trên que | Giấy màu, que tre | Trẻ nhỏ, cầm nhẹ |
| Đèn kéo quân có hình rồng | Đèn hộp, hình cắt giấy xoay quanh nến | Khung tre, giấy, nến | Để bày, xem cùng cả nhà |
| Đèn cá chép | Con cá đỏ, đuôi xoè, gợi tích hoá rồng | Tre, giấy bóng kính hoặc giấy dó | Trẻ mọi tuổi, đặc biệt miền Bắc |
Nếu chỉ chọn một chiếc cho bé nhỏ, đèn chạy pin an toàn hơn đèn nến. Nếu chọn đèn nến, nên là chiếc có đế nến chắc, khung đủ rộng để lửa không chạm giấy, và người lớn luôn đi cạnh.
Đi phố đèn với con: nhìn gì, hỏi gì
Phố đèn đêm rằm thường đông và rực rỡ, trẻ dễ bị cuốn vào việc đòi mua. Có vài cách biến buổi đi thành buổi ngắm và kể chuyện:
- Câu hỏi gợi: "Con tìm thử xem có bao nhiêu chiếc đèn hình con rồng ở dãy này?"
- Câu hỏi gợi: "Chiếc đèn rồng này với chiếc đèn cá chép kia, con thấy giống nhau chỗ nào?"
- Lời kể mẫu: "Ngày xưa có con cá chép bơi ngược dòng thác, nhảy mãi, nhảy mãi, cuối cùng nhảy qua được cửa Vũ Môn và hoá thành rồng. Người ta kể vậy để nói ai chịu khó thì làm được việc khó."
- Câu hỏi gợi: "Nếu con làm một chiếc đèn rồng, con sẽ cho rồng màu gì?"
- Việc nhỏ: chụp một tấm ảnh chiếc đèn con thích nhất, về nhà cùng con vẽ lại hoặc làm lại bằng giấy.
Không cần hỏi con nhớ được mấy loại đèn hay khen con trả lời đúng. Chỉ cần con thấy vui và có điều để kể lại với ông bà là đủ. Nếu con mệt, ngồi lại một góc ăn miếng bánh nướng, ngắm trăng một chút rồi về.
Mấy chỗ hay nhầm và chuyện an toàn với đèn nến
Nghĩ đèn rồng là của riêng Trung thu. Đèn hình rồng còn xuất hiện ở các lễ hội đầu năm, rằm tháng Giêng, nhất là ở phố người Hoa. Đêm Trung thu chỉ là dịp trẻ con được cầm đèn rồng nhiều nhất.
Nghĩ đèn cá chép chỉ là đèn con cá. Với nhiều người, đèn cá chép gợi tích cá chép hoá rồng và lời chúc trẻ chăm học. Biết vậy, chiếc đèn có thêm chuyện để kể cho con.
Để trẻ nhỏ tự cầm đèn nến chạy nhảy. Đèn giấy bắt lửa rất nhanh nếu nghiêng hoặc rơi. Trẻ dưới sáu tuổi nên dùng đèn pin; trẻ lớn hơn cầm đèn nến thì người lớn đi sát, dặn con cầm thẳng cán, không chạy, không quay vòng đèn.
Đốt đèn trong nhà khi không có người trông. Đèn kéo quân, đèn lồng nến bày trong nhà phải có người ngồi cạnh, đặt xa rèm, xa giấy. Đi ra ngoài là thổi nến. Một ngọn nến nhỏ trong đèn giấy là lửa thật, không phải đồ trang trí.
Thả đèn trời cho vui. Đèn trời bay theo gió, rơi xuống mái nhà, dây điện, cánh đồng khô đều có thể gây cháy. Nhiều nơi cấm thả. Đêm Trung thu, giữ đèn trong tay là đủ đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Đèn lồng hình rồng làm bằng gì?
Đèn lồng hình rồng truyền thống làm bằng khung tre chẻ mỏng uốn thành hình rồng, dán giấy bóng kính màu hoặc giấy rồi vẽ vảy, bên trong cắm nến nhỏ. Ngày nay có thêm đèn rồng bằng nhựa chạy pin, có nhạc, bền và an toàn hơn cho trẻ nhỏ.
Vì sao Trung thu có đèn cá chép?
Đèn cá chép gắn với tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng, tích phổ biến trong văn hoá Việt. Nhiều người hiểu chiếc đèn là lời chúc trẻ con chăm học, vượt khó. Đây là cách giải thích dân gian, không có ghi chép chắc chắn về nguồn gốc của chiếc đèn.
Rồng giấy dài cho trẻ rước làm thế nào?
Có hai kiểu chính: nhiều đèn lồng nhỏ nối nhau bằng dây, đầu là đèn hình đầu rồng, mỗi trẻ cầm một cán; hoặc thân rồng làm bằng giấy xếp co giãn gắn trên vài que tre. Kiểu giấy xếp nhẹ, hợp trẻ nhỏ và dùng được cả ban ngày.
Đèn kéo quân có hình rồng không?
Có. Đèn kéo quân là đèn hộp có nến ở giữa, hơi nóng làm vòng hình cắt giấy xoay tròn, hình chiếu lên vách đèn. Hình cắt có thể là người, ngựa, thuyền, và đôi khi có rồng. Đây là loại đèn hợp để bày xem cùng cả nhà hơn là cầm đi rước.
Trẻ mấy tuổi thì cầm đèn nến được?
Trẻ dưới sáu tuổi nên dùng đèn pin để tránh cháy. Trẻ lớn hơn có thể cầm đèn nến nếu đèn có đế nến chắc, khung rộng, và người lớn đi sát bên. Dặn con cầm thẳng cán, không chạy, không quay vòng đèn, và thổi nến khi vào nhà.
Đêm Trung thu có múa rồng không?
Có, nhưng thường ở các buổi rước đèn lớn, lễ hội đường phố hay sân trường rộng. Trong ngõ nhỏ và khu chung cư, múa lân phổ biến hơn, còn rồng xuất hiện chủ yếu dưới dạng đèn lồng hình rồng và rồng giấy dài cho trẻ con cầm đi rước.